Jalpy, Sh.Aımanovtyń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly óziniń kózi tirisinde de, keıin de únemi jazylyp ta, zerttelip te keledi. Tulǵalyq bolmysy, minezi, qaıratkerligi, fılmderiniń qalaı túsirilgeni, t.b. týraly zamandastary men áriptesteriniń, jaqyn aralasqan dostarynyń qanshama estelikteri bar. Fılmderimen, ásirese «Bizdiń súıikti dáriger», «Aldar kóse», «Taqııaly perishte», «Atameken», «Atamannyń aqyrymen» kórermen óte jaqsy tanys. Osy oraıda Sháken Aımanov shyǵarmashylyǵynyń ómirsheńdiginiń qupııasy nede degen suraq taǵy da týyndaıdy. Bizdińshe, bul suraqtyń jaýabyn eń aldymen sýretkerdiń tabıǵı bolmysynan, tulǵalyq, azamattyq dúnıetanymynan, ómirge, ónerge degen kózqarasynan izdeý kerek. Kez kelgen shyǵarma onyń avtorynyń jan dúnıesimen, oı-tolǵaýymen, ózi ómir súrgen ýaqytpen jáne oǵan degen qarym-qatynasymen tyǵyz baılanysty. Osydan baryp Sháken Aımanovtaı iri sýretkerdiń shyǵarmashylyǵynyń qupııasy ashyla túseri anyq. Al ol úshin fılmderi, keıipkerleri, jalpy kıno, akter, ssenarıı, ulttyq bolmys, kıno óndirisi, t.b. týraly óziniń oı-tujyrymdaryna, estelikterine nazar aýdarǵandy jón kórdik.
Sháken Aımanovtyń kınorejıssýradaǵy alǵashqy qadamy «Mahabbat týraly ańyz» fılminen (1954) bastaý aldy. Oǵan deıin Qazaq drama teatrynyń sahnasynda (1933 jyldan bastap) akter retinde Isataı, Aqan seri, Qodar, Qobylandy sekildi taǵy da basqa kóptegen keıipkerlerdi somdady. 1937 jyly Qastek aýylynda rejısser Moıseı Levın bastaǵan Lenıngradtyq kınematografıster «Amangeldini» túsirip jatady, sol fılmde kópshilik sahnasyndaǵy sarbazdardyń biriniń rólin oınaıdy. «Kıetin kıimdi ózim taýyp, murt japsyryp, grımdi de ózim jasap aldym. Meni tipti iri planmen kórsetti», deıdi Aımanovtyń ózi. Osy sátten bastap teatrdaǵy qoıylymdardan bos kúnderi túsirilim alańyna kelip júredi. Tipti ýaqyt óte kele rejısserdiń keńesshisi ári kómekshisine aınalady. Keıipkerine kópshilik sahnasyndaǵy kóp sarbazdyń biri dep emes, asa yjdaǵatpen, úlken jaýapkershilikpen qaraıdy. Qysqa ǵana ýaqytta kórsetiletin keıipkeriniń beınesin onyń syrt kelbetiniń shtrıhtary arqyly izdeıdi. Nátıjesinde, bir ýaqytta ári akter, ári sýretshi, ári kıim mamany, ári bet árleýshiniń qyzmetiniń elementterin kóremiz. Iаǵnı osy bir qas-qaǵym sáttegi kóriniste óz keıipkeriniń rejısseri bolǵanyn ańǵaramyz. Bul – bolashaq kıno akteri, ulttyq kınorejıssýranyń negizin qalaýshy, tek shyǵarmashylyǵymen ǵana emes, elimizdegi kıno óndirisiniń qarqyndaýyna, kınematografıster Odaǵynyń qurylyp, Almatydaǵy Kıno úıiniń irgetasynyń qalanýyna, jalpy qazaq ulttyq kınosyna orasan zor eńbek sińirgen Sháken Kenjetaıuly Aımanovtyń kınodaǵy eń alǵashqy qadamy edi.
