Bızneske ákimshilik júkteme azaıady

114 zańnamaǵa ózgeris enbek

Otyrys barysynda Senat depýtattary «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine bıznes júrgizý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdy birinshi oqylymda qarady. Bul qujat tıisti zańnamany qoǵam men bıznestiń múddelerin eskere otyryp jetildirýdi kózdeıdi. Atap aıtqanda, kásipkerlik qyzmet jaǵdaılaryn jaqsartýǵa, bıznes­ke ákimshilik júktemeni azaıtýǵa jáne negizsiz kedergilerdi joıýǵa qatysty ózgerister qamtylǵan. Sondaı-aq memle­kettik baqylaý men qadaǵalaý tártibin retteıtin normalar da bar.

Zańnyń negizgi mindetiniń biri – Mem­leket basshysynyń óńdeý ónerkásibi oryn­daryn jetkilikti kólemde jáne kóńil­ge qonymdy baǵada otandyq shıki­zat­pen qamtamasyz etýge, sondaı-aq halyq­­tyń áleýmettik osal toptaryna tıim­­di ataýly qoldaý kórsetýdi qamta­ma­syz ete otyryp, áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónim­deriniń baǵasyn retteýden ke­zeń-ke­zeńimen bas tartýǵa qatysty jekelegen tap­syr­malaryn iske asyrý. Jalpy, osy qu­­jat arqyly 114 zańnamalyq aktige, onyń ishin­­de 12 kodekske jáne 102 zańǵa ózge­ris­­ter men tolyqtyrýlar engizý kózdelip otyr.

Zań maquldanǵan jaǵdaıda mem­lekettik baqylaý jáne qadaǵalaý nysan­daryn jańa retteýshi saıasattyń bazalyq qaǵıdattary men tásilderine sáıkes keltirý, kásipkerlik qyzmetti retteý men qorǵaýdyń tyń tetikterin engizý, bızneske ákimshilik júktemeni azaıtý jáne tutynýshylar, kásipkerlik sýbektileri men memleket múddeleriniń teńgerimin qamtamasyz etý sııaqty naqty nátıjelerge qol jetkizý kózdelip otyr.

«Asyrandy» kompanııalar ekonomıkany tejep otyr

Senat tóraǵasy Máýlen Áshimbaev otandyq bıznesti qoldaý tetikterin qaıta retteý qajet ekenin aıtty. Ol óziniń damýyn toqtatqan, tek memlekettik qoldaý­dyń arqasynda ǵana kún kórip kele jatqan kompanııalardy naryqtyq ekonomıkany ilgeriletýge kedergi keltirip otyrǵan basty sebepterdiń biri retinde atady. Sonymen birge, elimizde bıznesti damytý úshin Dúnıejúzilik banktiń jýyrdaǵy baıandamasynda jarııalanǵan birneshe júıeli máselege nazar aýdardy.

«Jaqynda Dúnıejúzilik banktiń «Qazaqstan ekonomıkasy týraly» atty zertteýi jarııalandy. Sol jerdegi ekonomıkamyz, onyń ishinde bıznestiń jaǵdaıy tereń taldanǵan bólimder bárimizdiń qyzyǵýshylyǵymyzdy týdyrady. Naqty aıtqanda, 2012 jyldan 2022 jylǵa deıingi on jyl ishinde bizde ónimdiliktiń ósýi is júzinde bolmaǵany jazyl­ǵan. Zertteýde tıisti derekter de kel­tirilgen. Menińshe, Úkimet ol málimet­terdi zerdeleýi kerek. Ekinshiden, 10 jyl ishinde IJО́-ge qatysty kapıtal salym­dary, ıaǵnı negizgi quraldardy satyp alý shyǵyndary 26 paıyzdan 23 pa­ıyz­ǵa deıin azaıǵan», dedi Senat tóraǵasy.

Mundaı jaǵymsyz saldarlar damymaıtyn, tabys ákelmeıtin jáne naryqta jańa oıynshylardyń alǵa jyljýyna kedergi keltirip, memlekettik qoldaý esebinen ǵana kún kóretin kompanııalardyń ósýine alyp keledi. Sondyqtan Máýlen Áshimbaev ósýge, ónimdilikti arttyrýǵa, ınnovasııalyq tehnologııalardy engizýge umtylatyn kompanııalarǵa ǵana memlekettik qoldaý kórsetý qajet ekenin aıtty.

