Kásipodaq: Eńbekker quqy eskerilse ıgi

«Daıyn asqa tik qasyq» uıym

Qoldanystaǵy zańǵa salsaq, uıym jumysy erikti túrde júzege asady. Budan soń kásipodaq jumys berýshi men jumysshylardyń ortasyndaǵy daý-damaılardy ádil túrde sheshýge jumys isteýge tıis. Mekemeniń kem-ketigin túgendep, qyzmetkerlerdiń quqyǵy buzyla qalsa, advokattyń rólin atqarýy qajet. Teorııasyna salsaq, solaı. Biraq bizdegi kásipodaqtyń qazirgi jumysyna kóz salsaq, qaryn ashady.

Osydan eki jyl buryn muǵalimder arasynda kásipodaq jumysyna shaǵym aıtqandar shyǵa bastady. Sóıtse, keıbir uıymdar ustaz pikirimen sanas­paı, odaqqa tirkep, jazbasha kelisimsiz jalaqydan jarna ustap otyrǵan. Bir-eki paıyz jarnaǵa jylap otyrǵan olar joq. Tek qoǵamda násipke ortaq kásipodaq eńbekkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaýǵa kelgende shorqaq bolyp shyqqan. Máselen, sol jyly Kúrshim aýdanynda turatyn muǵalim Aıaýjan Nurlanqyzynan jumysqa kirgende bastaýysh kásipodaq uıymy jarna alý jóninde jazbasha ótinish suramaǵan. Muǵalim múddesin qorǵaıtyn uıym «basshylyqpen aýyz jalasyp áreket etetinin» alǵa tart­qan ol «Bizdiń túsinigimizde kásip­odaq jarna ustaıtyn uıym ǵana», deıdi. Tú­sinikti tilde aıtqanda, bireýdiń qalta­syn­daǵy aqshaǵa qol suǵatyn uıym desek, áldeqaıda durys sekildi. Aıtalyq, jyldar boıy tehnıkasynyń toz-tozy shyǵyp, jyrtyǵyn jamap, ólmestiń kúnin kórip otyrǵan memlekettik mekemelerde orny tolmas qaıǵyly oqıǵalar oryn alyp, jumysshylary qaza tappaǵan bolar edi. Mysaly, bir ǵana «Semeı ormany» rezervaty, Kostenko atyndaǵy jáne «Qazaqstan» shahtalarynda bolǵan qaıǵyly oqıǵalardyń deni eldegi eńbek quqyǵynyń durys qorǵalmaıtynyn kórsetip berdi. Biraq bizdegi kásipodaq uıymdary eńbek adamdarynyń ómirinen góri óz bastarynyń qamyn qattyraq kúıtteıtin tárizdi.

О́ndiriste 250 adam kóz jumǵan

Hosh, máseleniń mánisin bilmesten buryn kásipodaq uıymynyń atqarǵan jumysyna zer salǵan durys bolar. Osy oraıda eldegi Kásipodaqtar federa­sııa­sy­nyń jyldyq qorytyndysy men alda atqarar jumysyn surap bildik. Federasııa tóraǵasy Satybaldy Dáýletalınniń aıtýynsha, qaýipsiz eńbek jyly aıasynda jaraqattaný deńgeıi men óndiristegi ja­zataıym oqıǵalardy tómendetý, qyz­met­kerlerdiń densaýlyǵyn qorǵaýǵa basymdyq berilgen. Toqeteri, kúnkóris qamymen júrgen adam jumys ornynda qaza bolmaýǵa tıis.

Aýmaqtyq kásipodaqtar birlestik­te­ri­niń aqparaty boıynsha, byltyr eldegi kásiporyndarda 1 236 jazataıym oqıǵa tirkelip, saldarynan 1 437 adam zardap shekti. Onyń 250-i ólimmen aıaqtaldy. Bul byltyr eldegi óndiristik jaraqattanýdyń statıs­tıkasy óskenin kórsetedi. «Al 66%-ynda jazataıym jaǵdaı kásipodaqtary joq kásiporyndarda oryn alsa, bul rette kásipodaqtar qatysatyn kásiporyndarda byltyr jazataıym oqıǵalardyń sany 1,4%-ǵa tómendegen», deıdi S.Dáýletalın. Osy jazataıym oqıǵalardyń 57%-ynda jumys berýshiniń kinási dáleldense, kásipodaqtar joq kásiporyndarda onyń úlesi 62%-dy quraıdy.

Kásipodaqtar federasııasynyń máli­me­tinshe, búginde 13 myńǵa jýyq óndiris­tik keńes jumys isteıdi. Bul onyń sany arǵy jylmen salystyrǵanda 3,1%-ǵa ós­kenin kórsetedi. Degenmen Satybaldy Dáýletalın áleýmettik árip­tester arasyn­daǵy úshjaqty salalyq jáne óńirlik keli­simder nashar oryndalatynyn aıtady. Basqarý qurylymdary kelisimderdi áli de zańdy kúshine engen akt retinde qabyldamaıtyn kórinedi.

