Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Aldymen az-kem...
Byltyr el boıynsha 149 150 jeńil avtokólik kedendik rásimdeýden ótken. Qarjy mınıstrligine qarasty Memlekettik kirister komıtetiniń baspasóz qyzmeti habarlaǵandaı, bul kólikterdiń jalpy quny 2,9 mlrd dollardy qurap, 385,9 mlrd teńge kedendik tólem men salyq tólenipti.
Kóliktiń basym kópshiligi Qytaı elinen ákelingen. О́tken jyly 46 myńǵa jýyq avtomobıl beri ótken. Odan keıin Grýzııadan – 39 395, Birikken Arab Ámirliginen – 20 320, Ońtústik Koreıadan – 14 870 jáne Japonııadan kelgen 11 438 kólik tirkelgen. Qarap otyrsaq, árbir úshinshi kólik Qytaıdan ákelinipti. Qytaı demekshi, Qazaqstan azamatary qazir kórshi elden shyqqan temir tulpardy kóptep tizgindeı bastady. Sebebi sý jańa ári baǵasy da qaltaǵa qonymdy. Biraq sapa jaǵyna kelgende kereǵar pikir kóp. Kóbisi «jańa kólik bolǵanymen, onyń shyn sapalyq merzimi 3–4 jyldan keıin belgili bolar» degen de oı aıtady. Al qytaılyq kólikti júrgizip júrgen azamattardyń aıtary bólek.
– О́zime unady. Baǵasy da qaltamyzǵa saı, júrisi de jaqsy. Júrgizýshige kerektiniń barlyǵy ornatylǵan. Qazir áleýmettik jelide Qytaı avtomobılderiniń sapasyna syn aıtýshylar kóp. Degenmen óz basym oǵan kelispeımin. Mysaly, qazir eldegi qurylysta júrgen aýyr tehnıkalar – júk kótergish kran men jer qazatyn ekskavator-pogrýzchık traktorlarynyń basym kóbi Qytaı tehnıkalary. Olardyń sapasy jaman emes ekenin mamandar da aıtady. Sondyqtan ózim qytaı kóligin alǵanyma ókinbeımin, – deıdi Astana qalasynyń turǵyny Erqanat Sársenbaı.
Qaıtken kúnde de Qytaıdan kelip jatqan kólikte esep joq. Bul qarqyn údeı berse, aldaǵy 2–3 jylda Eýropa men Azııanyń da avtoparkin jaýlaýy múmkin. Jańa kólikterdi avtosalonnan satyp alý nemese nesıe rásimdeýde Qytaıdan keıin koreı kóligi tur. Japondyq markalarǵa da suranys joq emes.
Sheteldegi baǵa siz oılaǵandaı emes
Taqyrypqa oralsaq. Sóz basynda aıtqandaı, shetelden kólik tasýdyń qıyndyǵy da bar, artyqshylyǵy da joq emes. Mysaly, Grýzııadan kólik ákelip minip júrgen ózimizdiń qarakózder Qazaqstan ishinen kólik satyp alý tıimsiz dep esepteıdi. Nege?
– Siz mysaly, jarnama arqyly Jambyl oblysy nemese Astana qalasynan ózińizge unaıtyn kólik taptyńyz delik. Osyny «Avtokólik ıelerine arnalǵan mamandandyrylǵan halyqqa qyzmet kórsetý» ortalyǵyna aparyp teksertip kórseńiz, keminde 10-15 adam sol kólikti tizgindegen bolyp shyǵady. Jurt aıtatyndaı, Grýzııada mashına arzan emes. Jaǵdaıyna qaraı baǵa ártúrli. Amerıkadan Grýzııaǵa kelgen kólikterdiń eń arzany – aldyńǵy bóligin soqqy alǵandar. Al jany men artqy tusynan soǵylyp, qaıta qalpyna keltirilgen mashına baǵasy odan joǵary. Múlde soǵylmaǵandary tipten qymbatqa túsedi. Ekinshiden, ol jaqtan ákelgen kólik Qazaqstandaǵy túrli ári qymbat alym-salyqtyń arqasynda ózimizde júrgen kólik baǵasymen shamalasyp qalady dep pikir aıtatyndar bar. Biraq álginde aıtqanymdaı, siz shetelden kelgen kóliktiń eń alǵashqy qojaıyny bolasyz. Bizdegideı kóp adam ıelik etken kólikteı bolmaıdy, – deıdi shetelden kólik tasyp júrgen azamattyń biri Azamat О́tegenov.