«Ikemsiz memlekettik qoldaý, onyń ishinde «Damý» arqyly aýyl sha­rýa­shy­lyǵyna beriletin sýbsıdııalar elimizde zombı-kompanııalardyń kóp­tep paıda bolýyna alyp keldi. Olar memlekettiń arqasynda ǵana «aman» júr. Al ózderi esh damymaıdy, alǵa jyljymaıdy. Qalypty naryqtyq ekonomıkada kompanııalardyń startap, qalyptasý, jetilý, keıbir tehnologııalardy engizý sııaqty ómirlik sıkli bar. Soǵan baılanysty olar múmkindik bolsa, ári qaraı damıdy, bolmasa, jabylady. Iаǵnı bizde bul sıkl buzyldy. Naryqqa jańa kompanııalar kóp kire bermeıdi. Al «eski» kompanııa­lar naryqtan ketpeıdi. Biz bul týraly birneshe ret aıttyq. Bıznesti qoldaý tıimdi, ıkemdi, nátıjeli bolýy kerek. Sondyqtan bıznesti qoldaý tetikterin qaıta retteýdiń mańyzy zor. Bul rette bankrotqa ushyraý da ekonomıkany tazartý, jańa kompanııalardyń paıda bolýy turǵysynan bir mehanızm ekenin eskergen jón. Odan qoryqpaý kerek. Bul qalypty naryqtyq ekonomıkanyń bir elementi», dedi M.Áshimbaev.

Aýylda turýǵa jaǵdaı jasalýǵa tıis

Palata otyrysynda senatorlar depýtattyq saýalyn joldap, ma­ńyzdy máselelerge nazar aýdardy. BUU boljamynsha 2 050 jylǵa qaraı álemdik deńgeıde ýrbanızasııa 70%-ǵa jetýi múmkin. Elimizde de qala halqynyń úlesi ósip keledi. Janbolat Jórgenbaev óziniń depýtattyq saýalynda aýylda ómir súrýge arnalǵan keshendi jaǵdaı jasaý qajettigi týraly málimdedi.

Senator eńbek naryǵy men áleýmet­tik ınfraqurylymdy damytý turǵysy­nan óńirler de, megapolıster de búginde mundaı kóshi-qonǵa daıyn emes ekenin aıtty. Ol aýyldyq aýmaqtardyń áleý­met­tik ınfraqurylymyn jetildirý negizin­de elimizdiń qaýipsizdigin qamtama­syz etý qajet dep sanaıdy. «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aıasynda 2019-2023 jyldary respýblıkalyq bıýdjetten 524 mlrd teńge bólinip, 1,5 myńnan asa eldi mekende 5 myńnan astam joba iske asyryldy. Áıtkenmen onyń nátıjesi kóńil kónshitpeı otyr», dedi ol.

Senatordyń pikirinshe, Úkimet qazir aýyldarǵa jaǵdaı jasap, aýyl sharýashy­lyǵyna ǵana emes, aýyl turǵyndarynyń mádenı ómirine, densaýlyq saqtaý júıesi men ınfraqurylymǵa da nazar aýdarýǵa tıis. «Shekara mańyndaǵy aýyldardaǵy bıýdjettik ınvestısııalyq jobalardy qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan bólek bıýd­jettik baǵdarlama ashý kerek. Sony­men qatar qoldanystaǵy zańnamada belgilengen aýyldyq ústemeaqy­dan tys memlekettik shekaraǵa 50 km jaqyn ornalasqan aýyl qyzmetkerleri úshin laýazymdyq jalaqyǵa 50%-ǵa deıingi mólsherde ústemeaqy belgileý múmkindigin qarastyrý kerek», dedi senator.

О́ndiriste jaraqat alǵandardyń ótemaqysy az

Keıingi kezeńde elimizde óndiriste jaraqat alý kóbeıip bara jatqany baı­qa­lady. Tek 2022 jyly eńbek etý ke­zindegi 2 449 adam jazataıym oqıǵa­dan zardap shekti. Serik Shaıdarov Úki­met basshysynyń atyna joldaǵan depý­tat­tyq saýalynda eńbek qaýipsizdigi máseleleri týraly aıtty.

Senator Ulytaý oblysyna sapary kezinde saılaýshylarmen kezdesýde depýtattardyń atyna «Qazaqmys» korporasııasynda jumys istegen kezde jaraqat alǵan, keıinnen múgedektikke ushyraǵan azamattardan kóp ótinish túskenin málimdedi. Depýtattyń aıtýynsha, jaraqat alǵan jáne jumys isteý qabiletin joǵaltqan adamdarǵa tólemder tek zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin ǵana tólenetini basty másele bolyp otyr.

