Tartysqa túsken qujat
Bir qyzyǵy, álemniń kóptegen elinde jemisin berip otyrǵan bul qyzmet túrine bizde «zańnyń ózge normalaryna qaıshy keledi» dep júrgende, kórshi memleketter de detektıvterdiń jumysyn zańdastyryp, áldeqashan halyqtyń kádesine jaratyp júr. Jemqorlyq jaılaǵan qoǵamda jeke tyńshylarǵa suranys artyp turǵany belgili. Osy qujattyń qabyldanýyn keıinge shegerip, tusaýlaıtyn sebep bar ma?
Jeke iz kesýshiler týraly sheteldik kınolardy tańdana, tamsana kóretin zań shyǵarýshy organnyń ókilderi men jekelengen mınıstrlikter kezinde aldaryna kelgen detektıv qyzmetin otbasy – oshaq qasynyń máselesinen aspaıtyndaı kórgen. Detektıv qyzmeti zańdastyrylmaǵan elimizde bul kúmánniń is júzinde júzege asyp jatqanyn joqqa shyǵara almaıtynymyz ras. Alaıda órkenıetti elderdegi jeke detektıvtiń jumysy opasyz erli-zaıyptylardyń bir-birin ańdytýdan áride jatyr.
Iаǵnı damyǵan elderde bul qyzmet ádildik tappaı sandalǵan, jaqynyn joǵaltyp, múlkin qoldy etken adamdardyń sońǵy úmit etetin jeri desek bolady. Onyń ústine «arzannyń tuzy tatymaıtyn» qoǵamda quqyǵyńdy qorǵatyp, ádildikke jetýdiń aýyr jol ekenin baǵamdasaq, «almaqtyń da salmaǵy bar» jeke detektıvterdiń jumysy qajet-aq.
Sarapshylardyń aıtýynsha, tom-tom isten basy qatyp otyratyn polısııaǵa qaraǵanda belgili bir sharýany ǵana qolyna alatyn jeke iz kesýshi tıimdi jumys isteıdi. Máselen, shetelde óz ishinde jıi urlyq bolatyn alyp kompanııalar polısııaǵa júgingennen góri qylmysty ashýdy jeke detektıvterdiń moınyna artqandy jón kóredi. Osy qyzmetti zańdastyrǵan birqatar elde sot polısııanyń emes, jeke detektıvtiń jınaǵan aıǵaqtaryn qabyldap, sheshim shyǵarýdy jetkilikti dep sanaıdy. О́kinishke qaraı, mundaı qyzmetti jasyryn atqaratyn bizdegi jeke iz kesýshiler eshteńeni dáleldeı almaı qalýy múmkin. Sebebi bizde jeke detektıvtik qyzmet týraly zań joq. Negizi zań jobasy bar, biraq talaı jyldan beri talas pen tartystan «shyǵa almaı» otyr.
Áıtpegende, jeke detektıvtik qyzmetti retteıtin zańnyń qabyldaný tarıhy 90-jyldardyń aıaǵynan beri jalǵasyp keledi. Qujattyń qabyldanýyna qarsy toptardyń aıtar óz ýájderi bar. О́mirleriniń kóleńke tusy kópke tarap ketýden qorqatyndar da jetkilikti. Tipti qyzmettegi qarańǵy isteriniń sý betine qalqyp shyǵýynan qaýiptenetinder de bar. Sodan beri talaı jyldan beri saǵyzsha sozylyp kele jatqan saqaldy qujattyń boıyna qaıta qan júgire bastaǵan sekildi.
Qazir kópten beri quzyrly oryndardyń sóresinde shań basyp jatqan qujatty ázirleý jáne talqylaý úshin Májiliske jiberý tapsyrylǵan. Qazir depýtattar men sarapshylar tyǵyz jumys istep jatqan zań jobasy qabyldana qalsa, qoǵamnyń qandaı jyrtyǵyna jamaý bolmaq? Álde, kúmándi oılardyń jeteginde júrgenderdiń aıtqany aıdaı kelip, otbasy máselesinen aspaı qalmaı ma? Bulaı bolmaǵan kúnniń ózinde advokattar sekildi quzyrly organdardyń esigin syǵalatyp, quqyq qorǵaý organdarynyń quqaıyn kórip júrmeı me? Jeke sot oryndaýshylary men jekemenshik klınıkalar sekildi bas paıdasynan basqany umyt qaldyryp, ózderine artylǵan jumysty jeke detektıvke jiberip qoıyp, qarap otyrmasyna kepildik bar ma?
