«Ádebıet tanytqyshtyń» joǵalǵan betteri tabyldy

Kóshbasshy ǵalymnyń jıyrmaǵa jýyq kitabynyń shoqtyǵy bıigi – osy «Ádebıet tanytqysh» ekeni daýsyz. Áde­bıet teorııasy atalatyn ǵylymnyń iri salasyna qazaqtyń qaımaqty tili­men qazynaly dúnıetanymyna beıim­dep, jaryq ǵumyryndaǵy jetken parasatynyń bıiginde otyryp jazǵan, oqyrmandy oıǵa jetelep, álem ǵalymyn tań-tamasha etken balamasy joq jádiger. «Ádebıet ta­nyt­qysh» týraly aǵa býyn ǵalym­dardan artyq aıta almaspyz. Akademıkter Z.Qab­dolov, R.Syzdyq, R.Nur­ǵa­lı, professor T.Ká­kishev syndy abyz­dar «Ádebıet tanyt­qysh­tyń» qazaq ǵyly­mynda tyńnan túren sal­ǵan súbe­li eńbek ekenin basa jaz­ǵan. Bú­gingi tań­da professorlar Ǵ.Ánes, D.Qamzabekuly, A.Isma­qova, O.Ju­baı sekildi ǵalym­dar da atalǵan qun­dy mu­ra­nyń ult áde­bıet­ta­nýy men til ǵyly­myn­daǵy ortaımas orny­na joǵary baǵa beredi.

Alashtyń ǵylym isinde ózgeshe mánge ıe «Áde­bıet tanytqyshtyń» sońǵy betteri kúni búginge deıin tabylmaı kelgen edi. Bul týraly joǵaryda aty atalǵan ǵalymdar A.Baıtursynuly týraly jazǵan maqala, bergen suhbattarynda jıi aıtyp júr. Fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, ahmettanýshy, A.Baıtursynuly mýzeı-úıiniń jetekshisi R.Imahanbet óziniń «Ǵasyr sańlaǵy» atty eńbeginde ǵalym murasynyń túgendelý bary­syn zerdeleı kele, 1988 jyldan beri qazaq ǵylymy «Ádebıet tanytqyshtyń» sońǵy birneshe betin izdep kele jatsa da, ushty-kúıli ǵaıyp bolǵan sońǵy better týraly derekterdiń jipushy tabylmaı turǵanyn basa jazady. D.Qamzabekuly «Ádebıet tanytqysh» – álemdik qundylyq» atty maqalasynda da bul jádiger jazbanyń teńdesi joq mura ekenin saralaı kele, taǵy da qolǵa túspeı júrgen «sońǵy better» týraly ǵalymdarǵa saýal qoıyp, Aqańnyń kitaby saqtalýy múmkin degen oryndardy nusqady.

A.Baıtursynulynyń eńbekteri ǵalym aq­tal­ǵannan beri ár alýan úlgide elý shaqty ret qaıta basyldy. Sonyń ishinde 1988 jyldan búginge deıingi tańdamaly shyǵarmalar jına­ǵynda jáne kóptomdyqtarynda «Ádebıet tanyt­qysh» on shaqty ret engizildi. Otyz alty jylda san qaıtara basylǵan jınaqtarynda ózge eńbekterimen qatar, ǵalymnyń «Ádebıet tanytqyshy» da túpnusqamen salystyrylyp, qate basylǵan tustary túzetilip, jyl saıyn kemeline kelip otyrdy. Degenmen qaısy jınaqty alyp qarasaq ta, izim-qaıym joǵaldyǵa balanyp júrgen «sońǵy betteri» tabylmaı keldi. Ár jyldary ǵalym eńbekterin qurastyrýshylardyń bári «áttegen-aımen» ǵalym murasyna núkte qoıýmen keldi. Tipten, 2022 jyly A.Baıtursynulynyń 150 jyldyǵynda da bul joq tabylmady.

Búgin biz Alash balasyna osy joqtyń tabylǵa­nyn aıtyp, aqjarma jazbamyzdy usynyp otyr­myz. A.Baıtursynulynyń «Ádebıet tanyt­qyshynyń» sońǵy betteri tabyldy. Jádiger muranyń sońǵy betteri jyrtylmaǵan nusqa­sy Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq kitap­hanasynyń Sırek kitaptar men qoljazbalar qorynda bolyp shyqty. Buǵan deıin alashtanýshy ǵalymdar, olardyń izin basqan jastar san ret shıyrlaǵan qazynaly qordan arnaıy izdegende tabylmaı, kezdeısoq ushyrasyp qalǵanyna ózimiz de tańbyz. Sebebi Ulttyq kitaphana qoryndaǵy bir nusqany buǵan deıin talaı ret paraqtap kórgenbiz. Ol – otyz bes jyl boıy Ahmet eńbekterin jınaqtaýda qoldanylyp kelgen sońǵy betteri joq nusqa edi.