Kásipodaq táýelsiz bolýǵa tıis

Qoǵam belsendisi ári osy salanyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken maman Muhtar Úmbetov shetelderde kásipodaq jumysy búge-shigesine deıin oılastyrylǵan ju­mys ekenin jetkizdi. Onyń aıtýynsha, ult­tyq jáne eýroparlamentte de óz ókildigi bar ábden júıelengen qury­lym. Sondyqtan damyǵan elderde ká­siptik salalyq uıymdar Úkimettiń áleý­mettik-ekonomıkalyq saıasaty salasynda sheshim qabyldaýǵa kóp áser etedi. Batys elderinde uıym – demokratııalyq qurylymynyń negizgi elementteriniń biri.

«Búkil álemde kásipodaq uıymynyń músheleri jumysshylardyń ózi jáne jarna esebinen jumys isteıdi. Sol arqyly olar eńbek adamdarynyń múddelerin qor­ǵaıdy. Bizdegi kásipodaq burynǵy keńes­tik júıeni eske salady jáne kósh­bas­­shy­lary saılanbaıdy, árqashan taǵaıyn­dalatyn demokratııalyq emes uıym. Bir sózben aıtqanda, basshylary bu­rynǵy sheneýnikter: oblys ákimi, eks-mı­nıstr, qysqasy, olar qarapaıym adam­dar­dyń múddelerinen alys. Bul árqashan adam­dar­ǵa senimsizdik týdyrady», deıdi M.Úmbetov.

Al bul eńbek ujymdaryndaǵy narazy­lyq aksııalaryn tutatyp otyr. Sebebi jumysshy belsendileri men uıymnyń erik-jigeri ortaq múddege jumys iste­meıdi. Eń qyzyǵy, kásipodaqtar bul qaqtyǵystardy sheshýde eshqandaı ról atqarmaıdy. Muny maman «Atamekenniń» mysalynda da kórinis bergenin, bul kásipodaq is júzinde kásipkerlerden múshelik jarnalar jınaıtyn ulttyq býrjýazııa bolǵanyn alǵa tartty. Bar bolǵany iri bıznestiń múd­desin qorǵap kelgen uıym barlyq demo­kratııalyq qaǵıdatty buza otyryp, memlekettiń artyqshylyqtaryna ıe bolyp otyr.

Sol úshin qoǵam belsendisi «kásipodaq eńbek adamdarynyń múddelerin laıyqty qorǵaý úshin myqty, táýelsiz bolýy qajet», deıdi. Qalypty damyǵan elder­de­gi kásipodaq kóshbasshylary naqty kásip­oryn­darda, uıymdarda ádil saılaý­da ashyq­tyq qaǵıdattary boıynsha saılanady. Bul aýystyrylatyn laýazymǵa kez kelgen kásipodaq múshesi tańdalýy múmkin. Dálirek aıtsaq, bizdegideı taǵaıyndalǵan emes, saılanǵan laýazym. Eger ol ózine júktelgen mindetterdi oryndamasa, ornynan alynyp tastalady.

Búıregi kimderge buryp tur?

Jumys berýshilerdiń ujymdyq shart jasaýy durys-aq. Biraq ashyqtyq qaǵıdattary qatań saqtalmaıtyn júıe sany bar da sapasy joq sharttardy sańyraýqulaqtaı qaptatyp otyr. Sebebi álginde aıtqandaı, mundaı shart­tar­ǵa ádette kásipodaq emes, is júzin­de jumys berýshi «saılap» qoıǵan jumys­shy­lar ókili qol qoıady. Túptep kelgen­de, bul qujat tek Eńbek kodeksi nor­­ma­­larynyń kóshirmesine aınalady. Budan soń eńbek ınspeksııa­sy qujatty qarap jatpaı-aq, tirkeı salady eken. Shala­ǵaı istiń sońy eńbek ujymdarynda jumys­shy­lardyń qarsylyq kórsetýine jáne jumys ornyndaǵy jazataıym oqı­ǵa­nyń artýy­na ákeledi. Osyndaı ózderine ońtaıly júıemen jumys istep jatqan uıym áli kúnge deıin táýelsiz ınstıtýt retinde qalyptasa alǵan joq. Buǵan birin­shi kezekte iri bıznes pen olıgarhtar múd­de­li boldy. Sondyqtan 2015 jyly antı­kásipodaqtyq, antıeńbekkerlik zań qabyl­danyp, elimizdegi kásipodaq uıym­darynyń barlyǵy qaıta tirkeýden ótýge mindetteldi. «Súzgiden» sátti ótkender búginde jumysshylardyń múdde­sine, jumys berýshige búıregi buryp turatyn boldy.