Qara bazar qyzyp tur
Jalpy, álemdik praktıkada jeke detektıvter – adamdardy izdeý, aqparat jınaý, barlaý jáne jeke detektıvtiń basqa túrleri sııaqty ártúrli is pen jaǵdaıdy tergeý qyzmetterin usynatyn mamandar. Keıbir elderde jeke tergeýshilerdiń lısenzııasy bolýy jáne belgili bir erejeler men shekteýlerge baǵynýy mindettelse, basqa elderde olardyń qyzmetine erkindik berilgen. Biraq jeke iz kesýshiler quqyq qorǵaý organdarynan táýelsiz jumys isteıdi. Sol arqyly jeke adamdarǵa da, kompanııalarǵa da óz qyzmetterin usyna alady. Aqparat jınaý úshin túrli ádisterdi qoldanýǵa quqyǵy bar. Qazir jeke detektıvter álemniń kóptegen elinde jemisti qyzmet etedi. Mysaly, AQSh, Ulybrıtanııa, Germanııa, Fransııa, Japonııa, Úndistan, Aýstralııa, Kanada sekildi elderde jeke detektıv mamandyǵy, sondaı-aq olardyń qyzmetin retteıtin zańdar men erejeler burynnan qalyptasqan. Alaıda ortaq talap – arnaıy lısenzııasy bolýy men jeke detektıvter qupııalylyq, adam quqyqtary týraly zańdardy, olardyń kásibı qyzmetin retteıtin basqa da erejelerdi saqtaýǵa mindetti. Al qyzmet quny detektıvtiń biliktilik deńgeıi, istiń kúrdeliligi, tergeý júrgiziletin aımaqqa baılanysty baǵalanady.
Bul qyzmettiń tıimdiligi óz betińizshe sheshe almaıtyn kúrdeli máselede kásibı kómekke júginýde jatyr. Olaı bolsa álem moıyndaǵan tıimdi tájirıbeni qoldanysqa engizýden qaýip bar ma? О́kinishke qaraı, bizde jeke detektıv zańdastyrylmaǵandyqtan, bul qyzmet túrin jeke adamdar jabyq nysanda júzege asyryp keledi. Jeke tergeý qyzmetin quqyqtyq retteý tetigi bolmaǵandyqtan zańsyz jumys istep otyrǵan jeke detektıvter salyq, lısenzııalyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemderden jaltaryp otyr. Tıisinshe, olar klıentter aldynda zańdy jaýapkershilikke tartylmaıdy jáne memlekettik organdardyń baqylaýynda emes.
Sarapshylar zań qabyldansa, eldegi krımınogendik jaǵdaıdyń ońalýyna, quqyq qorǵaý organdary sapaly jumys isteýge kóshedi dep sendiredi. Ekinshiden, detektıvtik agenttikter óz ishinde básekelestikke túsedi. Al qazirgi jaǵdaıda frılanser retinde jumys isteıtin «detektıvter» tapsyrysty sońyna jetkizbeı, qyzmet túrin qara bazarǵa aınaldyryp jiberýi múmkin. Onyń sońy ádildik izdegen jurtty ekinshi ret kúızeliske túsiredi.
Ádildikke jetýdiń quraly
Zań jobasyn qolǵa alyp jatqan Májilis depýtaty Abzal Quspannyń aıtýynsha, jeke detektıv – kádimgi kásipkerlik qyzmet. «Mysaly, bireýdiń kúshigi joǵalyp ketse, onyń basqa adamdarǵa quny joq, ıesi úshin qymbat. Ol polısııaǵa aryz túsirdi. Alaıda polısııa áldeqaıda mańyzdy istermen aınalysyp jatqanda joǵalǵan kúshiktiń máselesine jete kóńil bólmeýi múmkin. Osyndaı jaǵdaıda múmkindigi bar adamdar máselesin polısııa men jeke detektıvke de jibere alady. Bul polısııanyń jumysyna kómegin bermese, zııanyn tıgizbeıdi. Kerisinshe, polısııanyń jumys isteýin jeńildetip, qamshylaýyna sebepker bolady», deıdi ol. Depýtattyń sózinshe, bizdegi izdestirý jumysynyń klassıkalyq úlgisi árqashan ádildikke jetkizbeıdi. Máselen, polısııaǵa aryz beredi. Neǵurlym joǵary jaqta tanystary bolsa, sol adamdardyń isi alǵa shyǵady. Sóıtip, tanys-tamyr, aqsha men bıliktiń kúshi júrgen jerde keıbir adamdardyń quqyǵy buzylady. Osyndaı kezde jeke detektıv qyzmeti ábden qajet. «Biraq detektıv bolý úshin kem degende 10 jyl tergeý nemese jedel izdestirý salasynda jumys ótili bolýy kerek. Zańgerlik mamandyǵy bar adamdardyń barlyǵy jeke detektıv bola almaıdy. Mysaly, qazir tergeýshiler men jedel izdestirýshiler erte zeınetke shyǵady. Qyryqtan endi asqan tájirıbesi mol daıyn mamandar kúzetke ketip jatyr. Olar osyndaı jeke detektıv bolsa, jumyspen qamtylǵan adamdardyń sany artady, salyqqa qomaqty kiris kiredi. Eń mańyzdysy, eldegi qylmystyń ashylýyna oń áserin beredi», deıdi A.Quspan.