Aıtýynsha, ózge elden kólik tasýshylarǵa tapsyrys berseńiz, 220 myń teńge kóleminde aqy tóleısiz. Al ózińiz barsańyz, til bilmeý, jergilikti alypsatarlarǵa aldaný sııaqty túrli qıyndyqqa tap bolýyńyz ábden múmkin. Al kólik ákelýshiler udaıy tapsyrys berýshimen baılanysta bolyp bir nemese birneshe kóliktiń túsin, shyqqan jylyn, motor kólemi týraly foto-aqparat, beınejazba jiberip otyrady.
– 10 myń dollarǵa kólikti alǵan soń sol elde turyp, óz atyńyzǵa 100 dollarǵa rásimdeısiz. Oǵan 400 dollar kepildeme qosymsha tóleısiz. Jolyńa tamaq pen kóligińe janar-jaǵarmaıǵa 200 dollar qoıasyz. Sonda 10 myń 700 dollarǵa jańa kólikti Qazaqstanǵa kirgizdińiz. Ári qaraı Qazaqstandaǵy shyrǵalań bastalady. Munda 10 kún ishinde kelgen kólikti zańdastyrý qajet, – deıdi ol.
Tólem baǵasy tym qymbat
Sarapshylardyń aıtýynsha, Qazaqstanda kólik rásimdeý baǵasy joǵary. Ásirese alǵashqy tólemniń quny tym qymbat. Osy máselege jeńildik jasaý qajettiligi týraly bastama birneshe ret kóterildi. Ekinshi tilek kelgen mashınany zańdastyrý jumystary bir «núkteden» sheshilse eken deıdi. Qazir barlyq qujatqa kezekke turý qajet, keıde tanys izdep ketesiń, óıtkeni bizde tanysyń bolsa kóp nárseniń jyldam sheshiletini jalǵan emes. Odan qalsa, birneshe jumys kúninde qaralatyn qujattar da bar. «Sıfrlyq Qazaqstan» deımiz, biraq osyndaı kedergiler arqyly kólikti tirkeý jumysy kóp ýaqyt alady. Ár esikti qaqpaı-aq, ózge eldegideı ınternet arqyly arnaıy bazamen kólik qujatyn rásimdesek deıdi olar.
– Bizdiń basty qyzmetimiz – kelgen kólikti kedendik rásimdeýden ótkizý. Birinshi kelgen kólik júk esebinde Qazaqstanǵa kirgen soń ýaqytsha júk saqtaý qoımasyna qoıylady. Ony arnaıy kedendik baqylaý qyzmetine kiretin kompanııalar qadaǵalaıdy. Qoımada turǵan kólikti rásimdeý úshin arnaıy «Kólik quraly konstrýksııasynyń qaýipsizdigi týraly» sertıfıkat berilip, taýarlyq deklarasııa toltyrylady. Odan soń júıe arqyly kedendik tirkeýden ótedi. Onyń óziniń belgilengen tólemderi bar. Bir qyzyǵy, aqpan aıynan bastap shetelden kelgen kólikke «SOS-batyrma» ornatý kerek degen ereje paıda boldy. Meıli, ondaı apattyq tetik kólikte burynnan bolsa da ol bizdiń elge jaramaıdy. Qazaqstanda qaıta ornatý qajet. Onsyz seniń avtokóligiń eshqashan alǵashqy rásimdeýden ótpeıdi. О́tpese qoımadan da shyqpaıdy, – deıdi «Phoenix BK» JShS brokerlik kompanııasynyń qyzmetkeri Aınur Ýahıtova.
Shynymen, bizge «SOS-batyrma» deıtinniń qajeti bar ma? Kólik júrgizýshilerdiń aıtýynsha, muny árkimniń óz erkine qaldyrǵan durys. Iá, elsiz jerde apattyq jaǵdaı bola qalsa, qajetti dúnıeniń biri osy. Biraq qaltaǵa salmaq salyp turǵan «SOS-batyrma» ornatýǵa kópshilik qarsy. Baǵasy da arzan turmaıdy. 200-220 myń teńge kóleminde tólem jasaýǵa tıissiz. Tipti osy batyrmany Qazaqstanda qaıta ornatqanymen onysy jumys istemeıtin de kórinedi. «Demek munda áldebir toptyń kóleńkeli bıznesi de turýy múmkin ǵoı» deıdi kólik basqarýshylar.
Aınurdyń aıtýynsha, shetelden kelip jatqan kólikterdiń kósh basynda Toyota tur. Bul kóliktiń 2013-2019 jyly shyqqan modelderi bizdiń elde júıtkip júr. Suranysqa ıe kólikterdiń aldyńǵy qatarynda Hyundai da bar.