Baıyptap qaraýymyz arqyly, qazirge deıin «Ádebıet tanytqyshtyń» 1926 jyly basylǵan (ózi bir-aq ret baspa kórgen) nusqanyń úsh danasy ǵana belgili. Onyń biri – Ulttyq kitap­hananyń sırek kitaptar qoryndaǵy 280-betten aıaqtalatyn nusqa, ekinshisi – Ortalyq ǵylymı kitaphananyń Sırek kitaptar qoryndaǵy 282-bet­ten aıaqtalatyn nusqa. Úshinshisi – ǵa­lym Ádı Sháripovtiń jeke qorynda saqtaǵan nusqa. Bul úshinshi nusqany biz kózimizben kórmedik. Sondyqtan ol nusqa týraly aıta almaımyz. Al 1926 jylǵy Tashkent basylymynda «Ádebıet tanytqyshtyń» negizgi mátin bólegi (mazmun betin qospaǵanda) 284-betke deıin baratynyn ol kitaptyń mazmunynda (Aqańda «bastary») anyq kórsetilgen. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin joǵalyp tabylǵan sońǵy betterdi kitaptyń tulǵasy (qurylymy) arqyly túsindirelik:

Ǵalymnyń «Ádebıet tanytqyshy» úlken eki bólimnen turady. Birinshi bóliminde «Sóz óneriniń ǵylymy» ekshele zerdelenedi. Ekinshi bóliminde kúlli ádebıet janrlaryn Qara sóz jáne daryndy sóz dep eki úlken topqa bólip, olardy butarlap anyqtama beredi. Mundaǵy daryndy sóz atalatyn taraýdy óz ishinen aýyz ádebıet jáne jazý ádebıet dep úlken eki topqa jikteıdi. Mundaǵy jazý ádebıetti aldymen dindar dáýir jáne syndar dáýir dep eki dáýirge jiktep alady da, endi syndar dáýir ádebıetin úlken janrlarǵa bólip kórsetedi. Munda A.Baıtursynuly úlken úsh janrdy: áýeze túrlileri, tolǵaý túrlileri jáne aıtys-tartys túrlileri dep bóledi. Ǵalym «Ádebıet tanytqyshtyń» birinshi bólimderinde ádebıettiń alyp muhıtyn aldymen eýropalyq ádebıet ǵylymynyń toptastyrýy boıynsha, ózi qazaqsha balama arqyly osylaı bólgen bolatyn. Bul degenimiz qazirgi jazba ádebıettiń úsh janry: proza (áýeze), poezııa (tolǵaý), dramma (aıtys-tartys) edi. (Osyndaǵy túrlileri degen sóz A.Baıtursynulynyń kóptegen jınaqtarynda túrleri bolyp qate berilip keldi. – Á.A).

Jazba ádebıettiń úsh janryn proza (áýeze), poezııa (tolǵaý), dramma (aıtys-tartys) dep bólgen ǵalymnyń asa qundy bul eńbeginiń búginge deıin joǵalyp ketken betteri sońǵy bólimniń sońǵy taraýynyń sońǵy taraýshasyndaǵy «Aıtys-tartys» (dramma) janrynyń túrlerin ashyp kórsetetin tusy edi.

Syndar dáýir ádebıetindegi jazý ádebıetiniń úshinshi bir janry atalǵan «Aıtys-tartys túrlilerin» ǵalym eńbeginde mynadaı birneshe kishi toptarǵa bóledi.

1) Álektenis

2) Áýrelenis

3) Azaptanys

4) Zaýyqty aıtys-tartys

5) Qýlyqty aıtys-tartys

6) Kúldirgi aıtys-tartys

7) Sıqyrsymaq

1926 jylǵy basylymda mazmun betinde «Aıtys-tartys» túrindegi shyǵarmalardyń bul bólinisi mazmun betten kórinip turǵanymen, jalpy mátinde álektenis pen áýrelenis qyssha túsindirilgennen keıingi betteri joǵalyp ketken. Qysqasy, mazmun bette aıtys-tartystyń jeti túrli kórsetilgen, mátinde tek ekeýi bar, sońǵy­lary jyrtylǵan betpen birge ketken. Endi búgin sol joǵalyp ketken sońǵy better tabylyp otyr.

Qazaqstannyń ulttyq elektrondy kitaphana saıtyna (https://kazneb.kz ) Ulttyq kitaphana qorynan júktelgen «Ádebıet tanytqyshtyń» nus­qasynda uzaq jyl boıy izdegen joǵymyz tur. Sirá, «S.H.»-da (spes. hranenıe) saqtalǵan bul nusqany kitaphana endi sıfrlyq júıege túsirip, oqyrmanǵa usynǵan. Zertteýshiler burynǵy «Pýshkın kitaphanasynda» Aqańnyń atalǵan kitaby tirkelmegenin (ıaǵnı kartotekada) aıtady. Demek Ulttyq kitaphana qorynda «Ádebıet ta­nyt­qyshtyń» burynnan belgili sońǵy bette­ri jyr­tylǵan nusqamen qosa, eshbir beti jyrtyl­maǵan, búgin biz súıinshi surap otyrǵan nu­sqasy da bolǵan. Sebebi Ulttyq kitaphana qoryn­­daǵy osy eki kitaptyń bir nusqa turǵanyna qara­­­mas­­tan, keıbir jyrtylǵan, syzylǵan, taba basyl­­­ǵan, t.b. betterinde de aıyrmashylyq kezdesedi.

