Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Jasyryn týberkýlez qalaı anyqtalady?
Búginde elimizde týberkýlez máselesinde epıdemııalyq jaǵdaı turaqtalǵan, tıisti medısınalyq mekemeler tynymsyz jumysyn jalǵastyryp otyr. Nátıje bar. Bir ǵana Almatyny alyp qarasaq, keıingi 10 jylda týberkýlezge shaldyǵý kórsetkishi 60,5%-ǵa, al ólim-jitim 82,7%-ǵa azaıǵan. Negizgi kórsetkishter ortasha respýblıkalyq kórsetkishterden tómen. 2023 jyly 484 adamnan týberkýlez tabylsa, dıspanserlik esepte 650 naýqas tur. Týberkýlezdiń taralý kórsetkishi 3,1%-ǵa tómendep, 100 myń turǵynǵa shaqqanda 28,3-ti quraıdy.
Almatyda Dúnıejúzilik týberkýlezge qarsy kúres kúnine oraı 24 naýryzǵa deıin jalǵasatyn aılyq bastalǵanyn aıta ketý kerek. Al jalpy megapolıste týberkýlezdiń aldyn alý «2023-2024 jyldarǵa arnalǵan ftızıopýlmonologııalyq qyzmetti damytý jónindegi Jol kartasyna» sáıkes júrgizilip otyr.
Týberkýlezdi taratpaý máselesinde balalar men stýdent jastarǵa erekshe kóńil bólinetindikten, stýdentter arasyndaǵy syrqattaný kórsetkishi ótken jylmen salystyrǵanda 17,4%-ǵa tómendedi.
Týberkýlezben kúresýdiń mańyzdy tusy – aýrýdy erte anyqtaý jáne zerthanalyq dıagnostıka júrgizý bolsa, Almaty qalasynyń ftızıopýlmonologııa ortalyǵynda zamanaýı quraldarmen jabdyqtalǵan bakterıologııalyq zerthana bar. 2022 jyly osy zerthanada jańa «Xpert MTB/XDR» apparaty ornatylǵan. Bul apparat týberkýlezge qarsy preparattarǵa dárilik sezimtaldyq testin nebári 90 mınýt ishinde shyǵaryp beredi. Oǵan qosa pasıentterdiń «G-xpert» molekýlalyq-genetıkalyq zertteýin tikeleı emhanalardyń ózinde júrgizý úshin qalanyń úsh emhanasynda «G-xpert» apparattary ornatyldy.
«Týberkýlezben kúresýdiń taǵy bir mańyzdy kezeńi – juqtyrý qaýpi joǵary toptaǵylar arasynda júrgiziletin skrınıng. 2024 jyldan bastap Almaty qalasynyń ftızıopýlmonologııa ortalyǵynda kvantıferrondyq testpen tekserý bastaldy. Bul zamanaýı zerthanalyq synaq týberkýlez ınfeksııasynyń belsendi jáne jasyryn túrlerin anyqtaýǵa múmkindik beredi. Mantý men dıaskıntesten aıyrmashylyǵy, kvantıferron synaǵy denege antıgender men bakterııalardy engizýdi qajet etpeıdi. Test júrgizý úshin tamyrdan qan alynyp, nátıje birneshe kúnnen keıin daıyn bolady. Bul synaqtyń dáldigi teri synaqtaryna qaraǵanda áldeqaıda joǵary jáne ınfeksııa tabylǵan jaǵdaıda ǵana oń nátıje kórsetedi», deıdi Almaty qalalyq Ftızıopýlmonologııa ortalyǵynyń dırektory Janar Sápıeva.
Týberkýlezdiń dıfferensıaldy dıagnostıkasyn júrgizý úshin Almaty qalasynyń ftızıopýlmonologııa ortalyǵynda Japonııada shyǵarylǵan 64 tilimdi kompıýterlik tomograf qoldanylady. Bul qurylǵy týberkýlezdi basqa aýrýlardan ajyratýǵa jáne dál dıagnoz qoıýǵa múmkindik beredi. Eger 2023 jyly eresekter men balalar arasynda týberkýlezge qarsy 64 608 adamǵa skrınıngtik tekserý júrgizilse, Mantý reaksııasy týberkýlez juqtyrý qaýpi bar 124 372 balaǵa jasalǵan.