Sh.Aımanovtyń kınodaǵy kelesi keıipkeri – Muhtar Áýezovtiń ssenarııi boıynsha túsirilgen «Raıhan» fılmindegi (1940, rej. M.Levın) Sársen týraly jazǵan esteligi kıno akteriniń, jalpy kınematograf tabıǵatynyń negizgi erekshelikteriniń birin aıqyndaı túsedi. Sıýjet boıynsha Sársen – zııankes, baıdyń «baryp kel, shaýyp keli» jáne ishki aram oıyn jasyrý úshin ylǵı jymıyp júrýi kerek. Bar bolǵany osy. Keıin kóp jyldar ótken soń, keıipkeri týraly Sh.Aımanovtyń ózi bylaı deıdi: «Jaqynda bir tanysym fılmdi kórip, keıipkerimniń anaý aıtqandaı tym qarapaıym emestigin, tipti onyń jymıǵanynyń ózinde jyrtqyshqa tán qorqynysh-úreıdiń bar ekenin aıtty. Biraq jańaǵy tanysym aıtqandaı, ol úreı keıipkerdiń ózindegi emes, tuńǵysh ret kamera aldynda turǵan meniń, ıaǵnı jas akterdiń úreıi edi». Shyndyǵynda, bul óte qyzyq baqylaý. Osy bir-aq aýyz sózdiń ózinde kınematograftaǵy keıipker beınesiniń tabıǵaty, akter oıyny men kameranyń ara-qatynasy týraly jazylǵan qanshama teorııalyq zertteýlerdiń negizgi túıini bar. Sh.Aımanov sony dóp basyp aıtyp otyr.
1945 jyly ssenarııin Muhtar Áýezov pen Grıgorıı Roshal birigip daıyndaǵan ári Almaty kórkemsýretti jáne hronıkalyq fılmder kınostýdııasynda túsirilgen alǵashqy – «Abaı ánderi» (rej. G.Roshal) fılmi jaryqqa shyǵady. Osy fılmde Sháken Aımanov Abaıdyń shákirtteriniń biri – Sháripti oınaıdy. «Amangeldidegi» sarbazdyń beınesinen bastalǵan izdenis «Raıhanda» jalǵasyp, «Abaı ánderinde» tereńdeı túsedi. Kıno jáne ondaǵy akter oıynynyń negizgi tabıǵatyna, keıipkerleriniń ishki jandúnıesin, psıhologııalyq astaryn berýde kınematografııalyq ekvıvalentterdi tabýǵa tyrysady. Muny ásirese, ishki qarama-qaıshylyǵy kóp Sháriptiń beınesimen jumys isteýdegi izdenisterinen baıqaýǵa bolady. «Jaǵymsyz keıipkerdiń syrt-kelbetine tán dástúrli belgilerge ǵana júgingim kelmedi. Kerisinshe, onyń syrttaı jýas, meıirban, eshkimge zalaly joq adam sekildi kóringenimen, jaýyzdyǵyn ishinde jasyrǵan keıipker ekenin kórsetkim keldi», deıdi akterdiń ózi («Topjarǵan», 297 b.). Sh.Aımanovtyń Sháripi – tula boıy sál búgilip, eńkish tartyp júretin, ár qadamyn ańdap basatyn keıipker. Kózildirigi, basyna kıgen qara qalpaqtyń ózi ol týraly biraz aqparat beredi. Syrt keıpindegi osyndaı detaldar ǵana emes, qımyl-qozǵalysy, kózqarasy arqyly da Shárip beınesiniń psıhologııalyq astaryna mán beredi.
Belgili otandyq kıno zertteýshileri Sháken Aımanovtyń somdaýyndaǵy Sháripti qazaq kınosynyń tarıhyndaǵy úzdik keıipkerlerdiń biri ári jaǵymsyz adam beınesiniń astarly, názik sheshimin tabýdaǵy úzdik úlgi dep baǵalady. Mysaly, belgili kınotanýshy, kınosynshy Baýyrjan Nógerbek bylaı deıdi: «Abaı ánderi» fılminiń qurylymynda Shárip beınesiniń mańyzy óte zor. Keıipker psıhologııasynyń názik ıirimderi, bet-álpeti, júris-turysy, kıimi, grım sekildi syrt kelbetiniń aıshyqty tustary Sháriptiń ishki rıtmimen úndestik taýyp, fılmniń ón boıynda únemi saqtalyp otyrady. Bul Aımanovtyń tamasha akterlik oıynyn bildirse kerek» («Ekranno-folklornye tradısıı v kazahskom ıgrovom kıno», 149-150 bb.).