Ekonomıst Marat Tolybaev damy­ǵan elderde kásipodaq uıymy myqty kúsh retinde saıası partııalarmen deń­geı­les ekenin alǵa tartady. Múddeles adamdardyń basyn biriktiretin uıymdar ju­mysshylardyń pikirin Úkimetke jet­kizip, qoǵamǵa úlken úles qosyp jatyr. Mysaly, qazir Fransııada fermerlerdiń basyn qosqan kásipodaqtar joldardy traktorlarymen jaýyp, Úkimettiń nazaryn jumysshylardyń jaǵdaıyna aýdarýǵa jumylyp kirisip ketti. Ekin­shi­den, shetelde kásipodaq uıymy tek qana uıym músheleriniń jarnasyna jumys isteıdi, memleket nemese basqa uıymdardan aqsha almaıdy. Al ashyqtyqqa negiz­del­gen she­teldiń júıesi bizde jemisin berse, qoǵam­dyq kúsh Úkimettiń ornynan ketýine májbúr etýi múmkin. Sondyqtan egemen emes, jergilikti bıliktiń baqy­laýy­nan shyqpaıtyn kásipodaq qajetke jarap turǵany jaqsy. Shetelde kásipodaq jumysyna bılik aralassa, birden aıqaı-shýǵa ulasady. Yqpal etkender birden ju­mystan ketedi. Kelesi saılaýǵa óte almaıdy. «Menińshe, jumysshylar ózderi jınalyp, partııa sekildi saılaý ótkizgende ǵana shynaıy básekeles bolady. Tek sonda jumysshylardyń quqyǵyn qorǵaıtyn adamdar basshylyqqa óte alady», deıdi ekonomıst.

Úı ishinen úı tikken

Bul salada biraz tájirıbesi bar jýrnalıst Nurlan Orazǵalıev «kásipodaqtar óz mindetin atqara almaı otyr jáne atqarady dep aıtýǵa áli erte», deıdi. Sebebi qysym kóp, ózi qurǵan uıymǵa jumys berýshiniń talaby árqashan durys. Sondyqtan qol astynan shyǵa almaıdy. «Sol úshin kásipodaqty syrttan quryp, tartý kerek. Al mekemeni óz ishinen quryp, jarnany májbúrli túrde aýdartyp, úı ishinen úı tigetin qazirgi júıedegi kásipodaq jumysyn myń jerden ózgertse de, jumys berýshige táýeldi», deıdi jýrnalıst.

Eks-depýtat ári kásipodaq ortalyǵyn basqarǵan Berik Bekjanovtyń aıtary basqa. Onyń aıtýynsha, kásipodaq uıymy – erikti uıym. Al erikti túrde qurylǵan uıymda kásipodaq músheleriniń belsendiligi tómen bolsa, dármensizdik kórsetip jatqan uıymdaǵy qyzmetkerler jarııa túrde aıtýy qajet. Bul oraıda eń­bek­kerler de óz jarnasynyń esebin surap, jumys isteı almaı jatqan uıymnyń bas­shy­lyǵyn aýystyrýǵa yqpal ete bilgeni durys.

«Qazaqmys» korporasııasy janyn­da­ǵy ardagerler keńesine qarasty Sátbaev fılıalynyń basshysy, máslıhat depýtaty Abýlaıs Mýlakov ta «Aty bar, zaty joq uıymdar bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqym», dep ashynady. Aıtýynsha, kásipodaqtar tek metallýrgter men ken­shiler kúninde boı kórsetip, qalǵan ýaqytta bir-bir kabınetke tyǵylyp otyrýmen shekteledi. «Ardagerler keńesiniń qata­ryn­da 14 myń zeınetker bar. Olarǵa aty dardaı uıym qolushyn berip kórgen emes. Zeınetkerlerge qamqor bolý tek «Kásipqorǵan» kásipodaq uıymynyń qolynan ǵana kelip tur. «Bólingendi bóri jeıdi» degendeı, bas-basyna bólinip ketken búgingi kásipodaqtar jumysshylardy jadynan shyǵaryp tastady», deıdi ol.

Kásipodaq uıymynyń negizgi jumysy – jumysshylardyń múddesine jumys isteý. Áıtkenmen áli kúnge deıin bastapqy mindetinen jańylyp, eńbek qatynas­ta­rynyń áleýmettik-quqyqtyq ınstıtýty bolyp qalyptasa almaǵan sany bar sapasy joq uıymdardyń jumysyn ret­teıtin ýaqyt kelgen sekildi. Bul – bizdiń emes, jumysshylardyń janaıqaıy, ma­mandardyń ortaq pikiri. Olaı bolmasa, atqaryp otyrǵan jumysy asa aýyr bolmasa da, eńbekkerlerdiń tap­qan tabysynan aılap jarna alatyn, tipti belgili hám belgisiz sebeptermen bıýd­jet­tiń qomaqty qarajattaryna jumys isteıtin uıymdardyń upaıy túgel, al jumysshylardyń quqyǵy buzyla bereri anyq.