Buǵan deıin paıdalanylyp kelgen, sońǵy betteri túgel bolmaǵan nusqaǵa qarap, ǵalymdar kitaptyń joǵalǵan betteri birshama kóp bolýy múmkin degen boljamdar jasaǵan. Olaı bolýy zańdy. Sebebi mazmun betke qaraǵan kisi «Aıtys-tartystyń» jeti túriniń ekeýin ǵana (álektenis pen áýrelenisti) oqyp tanysqan soń: «Sońǵy bes ataý birneshe betten turady, onan keıin de avtor biraz dúnıeni qaýzap baryp, kitabyna núkte qoıǵan bolar», – dep shamalaýy oryndy. Alaıda biz tabylǵan sońǵy eki betti oqyp kórsek, «Aıtys-tartysqa» jatatyn sońǵy bes ataýdy ǵalym qysqasha ǵana tanystyryp, eki betke syıǵyzǵan. Sebebi «Aıtys-tartys» týra­ly «Ádebıet tanytqyshtyń» bastap­qy bólekterinde, qatysty taraýlarynda toq­talǵan­dyqtan qaıtalap otyrmaǵan. Qazaq áde­bıetinde aıtys-tartys janryndaǵy shyǵarma­lardyń damýy ol ýaqytta áli kenje bolǵan­dyqtan, qysqasha qaıyrǵanyn aıtady avtor.

Aıtys-tartystyń drammalyq shyǵarmalar janry ekeni aıtyldy. Endi oqyrmanǵa osy janrǵa jatatyn atalǵan jeti túrdiń ádebıet teo­rııasy boıynsha atalymyn da A.Baıtursynuly eskertýi boıynsha kórsete ketelik.

Álektenis (mert nemese tragedııa)

Áýrelenis (aram ter ıaǵnı komedııa)

Azaptanys (sergeldeń nemese dramma)

Zaýyqty aıtys-tartys (melo-dramma)

Qýlyqty aıtys-tartys (ýddaýl)

Kúldirgi aıtys-tartys (pars)

Sıqyrsymaq (peıerııa)

Mine, osylaısha, ulttyń uly ustazynyń irgeli eńbekteriniń biri, qazaq ádebıettaný ǵylymynyń biregeı qazynasy «Ádebıet tanytqyshtyń» jal-quıryǵy bútindeldi. Ǵasyr qoınaýynan nebir surapyl kedergilerdi basyp, táýelsizdiktiń az-aq qarsańynda Alash balasymen qaıta qaýyshqan ǵalym muralarynyń ishindegi asa qundy bir eńbeginiń kesh kelip qaıta qosylǵan eki betiniń jaıy osylaı. Parasattyń asqar bıiginde ultyna ushan-teńiz mura qaldyrǵan ǵalymnyń ár kitabyn qoıǵanda, árbir bettegi árbir sóılemi qadirli. Sondyqtan Alash balasyna súıinshili jańalyqty irkilmeı jetkizýge yntyqtyq.

Akademık R.Nurǵalı «Kúltegin» baspasynan jaryq kórgen óziniń «Qazaq ádebıetiniń altyn ǵasyry» atty zertteýinde, bizdiń búgingi qaýzap otyrǵan taqyryp týraly aıta kelip: «Ustasý shyǵar­malar qaıratkerdiń túrine qaraı úshke bólinedi: 1) álektenis; 2) azaptanys; 3) áýre­­­lenis. Osylardyń birinshisi – álektenis pen úshinshisi áýrelenis taldanady, al, ekinshisi – azap­tanys joq. Sondyqtan saqtalǵan kitap boıynsha bolashaqta «Ádebıet tanytqyshtyń» tolyq tekstin tabý mindeti tur», – dep jazǵan edi. Aǵa býyn ǵalymdar ańsap ótken altynnan qymbat eki pa­raq endi tabyldy. Keıingi jınaqtarynda ult us­tazynyń uly eńbeginiń núktesi qoıylǵan, búgin ta­bylǵan bul better qalys qalmaıdy dep sene­miz. Jaryq kórgenine ǵasyrǵa jýyq ýaqyt bolǵan, qıyn kezeńnen basym bóligi órtenip, birli-jarym qalǵan nusqasyn saqtap kelgen, zamanaýı talaptarǵa saı, resmı saıttaǵy elektron­dyq qorǵa júktegen Ulttyq kitaphana ujy­myna, nusqalardy salystyra otyryp zertteýi­mizge qolushyn bergen Sırek kitaptar bólimi­niń qyzmetkerlerine, atalǵan bólimniń meńgerý­shisi Gúlshat Másálimqyzyna aıyryqsha alǵys bildiremiz.

Ádilet Ahmetuly,

muratanýshy