Sháken Aımanovtyń kınoda osylaı bastalǵan akterlik tájirıbesi aqyn Jambyl Jabaevtyń jastyq shaǵyn, eseıgen jáne qarttyq kezeńderin ekranǵa alyp kelýine jol saldy. Jalpy, «Jambyl» (1952, rej. E.Dzıgan) – bir akterdiń keıipker ómiriniń úsh kezeńin oınaǵan qazaq kınosynyń tarıhyndaǵy alǵashqy fılm. Fılm sol kezeńniń kórermeni arasynda óte tanymal boldy ári Jambyldyń beınesi týraly jaqsy pikirler aıtylyp jatty. Solardyń biri – polıak synshysy Pıter Zbıgnev Sháken Aımanovtyń keıipkerdi somdaýdaǵy akterlik erekshelikterin atap ótedi. Sháken Aımanovtyń kınodaǵy shyǵarmashylyǵynyń qaınarkózi «Raıhan» fılmimen, sondaı-aq «Amangeldi», «Abaı ánderi», «Jambyl» sekildi alǵashqy tarıhı-bıografııalyq fılmdermen tyǵyz baılanysty boldy. Osy fılmderdegi akterlik tájirıbesi keıin Sabyr Baıanov, Aldar kóse sekildi qazaq kınosynyń tarıhyndaǵy biregeı keıipkerleriniń dúnıege kelýine yqpal etkeni sózsiz.
Jambyl róli Sh.Aımanovtyń kıno ónerine, sonyń ishinde kınorejıssýraǵa túbegeıli aýysýyna yqpal etti. Keıin osy bir sát týraly: «Keıipker beınesine qatysty rejısser ekeýmizdiń aramyzdaǵy pikir-talastar fılm túsirip kórsem qaıtedi degen oıǵa jeteledi. Degenmen bul oıymnyń júzege asaryna asa senbedim. О́ıtkeni teatrda birneshe spektakl qoıǵan tájirıbem bolsa da, kınonyń tabıǵaty tym kúrdeli sekildi kórindi», – dep jazdy («Topjarǵan», 301 b.).
Sh.Aımanov kınorejıssýraǵa 1953 jyly keldi. Ol kezde barlyq respýblıkalar sekildi elimizdegi kıno óndirisiniń qarqyny tym mardymsyz edi. Jeti jyl ishinde (1945-1952) bar-joǵy úsh qana fılm («Abaı ánderi», «Jambyl», «Altyn múıiz») túsirildi. 1953 jyldan bastap kınoóndirisi qaıta jandanady, al ol úshin jańa shyǵarmashylyq kúshtiń qajettiligi týyndaıdy. Sháken Aımanovtyń kınostýdııa jumysyna aralasýy osy kezeńnen bastalady.
Sháken Kenjetaıulynyń kınorejıssýradaǵy alǵashqy qadamyn halyq shyǵarmashylyǵymen baılanystyrýynyń ózinde tereń mán bar. «Qozy Kórpesh – Baıan Sulý» jyrynyń negizinde «Mahabbat týraly ańyz» (1954, ss.: Ǵ.Músirepov) fılmimen shyn máninde qazaq ulttyq kınorejıssýrasy dúnıege keldi. Basynda kıno tarıhshylary tarapynan fılmnen góri, kınoplenkaǵa kóshirilgen spektakl degen syn kóp aıtylady. Degenmen ýaqyt óte kele fılm týraly pikir ózgere bastaıdy. Mysaly, belgili kınotanýshy Baýyrjan Nógerbektiń pikirinshe, «Mahabbat týraly ańyz» fılmi orys jáne álem kınosy sekildi qazaq kınosynyń da óziniń alǵashqy qadamyn ulttyq folklor men teatr óneriniń dástúrlerin ıgerýden bastaǵanyn dáleldedi («Ekranno-folklornye tradısıı v kazahskom ıgrovom kıno», 174 b.). Kınotanýshy, sondaı-aq qazaq ulttyq kórkemsýretti kınosynyń dúnıege kelýi osy fılmnen bastaldy deıdi.