«Sondaı-aq jumyskerler Azamattyq kodekstiń 983-babynyń 6-tarmaǵyn qaıtarý máselesin kóterip jatyr. Bul bap jumys berýshiniń sol kásip pen biliktiliktegi qyzmetkerdiń ortasha jalaqysynyń mólsherin ulǵaıtý kezinde óndiristik jaraqat alǵan qyzmetkerge joǵalǵan jalaqyny óteý somalaryn qaıta esepteýdi kózdeıdi. Múgedek jumysshylar eki túrge bólinedi, degenmen barlyǵy birdeı jaǵdaıda, birdeı kásiporyndar men shahtalarda jumys isteıdi. Bul – tolyq absýrd jáne áleýmettik kemsitýshilik», dedi senator.

S.Shaıdarov osyǵan baılanysty Úkimet basshysy Oljas Bektenovke eńbek qaýipsizdigi salasyndaǵy jaǵdaıdy jaqsartý jóninde birqatar sharany, atap aıtqanda, ekonomıkalyq yntalandyrýdy adamǵa, onyń qundy­lyq­taryna, qajettilikteri men basymdyq­taryna baǵyttaýdy usyndy. «Jumys berýshi qyzmetkerlerdiń densaýlyǵy, qaýip­sizdigi men ál-aýqaty kásiporynda basymdyq ekenine, áleýmettik turǵydan jaýapty bolatynyna kepildik berýi kerek. Jábirlenýshi zeınetkerlikke shyqqannan keıin eńbek mindetterin oryndaýy kezinde joǵaltqan tabysy bóligindegi zııandy óteý tolyǵymen jumys berýshige júktelýge tıis. Bul zııandy jáne qaýipti eńbek jaǵdaılary bar kásiporynǵa qatysty bola otyryp, kásiporyndardy jumys oryndaryndaǵy óndiristik táýekel deńgeıin tómendetýge, eńbekti qorǵaý salasyndaǵy quzyret­tilik­ti arttyrýǵa jáne barlyq qyzmet­ker­di saqtandyrýǵa kúsh-jiger jum­saýǵa yntalandyrady», dedi.

TJ kezinde múgedekter ne isteıdi?

Senator Lázzat Qaltaeva depýtattyq saýalynda múgedektigi bar adamdardyń tótenshe jaǵdaı kezindegi qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesin kóterdi.

Daǵdarys jaǵdaıynda nemese tótenshe jaǵdaı kezinde, mysaly Covid pandemııasy, qańtar oqıǵasy, Almatyda jer silkingen kezde el turǵyndarynyń bul áleýmettik toby aqparattan múldem tys qaldy. Demek densaýlyq pen ómirlerine qaýip tóngeni anyq. TJ qyzmetteri múgedektigi bar adamdardy olarǵa arnalǵan uıymdarda sońǵy ret 10 jyl buryn oqytqan kórinedi.

Ekinshiden, múgedekterdi qutqarý jáne evakýasııa máselesi bar. Zertteý kór­setip otyrǵandaı, ákimdikterde qoz­ǵa­lysy qıyn azamattardy tabý kartasy joq, al qutqarýshylar múgedek adamdar­dy evakýasııalaý barysynda olarmen qarym-qatynas jasaý daǵdysyn bilmeıdi.

Úshinshiden, múmkindigi shekteýli azamattar kóbine baspana jáne halyqty ýaqytsha ornalastyrý oryndaryna qol jetkize almaıdy. Ásirese daǵdarys kezinde jıi beleń alatyn qylmys pen zorlyq-zombylyq týraly aıtpaǵannyń ózinde jaǵdaı osyndaı. Mundaı jaǵdaıda múgedekter, ásirese áıelder men balalar eń aýyr jaǵdaıǵa dýshar bolady. «Osy másele boıynsha múgedek adamdar uıym­darynan sarapshylardy qatystyryp jáne erekshe qajettilikterin esepke ala otyryp halyqty oqytý, evakýasııalaý, ornalastyrý jáne áleýmettik qamsyz­dandyrý jónindegi josparlar ázirleý kerek. Múgedektigi bar adamdardyń erekshe qajettiligine sáıkes keletin baspanalardy jobalaý jáne jaraqtandyrý qajet. Zamanaýı ádister men tehnologııany paıdalana otyryp, ártúrli naýqasy bar adamdarǵa arnalǵan aqparat berý jáne oqytýdyń arnaıy baǵdarlamasyn ázirleý kerek. Tótenshe jaǵdaı kezinde olardy izdeý jáne naqty kómek kórsetý úshin qozǵalysy az azamattardyń biryńǵaı derek qory qurylýǵa tıis», dedi L.Qaltaeva.