Foto: newgrodno.by
Boryshker sındromy: Nesıeni óteý úshin jańa nesıe alý
Jobany iske qosýdyń negizgi sebepteriniń biri – halyqtyń qarjylyq saýattylyǵynyń tómendigi. Osylaısha qoǵamda boryshker sındromy paıda boldy. Elde 1 mln 700 myń adamnyń nesıe tóleý merzimi ótken. Bul adamdarda birneshe nesıe bar. Olar aldyńǵy nesıeni jabý úshin jańa nesıege ótinim beredi de qaryzǵa bata túsedi. Kóptegen adamdar jiberetin eń óreskel qatelik – nesıeni óteý úshin jańa nesıe rásimdeý.
Nesıe máselesi barlyq azamattar sanatyn zerdeleı kele, kópshiligi mindetti emes qajettilikterge nesıe alǵan degen qorytyndyǵa kelemiz. Turǵyndardyń taǵy bir sanaty negizgi azyq-túlik baǵasy ósip, oǵan tabysy jetpegendikten nesıe alýǵa májbúr bolǵan. Halyqtyń nesıege batýynyń basty sebepteriniń biri tutyný mádenıetinde de jatyr. Adamdar óz shamasynan tys aqsha jumsaıdy. Osyǵan baılanysty qolda bar qarajatpen ómir súrý, únemdeý, josparlaý sekildi qarjylyq saýattylyq prınsıpi buzylady.
Qazaqstanda áıelder men jasóspirimder jıi nesıe alady
Ásirese elimizde nesıe qursaýynda qoǵamnyń osal toptary: áıelder men jasóspirimder kóp ekeni anyqtaldy. Eldegi jastardyń 80%-y nesıe alǵan. Bul negizinen brendtik gadjet satyp alý úshin nesıe alǵan stýdentter. Jastardyń tek 3%-y ǵana bıznes ashýǵa nesıe rásimdese, qalǵan 97% bos zattarǵa qarjy jumsaǵan. Bul tutyný mádenıetin kórsetedi.
Áıelderge kelsek, olar kúıeýiniń, aǵasynyń nemese jaqyn týysynyń qaryzdaryn óteý úshin nesıe alýǵa májbúr bolǵan. Sondyqtan «Qaryzsyz qoǵam» jobasyndaǵy ótinishterdiń kópshiligi ózine, otbasyna qandaı da bir jolmen kómekteskisi keletin jáne kredıttik beresheksiz jańa ómir bastaǵysy keletin áıelderden kelip tústi.
«Balyq emes, qarmaq ber»
Osylaısha, «AMANAT» partııasy máseleniń aýqymyn túsine otyryp, «Qaryzsyz qoǵam» jobasy aıasynda nesıesin tóleı almaı júrgen Qazaqstan azamattaryna, ásirese, áıelderge kómek qolyn sozýdy uıǵardy. Bes kúndik oflaın oqytýda azamattar qarjylyq saýattylyq negizderin úırendi. Iаǵnı, tálimgerler qatysýshylardy problemamen óz betinshe kúresýge úıretedi, ol úshin ne isteý keregin kórsetedi. Zańgerler shottardy buǵattaý, nesıelerdi qaıta qurylymdaý, jeke tulǵalardy bankrottyqqa berý máseleleri boıynsha qoldaý kórsetedi. Qarjy naryǵyn retteý agenttigimen, banktermen jáne qarjygerler qaýymdastyǵymen qol qoıylǵan memorandým arqyly bul máseleler birlesip pysyqtalady.
Jobanyń taǵy bir jańashyldyǵy – elimizdiń barlyq óńirlerinde zańgerler, qarjy sarapshylary, bankter, kollektorlar, jeke sot oryndaýshylary bar óńirlik jobalyq keńselerdiń ashylýy boldy.
Jambylda áıelderdi kásipkerlikke oqytý ortalyǵy ashylady
Jobaǵa qatysýshylardyń kópshiligi áıelder ekenin eskere otyryp, «Qaryzsyz qoǵam» jobasy aıasynda áıelderdi qoldaý úshin bir ýaqytta birneshe jobany iske qosý josparlanýda.