Rejısser Sháken Aımanovtyń ózi alǵashqy fılminiń negizine folklor shyǵarmasyn tańdaýynyń sebepteri týraly bylaı deıdi: «Eń aldymen qaıta qurylǵan stýdııanyń jumysyna kórermen nazaryn aýdartý kerek boldy. Al «Qozy Kórpesh – Baıan Sulý» jyryn halyq jaqsy biledi, oǵan jarnamanyń asa qajeti joq. Sondaı-aq qazaq kıno óneri odaqtyq ekranǵa shyǵýy kerek. Ol úshin jurt jaqsy biletin halyq jyrynan asqan tamasha materıaldy qaıdan tabasyz?» («O sebe, o svoem ıskýsstve», 27-28 bb.). Osynyń ózinde rejısser á degennen qazaq ulttyq kınosynyń negizgi belgileri men mindetterin atap otyr. Eń aldymen, halyq shyǵarmashylyǵyna nazar aýdarý – bul kınonyń ulttyq reńk alýyna birtaban jaqyndatady. Ekinshiden – kórermendi umytpaıdy. Úshinshiden – qazaq kınosynyń óz elimizdiń aýmaǵynan tys jerlerge, álemdik keńistikke shyǵýynyń mańyzdy ekenine mán beredi. Biraq báriniń negizinde «ulttyq», «halyqtyq» degen uǵymdar basym tur. Osy úsh tarmaq Sháken Aımanovtyń keıingi fılmderiniń, tipti jalpy qazaq kınosynyń negizgi manıfesi ispetti.
Sháken Aımanov «Mahabbat týraly ańyzdan» bastap «Dala qyzy» (1954), «Biz osynda turamyz» (1956), «Bizdiń súıikti dáriger» (1957), «Bir aýdanda» (1960), «Án shaqyrady» (1961), «Jol qıylysy» (1963), «Aldar kóse» (1964), «Atameken» (1966), «Taqııaly perishte» (1968), «Atamannyń aqyry» (1970) atty on bir fılm túsirdi. Árbir fılm saıyn rejısser Sh.Aımanovtyń qoltańbasy, stıli, azamattyq, tulǵalyq ustanymy aıshyqtala túsedi. Fılmderiniń eń negizgi ereksheligi – kórkemdik tartysynyń bir jaǵynda mindetti túrde ulttyq, halyqtyq dúnıe-tanym turady. Munyń aıqyn kórinisi «Bir aýdanda» fılminen bastaý alady.
«Bir aýdanda» fılminiń eń basynda-aq ulttyq dúnıetanym men bolmys keńestik kózqarasqa birden qarsy qoıylady. Shyǵarma á degennen aýdan basshysy Sabyr Baıanov (Sháken Aımanov) pen Dúısen Bektasovtyń (Asanáli Áshimov) bir-birine qarama-qarsy kózqarastarynyń úılespeýimen bastalady. Ári qaraıǵy oqıǵalardyń damý barysy osy eki kózqarastyń ózara tartysyna negizdeledi. Tartystyń bir jaǵynda – ulttyq dúnıetanymdy, ómir súrý saltyn ustanǵan Baıanov (ózi basqaratyn aýdanda negizinen qazaqtar turady, sondyqtan olardyń partııa tapsyrmasy boıynsha úırek, shoshqa baǵýyna qarsy), al ekinshi jaǵynda – ótkennen bas tartyp (sebebi, «kommýnızmge barýǵa kedergi jasaıdy»), jańa ómirdi kóksegen Bektasov (Baıanovtyń pikirimen kelispeıdi). Aqyr sońy Baıanov kózqarasynyń jeńilisimen aıaqtalady.