Balalar arasyndaǵy týberkýlezdiń aldyn alýdyń mańyzdy ádisteriniń biri jańa týǵan nárestelerge BSJ vaksınasyn egý bolǵanymen, ortalyq basshysy mynadaı málimetterdi alǵa tartty. Jyl qorytyndysy boıynsha BSJ vaksınasymen jańa týǵan balalardyń 88,3%-y qamtyldy. Biraq balalardyń 11,7%-y vaksınalanbaǵan, 3,8%-y jeke senimderi boıynsha egýden bas tartsa, al 7,8%-ynda medısınalyq qarsy kórsetilimderi bolǵan.
Mamandar qazir búkil álemde týberkýlezdiń jasyryn túrin emdeý belsendi júrgizilip otyrǵanyn, alaıda ata-analardyń kópshiligi balalardaǵy jasyryn týberkýlez ınfeksııasyn profılaktıkalyq emdeýden bas tartatynyn aıtady.
Almatyda qanatqaqty joba bastaldy
Osy arada týberkýlezdi aýyzdyqtaýdaǵy mańyzdy jetistik retinde emdeý ýaqyty qysqarǵanyn aıta ketý kerek. Keıingi on jylda tájirıbege týberkýlezge qarsy jańa preparattar men qysqamerzimdi emdeý rejimderi engizildi. Bul emdeý ýaqytyn burynǵydaı 20-24 aı emes, 6-9 aıǵa deıin qysqartýǵa múmkindik berip otyr. Osylaısha, 2024 jyly Almaty qalasynda emdeýdiń jańa rejimderi qanatqaqty jobaǵa engizildi. Búgingi tańda 11 pasıent jańa rejim boıynsha em-dom alýdy bastaǵan.
«Bul týberkýlez juqtyrý men ólim-jitimdi azaıtýǵa múmkindik beredi. Oǵan qosa Almaty qalasynyń ákimdigi týberkýlezben aýyratyn 922 naýqasqa aı saıyn 41 400 teńge qarajat bóledi. Úkimettik emes uıymdardyń qarajaty arqyly 63 naýqasqa jol júrý bıletteri, azyq-túlik túrinde jáne basqa da kómekter kórsetildi», deıdi J.Sapıeva.
Sol sııaqty «Meıirimdi jol» qoǵamdyq qory 2022 jyldan bastap Jahandyq qordyń shaǵyn granty arqyly osal toptar men medısınalyq kómekke qoljetimdiligi shekteýli jandar arasynda óz jumysyn júrgizip otyr desek, bular – ıneksııalyq esirtkini paıdalanatyndar, úısiz-kúısiz, belgili bir turǵylyqty jeri joqtar, ishimdikke salynǵan jáne esirtki qoldanatyn adamdar, buryn isti bolǵandar, tutqyndar, AITV-men ómir súretinder, mıgranttar.
Týberkýlezge qarsy is-sharalardyń sapasyn jaqsartý maqsatynda ftızıopýlmonologııa ortalyǵy Almatynyń barlyq medısınalyq uıymynda 188 monıtorıng júrgizgenin aıtady.
Úkimettik emes uıymdardyń úlesi
Almaty qalalyq О́KQ brıfınginde volonterlik negizde jumys istep otyrǵan «Meıirim joly» qoǵamdyq qorynyń ókilderi de sóz aldy.
«Biz jumys barysynda taǵdyr tálkegine dýshar bolǵandarǵa erekshe nazar aýdaryp, nashaqorlyqtan, maskúnemdikten zardap shegetin úısiz-kúısiz adamdarmen, burynǵy tutqyndarmen, az qamtylǵan pasıenttermen jumys isteımiz», deıdi qor úılestirýshisi Madııar Ábdilov.
Onyń aıtýynsha, osal toptardyń medısınalyq qyzmetterge qoljetimdiligin arttyrý úshin Almaty qalasyndaǵy barlyq MSAK uıymymen, jeke medısınalyq ortalyqtarmen mámileler jasalǵan. Qalanyń árbir aýdanyndaǵy árbir emhananyń pasıentterimen jumys júrgizip, jan-jaqty kómek kórsete alatyn aýtrıch-qyzmetkerler bekitilgen. О́ıtkeni olar – naýqastardyń jaǵdaıymen jete tanys, ózderi de emdelip, qoldaýshy toptardyń demeýimen emine shıpa tapqan belgili bir qaýymdastyq ókilderi. Mysaly, 2023 jyly osy «Meıirimdi jol» qyzmetkerleriniń kómegimen osal toptaǵylar arasynda týberkýlezdiń 39 jaǵdaıy anyqtalǵan.