Qazaqstanǵa kirgen mashınaǵa tehnıkalyq qujat kerek ekeni belgili. Ol úshin aldymen «Jasyl damý» AQ arqyly elektrondy sıfrlyq qoltańba arqyly ótinim berilip, ol bir kún qaralady. Artynan arnaıy shot ashylyp, bankke mashınanyń kólemine qaraı útil alym tólenedi. Ol kezde bul boıynsha da sertıfıkat beriledi. Odan soń «Avtokólik ıelerine arnalǵan mamandandyrylǵan halyqqa qyzmet kórsetý» ortalyǵyna baryp, shyqqan jyly boıynsha alǵashqy tólem jasalady. Sosyn baryp qazaqstandyq kólik bolyp qabyldanady. Aıta keteıik, 2023–2024 jyly shyqqan kólikterge alǵashqy tólem alynbasa, 2022 jyly shyqqan kólikke 10 paıyz tólem (184 500 teńge) jasaıdy.
– Qańtar aıynda 4 mln teńgege Grýzııadan kólik ákeldim. Markasy – Kia Optima, jyly – 2017, qozǵaltqysh kólemi – 2,4. Osy kólikti jergilikti jigitterdiń tilimen aıtsaq, «qazaq» qylý úshin útil alymǵa – 923 myń, alǵashqy tólemge – 1 mln 861 myń, sertıfıkaty men kedendik salyqqa 1 mln 100 myń teńge tóledim. Munda keıbir baǵalar kóliktiń shyqqan jyly men kólemine qaraı ózgere beredi. Osylaısha, qańtar aıynyń sońynda kólik qujatyn bitirdik. Ol kezde «SOS-batyrma» ornatý týraly áńgime bolmady. Bul tólem 1 aqpannan bastap shyqty ǵoı. Sonda men jol shyǵynymdy eseptegende 8 mln teńgege mashına minip otyrmyn. Biraq dál osy baǵaǵa men aıtyp otyrǵan markadaǵy kólikti Qazaqstan ishinen tappaıtynyńyz ras, – deıdi qyzylordalyq Erbol Qojaqov.
Bilý kerek bir derek
Shetelden kólik aldyrýǵa qyzyqqan kópshilik bilý kerek bir dúnıe bar. Ol – kólikti satyp alarda arǵy-bergi tarıhyna úńilý. Kólik bıznesimen aınalysyp júrgen Madııar Ashkeev muhıttyń arǵy jaǵynan keletin kólikterdi alarda abaılaý kerek degen keńes aıtady.
– Mysaly, Kanadadan beri ótetin kólikterdiń keıbiri «qamaýǵa» alynǵan. Atalǵan el Dýbaıǵa, Armenııaǵa, Grýzııaǵa osyndaı kólikterdi dılerler arqyly eksportqa shyǵara beredi. Baǵasy da arzan bolyp keledi. Ony satyp alyp, Qazaqstanǵa ákelgen soń kólikti kedendik rásimdeýden ótkizip, tıisti qarjysyn tóleısiz. Endi Qazaqstan esebine tirker kezde kólik arnaıy bazaǵa túsken ýaqytta, bul másele aldyńyzdan shyǵady. Demek ákelgen kóligińiz halyqaralyq izdestirýde júr. Al aýksıon arqyly shyqqan kólikterdiń qujattary taza, óıtkeni onyń jumysymen saqtandyrý kompanııalary tikeleı aınalysady, – deıdi.
Halyq tilegi kóp emes. Sý jańa bolmasa da jaǵdaıy birshama jaqsy kólik miný az qarajat talap etip turǵan joq. Sondyqtan kedendik tólem men salyq qunyn arzandatý máselesin áli de jıi aıtyp keledi. Ásirese alǵashqy tólem qunynyń tym joǵary bolýy jurt qaltasyna edáýir júk.
Qazir shetelden kelgen kólikti zańdy túrde kedendik tirkeý úshin 10 kún ýaqyt beriledi dedik. Sodan soń jergilikti tirkeýge alý úshin maqala barysynda aıtqandaı, belgilengen tólemder jasalady. Oǵan deıin ony júrgizýge quqyq berilmeıdi. Al Qazaqstan esebine ótpegen kólik el aýmaǵynan shyǵarylady. Oǵan múmkindik qalmaǵan jaǵdaıda ákelgen kólikti bólshektep satýǵa májbúr bolasyz. Osylaısha, «butarlanǵan» avtomobıl qosalqy bólshekter satatyn alypsatardyń qolynda ketedi. О́kinishtisi de osy.