Sháken Aımanovtyń ózi fılm ssenarııiniń alǵashqy nusqasynda Baıanovtyń sońyna deıin kúresetinin, jeńilmeıtinin, biraq túsirý kezinde redaktorlardyń, t.b. keńesimen ózgertilgenin, sóıtip keıipkerdi oıyndaǵydaı tolyq alyp shyǵa almaǵanyn ashyna jazady («Topjarǵan», 306-307 bb.). Alaıda búgingi kún turǵysynan qaraǵanda, fılmniń ón boıynan rejısserdiń, onymen birge keıipkeriniń ishki muńy, ózi ómir súrgen ýaqyttyń talaptarymen kelise almaı, sharasyz kúıge túsken bulqynysy seziledi, oqylady. Bul Baıanovtyń syrtqy kelbetinen, kóńil-kúıinen, aýdandy aralap, árqıly adamdarmen kezdesý sátterinen, t.b. baıqalady. Tipti taý men dalanyń ózi keıipkerdiń ómirindegi asa bir qymbat dúnıesimen qoshtasyp turǵandaı kórsetiledi. Osy tusta «Onyń zamany keledi» (1957, rej. M. Begalın) fılminiń sońyndaǵy taý men dala kórinisteri eske túsedi. Munda da Shoqan olarmen óziniń jan-dúnıesindegi, dúnıetanymyndaǵy eń bir qımas asylymen qoshtasyp turǵandaı áser qaldyrady. Fılmde Shoqan kóz tikken taý men dala óte muńdy keıipte beriledi. Sebebi orys patshasynyń «aıaǵy» jetip úlgergen qazaqtyń keń dalasy men taýlary birtindep erkindiginen aıyrylyp barady. «Bir aýdanda» fılmindegi taý men dala kórinisteri de dál osylaı oqylady. Rejısser osylaısha ózi oınaǵan Sabyr Baıanov arqyly qazaq kınosyna erekshe tulǵa-keıipker ákeldi.
Kelesi «Jol qıylysy» fılmi adamgershilik, meıirimdilik týraly gýmanıstik kózqaras pen adam qolymen jazylǵan zańnyń arasyndaǵy tartysqa qurylsa, al «Taqııaly perishte» fılminiń kórkemdik qurylymyna ulttyq mádenıet pen jańa zaman alyp kelgen ózge mádenıettiń tartysy engiziledi. Halyq ańyz-áńgimeleriniń negizinde túsirilgen «Aldar kóse» fılminiń basty kórkemdik tartysy kedeı-kepshik pen jarly-jaqybaıdyń muńyn joqtap, arman-múddesin qorǵaǵan Aldar men ústem tap arasyndaǵy teke-tireske qurylady. Al «Atameken» fılmi arqyly árbir qazaq úshin týǵan jer, atameken, ata-baba rýhy, ulttyq dúnıetanym, halyqtyq nanym-senim, t.b. týraly uǵymdardyń qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetedi.
Sháken Aımanov fılmderiniń negizine alynǵan kórkemdik tartystyń bir jaǵynda únemi ulttyq qundylyqtar men dúnıetanymdy qorǵaý, dáripteý jolyndaǵy kúres turady. Ol shyǵarmalardyń qan tamyrynda ulttyq boıaý men naqysh, ulttyq bolmys pen minez-qulyqtyń máńgi oryn alatyny da sondyqtan. Sháken Aımanov fılmderiniń ómirsheńdiginiń negizgi qupııasy da osynda bolsa kerek.
Rejısserdiń ózi «Ulttyq kıno eń aldymen adamdardyń minez-qulqy, is-áreketi, sózi, sezimi arqyly dúnıege keledi. Sondyqtan durys ári dál kórsetilgen ulttyq minez-qulyq fılmniń ulttyq formasyn aıqyndaıdy» dep jazdy («Topjarǵan», 315 b.). Ýaqyt, qoǵam ózgeredi, urpaq aýysady, biraq árbir ulttyń, halyqtyń ónerinde ózgermeıtin negizgi qaǵıdalar bar. Sháken Aımanovtyń ulttyq fılm, minezge qatysty sózderi búgingi qazaq kınematografısteri úshin de únemi eskerilýi tıis basty qaǵıda bolýy kerek dep oılaımyz.
Názıra Rahmanqyzy,
kınotanýshy, ónertaný kandıdaty