Qordyń jumysyn Almaty qalasynyń ákimdigi qoldaıtyndyqtan, 2023 jyldyń qarasha aıynda alǵash ret memlekettik áleýmettik tapsyrys bólinip, «Stıgma jáne kemsitýshilik – nadandyqqa qarsy kúres», «Týberkýlezdiń aýyrtpalyǵyn tómendetýdegi ÚEU róli», «Medısına qyzmetkeriniń týberkýlezben aýyratyn naýqastarmen ózara is-qımyl psıhologııasy», «Pasıentter men olardyń otbasyn psıhoáleýmettik qoldaý» syndy semınar-trenıngteri ótkizilgen.
Epıdemııalyq jaǵdaı turaqty
Búginde Qazaqstan BUU-nyń joǵary deńgeıdegi týberkýlez jónindegi keńesiniń saıası deklarasııasyna qosylǵandyqtan, 2035 jylǵa qaraı týberkýlezdi epıdemııa retinde joıýǵa baǵyttalǵan END TB strategııasyn iske asyrýshy el retinde óz mindettemelerin atqaryp keledi.
Qazir elimizde týberkýlezdiń epıdemııalyq jaǵdaıy turaqty deýge bolady. 2022 jylmen salystyrǵanda 2023 jyly týberkýlezge shaldyǵý – 4,9%-ǵa, ólim-jitim kórsetkishi –14,3%-ǵa, taralý deńgeıi 5,4%-ǵa azaıdy.
«Búginde týberkýlezdi emdeý negizinen ambýlatorııalyq jaǵdaıda júrgiziledi. Emdeýdiń birinshi kúninen bastap naýqas ınfeksııalyq baqylaý sharalary men klınıkalyq jaǵdaıdy ustanǵan jaǵdaıda úıinde bola alady. Týberkýlezben aýyratyn naýqastardyń ambýlatorııalyq emdeýdegi úles salmaǵy 2023 jyly 64,6% boldy, al DDU standarty – 55%, naýqastardyń 36,4%-y uıaly telefon, planshet, mobıldi qosymshalardy paıdalana otyryp, beıne-baqylaý arqyly emdeldi», deıdi Ulttyq ftızıopýlmonologııa ǵylymı ortalyǵynyń dırektory Málik Adenov.
Qazir elimizde densaýlyq saqtaýdyń bastapqy býyny deńgeıinde PTR (molekýlalyq-genetıkalyq dıagnostıka) ádisimen týberkýlezdi jáne dárige tózimdi týberkýlezdi anyqtaýdyń zamanaýı ekspress-ádisteri engizilgen. DDU usynymdaryna sáıkes kóptegen dárige tózimdi týberkýlezdi emdeý merzimi 24 aıdan 9-12 aıǵa deıin qysqarsa, dárige tózimdi týberkýlezdi emdeý tıimdiliginiń kórsetkishi 80%-ǵa jetip otyr, DDU standarty boıynsha ol 80%-dan kem bolmaýy kerek.
Degenmen áli de álemniń talaı eli úshin dárilerge tózimdi týberkýlez qaýipti kesel bolyp qala beredi. Osy dertti juqtyrmaýǵa eshkimge kepildik joq. О́mir súrý standarttary joǵary ári medısınalyq qyzmeti sapaly memleketterdiń turǵyndary da odan saqtandyrylmaǵandyqtan, «Týberkýlez» komponenti boıynsha Jahandyq qor jobasyn iske asyrý tobynyń menedjeri Shahımýrat Ismaılov «Basty mindet – týberkýlezdiń úkim emes ekenin túsindirý», deıdi.
О́z kezeginde DSU-nyń Eýropalyq óńirlik bıýrosy týberkýlezge qarsy kúreste qajetti kapıtal salymdaryn qamtamasyz etýge, DSU-nyń sońǵy usynymdaryn oryndap, ınnovasııalyq tásilderdi engizýge, azamattyq qoǵam uıymdarymen belsendi áreket jasaýǵa shaqyrady. Eger sarapshynyń sózine súıensek, qazirgi tańda týberkýlezge shaldyqqandardy ıneksııasyz jáne aýrýhanaǵa jatqyzbaı-aq emdep alýǵa bolady. Eń bastysy, pasıentter óz densaýlyǵyna jaýapty qaraý kerek.
ALMATY