Onyń birinshisi – Jambyl oblysy Merke aýdanynda kásipkerlikti oqytý ortalyǵynyń ashylýy. О́z kezeginde joba qatysýshylarynyń kópshiligi aýyl áıelderi ekeni, olardyń jumysqa ornalasý úshin tańdaýy joq ekeni anyqtaldy. Adamdarǵa qoldanbaly daǵdylar boıynsha qosymsha oqytý qajet. Osy maqsatta Jambyl oblysynda áıelderdi kásipkerlikke oqytý ortalyǵyn pılottyq rejımde ashý josparlanyp otyr. Áıelder paıdaly daǵdylardy úırenip, kúsh-jigerin biriktirip, bir ónim jasaı alady. Osylaısha, joba áıelderge ujymdyq sharýashylyq qurýǵa kómektesedi. Áıelderge A núktesinen V núktesine deıin tolyq kómek kórsetiledi.
Alǵash ret nesıege batqan áıelder forýmy ótedi
2024 jyldyń naýryz aıynda Astanada alǵash ret nesıe máselesi bar áıelder forýmy ótedi. Bul bastamany Halyk Bank qoldady. Ár óńirdegi kásipker áıelder tálimger retinde myńdaǵan áıeldi qamqorlyǵyna alyp, olarǵa kredıtter, granttar alýǵa, kooperatıv uıymdastyrýǵa kómektesetin jobalar pýlyn qalyptastyrý usynylady. Osylaısha, áıelderdiń bıznesti qalaı bastaıtynyn jáne qalaı turaqty tabysqa jetetinin damý traektorııasyn baıqaýǵa bolady. Forýmdy bıylǵy naýryz aıynda Astanada ótkizý josparlanýda.
Bári mektepten bastalady
Eger azamattardyń nesıe alý máselesine tereńirek úńilsek, basty sebep – qarjylyq saýattylyqtyń tómen deńgeıi nemese múldem bolmaýy ekeni anyqtalady. Sondyqtan eresek turǵyndardyń únemi qaryzdardan zardap shekpeýi úshin mektep qabyrǵasynda aqshamen jumys isteý daǵdylaryn qalyptastyrý usynylady. Mektepterde, kolledjderde jáne joǵary oqý oryndarynda qarjylyq saýattylyqty oqytý baǵdarlamasy iske qosylady. Qazirdiń ózinde ádisnamalyq top quryldy jáne Fınlıandııa, Reseı jáne Belarýssııa elderiniń tájirıbesi zerttelýde. Oqý jylynyń sońyna deıin barlyq daıyndyq jumystaryn júrgizip, jazda pedagogterdi oqytý josparlanyp otyr. Jańa oqý jylynan bastap barlyq bilim berý mekemelerinde qarjylyq saýat kýrstary bastalady.
Qarjylyq saýattylyq kúni
Sonymen qatar elde qarjylyq saýattylyq kúni atap ótilýi múmkin. Bul kúnge 2 mamyrdy belgileý usynylyp otyr. Bul kúni barlyq uıymdarda, mektepterde, balabaqshalarda oqytý semınarlary, ashyq dárister, sheberlik synyptary ótkiziledi. Budan basqa, qarjy quraldary týraly barlyq aqparatty qamtıtyn onlaın-platforma ázirleý josparlanǵan.
Aıta keteıik, «Qaryzsyz qoǵam» jobasynyń birinshi kezeńinde el óńirlerinde 65 myń adam oqytyldy. Al bıyl bir aıdyń ózinde 10 myń adam bilim aldy. Oǵan Memleket basshysy qoldaý kórsetip, «Qaryzsyz qoǵam» jobasynyń aýqymyn keńeıtýdi tapsyrdy. Bul jobanyń qarjylyq problemalarǵa tap bolǵan kóptegen adamdar úshin paıdaly bolatynyn taǵy bir aıǵaqtaıdy.
