Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Sondyqtan quzyretti organdar jemqorlyqpen kúreste mádenıetti qalyptastyrýdy qolǵa ala bastady. Sebebi ar men uıattyń qunyn túsinetin adamda jemqorlyqqa qarsy belsendi azamattyq pozısııa qalyptasady.
Astanada Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agenttigi men Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi uıymdastyrǵan eki kúndik oqytý semınarynda aımaqtardan kelgen júzden astam qatysýshy jemqorlyqqa qarsy zańnama, akademııalyq adaldyq qaǵıdattaryn engizýdiń tájirıbelik quraldary týraly málimet aldy. Sondaı-aq qatysýshylarǵa motıvasııalyq sessııalar ótkizildi. Olardyń qatarynda joǵary oqý oryndarynyń, onyń ishinde Ishki ister jáne Qorǵanys, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrlikteriniń, Bas prokýratýranyń Quqyq qorǵaý organdary akademııasynyń oqý oryndarynyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres pánderiniń oqytýshylary da bar.
Uıymdastyrýshylardyń aıtýynsha, mańyzdy is-sharanyń maqsaty – jastardyń sanasynda tárbıemen birge jemqorlyqtyń kez kelgen kórinisine tózbeýshilikti qalyptastyrý.
«Is-sharada qatysýshylarǵa jemqorlyqqa qatysty jan-jaqty málimet berip qana qoımaı, olardyń da osy salany jetildirýge qatysty oı-pikirlerin ortaǵa salýyna múmkindik jasap otyrmyz. Halyqaralyq deńgeıde jastar arasyndaǵy sybaılastyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý jáne quqyq negizderin túsindirý tájirıbelerin túsindiremiz. Qazir eldegi 90-nan astam ýnıversıtette «Sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıet negizderi» degen pán júrgiziledi. Byltyrǵy oqý jylynda bul pándi 78 myńǵa jýyq stýdent oqyp shyqqan. Maqsaty – óskeleń urpaqtyń boıynda jat ádetke qatysty ımmýnıtetti qalyptastyryp, onyń qoǵamdaǵy zardabyn jetkizý. Osy arqyly jastardyń boıynda adaldyq pen parasattylyq qundylyqtardy qalyptastyrý. Semınarǵa ýákiletti organ men joǵary bilim salasynyń mamandary spıker retinde shaqyrtyldy», deıdi Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi prevensııa qyzmetiniń Sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý basqarmasynyń basshysy Mıras Qarǵabaı. Sondaı-aq quzyretti organdar halyqaralyq standarttardyń biri sybaılas jemqorlyqqa qarsy bilim berýge baǵyttalǵan tájirıbeni qalyptastyrýǵa den qoıyp otyr. Osyǵan baılanysty «GRACE» halyqaralyq bastamany engizýge BUU-men birge atqarýǵa nıetti. Bul úshin mamandardyń ǵana emes, oqytýshy quramnyń da aıtaryna qulaq túrý mańyzdy. Sondyqtan semınar jumysyna BUU-nyń Esirtki jáne qylmys jónindegi basqarmasynyń sarapshysy Bıanka Kopp, Vena qalasyndaǵy «Grace» bastamasynyń úılestirýshisi onlaın qatysyp, qazaqstandyq áriptesterdiń pikirin tyńdady.
E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń atynan spıker retinde shaqyrtylǵan Rýslan Toqatov «Adamdy túzetpeı qoǵam ózgermeıdi. Qoǵamdyq sanany durys qalyptastyrmaı, qylmysqa qarsy kúresti qolǵa alý qıyn», deıdi. Onyń aıtýynsha, Memleket basshysy qol qoıǵan 2022-2026 jyldarǵa arnalǵan sybaılas jemqorlyqqa qarsy tujyrymdamany júzege asyrýdyń qadamdaryn túsindirip, memleket tarapynan atqarylyp jatqan sharalar týraly aqparattandyrý mańyzdy. Onyń ishinde sybaılastyqty toqtatýǵa baılanysty naqty qadamdar týraly aıtqan spıker: «Zańdy qataıtqanmen, adamnyń sanasy túzelmese, eshteńe ózgermeıdi. Sondyqtan, eń aldymen, halyqtyń sanasyn oıatýǵa jumys isteý kerek. Qoǵamdaǵy parasattylyqty dáripteý, ekinshi jaǵynan sybaılas jemqorlyqqa qarsy tehnologııalardy da qoldanýdy qolǵa alý qajet. Búgin qatysýshylarǵa blokcheın tehnologııasy týraly da túsindirip ótemin», dedi ol.