Al qujattyń osy ýaqytqa deıin túrli kedergige tap bolýynyń sebebin túsindirgen depýtat: «Kezinde bir-birinen bıznesti tartyp alý oqıǵasy kóp boldy. Mundaı áreketterdi anyqtaý úshin polısııaǵa aryz bergenimen, eshkim qabyldamaıdy. Onyń ústine polısııanyń ýaqyty joq, ekinshiden, saldary bolmasa, aryzben jumys isteýi neǵaıbil», dep otyr. Degenmen álemdik tájirıbeniń ózin elep-ekshep alǵan artyq etpeıtinin aıta kelip: «Reseıde jeke detektıv dáleldemeni advokatqa ákelip berýshiniń rólin atqarady. Qyrǵyz Respýblıkasynda qylmystyq úderistiń sýbektisi retinde qarastyrylady. Iаǵnı ol ózdiginen dáleldemelerdi jınaqtap, sotqa júgine alady. Sotqa kúni túsip, ádiletsizdikke tap bolǵan adam úshin ómirde budan asqan mańyzdy másele bolmaıdy. О́zine qatysty ádiletti sheshim shyǵý úshin shynaıy dáleldemeniń mańyzy zor. Qazir sheteldik tájirıbelerdi jan-jaqty zerttep jatyrmyz. Menińshe, qujat qoǵam úshin aýadaı qajet», deıdi depýtat.
Adam quqyqtary jónindegi ulttyq ortalyqtyń Zańnamany jetildirý bóliminiń meńgerýshisi Bolat Beıisov: «Qazir jaqynyn jyldar boıy izdep, joǵalǵan múlkiniń ótemin qaıtara almaı júrgen adam kóp», dep otyr. Zań jobasy maquldansa, aqshasyn berip jeke detektıv qyzmetine júginýge bolady. Detektıvterdiń sapaly qyzmeti zańmen rettelýge tıis ekenin aıtqan zańger: «Bul qyzmet túrine tek 30 jastan asqan, memlekettik organ bergen arnaıy lısenzııasy bar, memlekettik qyzmette jumys istemeıtin sottalmaǵan adam alynady», deıdi. Al jekemenshik atyn jamylǵan qyzmet túri sekildi qalta qaǵatyn uıym bolmaý jaǵy da jan-jaqty qaralyp, prokýratýra organdarynyń qadaǵalaýynda bolýy qajet. Onyń aıtýynsha, tapsyrys berýshilerdiń ózderi de sapasyz qyzmetke júginbeıdi. Olar da halyqtyń aqshasyna kún kórip otyrǵandyqtan janyn salyp jumys isteıdi. Halyqtyń suraýyn qanaǵattandyra almasa, jeke adamnyń ómirine qol suǵylsa, lısenzııasyn alyp qoıý múmkindigi qarastyrylady.
Belgili zańger Kamısha Esmuhambetqyzy qarsy pikir aıtatyndardyń deni «jeke detektıv qyzmeti jeke ómirge qol suǵady» dep sanaıtynyn aıtady. О́ıtkeni búginniń ózinde beıresmı túrde detektıv qyzmetin kórsetip jatqan kompanııalar bar. Olardyń qyzmetine júginetinderdiń kóbisi opasyz jarlaryn anyqtaý maqsatynda ańdytýǵa tapsyrys beredi. «Alaıda bul jeke adamnyń ómirine qol suǵý bolyp tabylady. Al shetelde detektıvter ashylmaı qalǵan qylmystyq isterdi tolyqqandy ashýǵa septigin tıgizip, sol isterdi sońyna deıin jetkizip, aıǵaqtardy jınaý arqyly sotqa zańdy túrde dálel keltirip, jábirlenýshi nemese aıyptalýshynyń múddesine jumys isteıdi. Bizderde jabýly qazan jabýly kúıinde qalyp jatqan qylmystyq is kóp. Qaıtys bolǵan adamdardyń jaqyndary kúdiktiniń qolyna kisen saldyra almaı, jábirlenýshiler ketken múliktiń ornyn toltyrta almaı júrgen jaǵdaı jeterlik. Dál osyndaı qyzmet sanaty bolsa, zań jobasynyń paıdasy kóp. Qazirgideı jeke ómirge zańsyz qol suǵýshylyq Qylmystyq kodekstiń ózinde qylmys retinde qarastyrylady. Sondyqtan bul qyzmetti óz sheńberinde jumys istete bilsek, jeke iz kesýshilerdiń jumysynan utarymyz kóp», deıdi zańger.
Jeke detektıv – adamdardyń zańdy múddelerin qorǵaý ádisin tańdaýyna berilgen múmkindik. Bir sózben aıtqanda, demokratııalyq qoǵamnyń jáne tıimdi naryqtyq ekonomıkanyń qajetti elementi. Ásirese ashylmaı jatqan isterde seń qozǵalyp, prokýratýranyń birjaqty aıyptaýyna tosqaýyl qoıylady. Sot júıesin de saraptaý obektıvti sheshim shyǵarýǵa betburys ákelse, eldegi salǵyrttyq jaılaǵan saladaǵy jemqorlyqtyń joly kesiler degen úmit te joq emes.