Semınar aıasynda «Narhoz» ýnıversıteti «GRACE» halyqaralyq bastamasyn iske asyrý tájirıbesin usynyp otyr. Bilim berý men seriktestik qatynastardyń transformasııalyq kúshin paıdalana otyryp, balalar men jastar arasynda jemqorlyqtan bas tartý mádenıetin qurýǵa baǵyttalǵan jumystyń bereri bar. Osy oraıda oqytý semınaryna qatysýshylardyń da pikirin tyńdap kórdik. Olardyń oıynsha, jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý joǵary oqý ornynan emes, otbasyndaǵy tárbıeden bastalý kerek.
Astana halyqaralyq ýnıversıteti dekanynyń orynbasary Janat Seıilhanov bilim salasyndaǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý týraly pándi ótkizýdiń qyr-syryn túsindirýge baǵyttalǵan is-sharanyń bereri mol ekenin aıtady. «Barlyq aımaqtan oqytýshy quram jınaldyq. Ýákiletti organdardyń tarapynan sybaılas jemqorlyqqa baılanysty jumystardyń mán-mańyzy túsindirildi. Onyń ishinde eriktilerdiń jumysy, habarlasqan adamdardy kótermeleý, sýbektilerdi qorǵaý sekildi biraz aqparat aldyq. Jalpy, ýnıversıtetterdiń arasynda júrgizilip jatqan semınar naqty JOO-daǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan pándi engizip, ony ári qaraı jetildirip, bolashaq urpaqqa durys baǵyt-baǵdar berýdi úıretip jatyr», deıdi ol. Spıker basqosýda talqyǵa túsken jemqorlyqqa qatysty tujyrymdar men ata-babamyzdan kele jatqan salt-dástúr, ádet-ǵurypqa baılanysty aıtylǵandardyń durys ekenin alǵa tartty. «Mektep pen ýnıversıtettegi jemqorlyqqa qarsy mádenıet otbasyndaǵy tárbıege asa mán berilgende ǵana jemisin beredi. Qylmysqa qarsy ımmýnıtet adamǵa tal besikten berilýge tıis. Odan keıin óz ultymyzdyń ózindik mentalıtetine baılanysty zańdar men normalar qabyldaný kerek. Mysaly, elimizde jemqorlar tapqan tabysyn jaqyndaryna aýdarýǵa qumar. Bul oraıda jemqordyń otbasyna nemese balalaryna belgili bir memlekettik jeńildikterden aıyryp tastaý normasy qoldanylsa dep oılaımyn», deıdi J.Seıilhanov.
Semınarǵa Esil ýnıversıtetinen qatysqan Qaıbar Mánıuly: «Elde de álemdik tájirıbedegideı jemqorlyqtyń aldyn alýǵa asa kóńil bólinedi. Qylmysqa qarsy is-qımyldyń basy – mádenıetti qalyptastyrý. Bul úshin tárbıege kóńil bólý qajet. Bul jumys ýnıversıtette ǵana emes, kez kelgen otbasynda, kez kelgen ortada júrgizilýge tıis. Jastardyń sanasyna jemqorlyq qoǵamǵa zııan, bolashaǵyńa balta shabý, elimizdiń órkendeýine tusaý salyp, urpaǵymyzdyń jolyn jabý ekenin sińirip ósirýge kóńil bólgenimiz durys. Bul jumys ýnıversıtette ǵana emes, balabaqshadan bastalǵany jón», deıdi.
Ekonomıkasynyń kóshi alǵa ketken kóp elde jemqorlarǵa beriletin jaza qatal. Máselen, AQSh-ta paraqorlyq babymen isti bolǵandar aqshany úsh ese ústememen qaıtaryp qana qoımaı, bar jıǵan-tergeni memleketke ótedi. Al ózi uzaq ýaqyt temir torǵa qamalady. Jemqorlarǵa jeńildik jasalmaıtyn Qytaı men Iranda paraqorlardyń jazasy – ólim. Bul elderde aqsha jymqyrý otanǵa opasyzdyq retinde qaralady. Sol sebepti jeńildetilgen jazany alǵan kúnniń ózinde, qolyńnan nemese saýsaǵyńnan aıyrylasyń. Sıngapýr sekildi elderde jemqorlyqqa qatysty usaq qylmys jasaǵandardy halyqtyń aldyna shyǵaryp sabap, artynan paraqorlardyń atyn atap, túsin tústep, qoǵamdyq jerlerge ilip qoıady. Budan keıin bolashaq urpaǵyn oılaıtyndar qarabet bolmaýdyń qamyna kirisetini túsinikti. Sondyqtan semınarda aıtylǵandaı, aldymen tárbıege, odan keıin jazaǵa den qoıǵan artyq etpese kerek. Ásirese «áke-kókemen» kórinis tabatyn qylmysqa qylburaý tárbıeniń tizginin myqtap ustaǵanda ǵana jemisin beredi.
