Eldi ǵalym tanytyp, ǵylym damytady

Ǵylymı-tehnıkalyq ortalyq qurylady

Jalpy otyrysta aldymen bir-birimen baılanysty eki zań jobasy birinshi oqylymda tyńdaldy. «Ǵylym jáne teh­nologııalyq saıasat týraly» jáne «Qazaq­stan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalary boıynsha Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek baıandama
jasady.

Mınıstrdiń aıtýynsha, «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań jobasy Memleket basshysynyń byltyrǵy «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty Joldaýyn iske asyrý jónindegi jalpyulttyq is-sharalar jos­pary jáne Prezıdenttiń saılaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi is-qımyl jospary aıasynda ázirlenip otyr.

«Halyqaralyq praktıkada ǵyly­mı-ınnovasııalyq tehnologııalardy damytýdyń keminde toǵyz kezeńi erek­shelenedi. Barlyq deńgeıden ótkennen keıin ǵana tehnologııalardy nemese ónimdi tolyq kommersııalyq ornalastyrý, naryqqa endirý kezeńi bastalýy kerek. «Tehnologııalardyń daıyndyq deń­geılerin» zańnamalyq deńgeıde beki­tý usynylady. Osylaısha, damyǵan elder­diń tájirıbesin negizge ala otyryp, elimiz­diń ǵylymı-tehnologııalyq saıasaty ishki ǵylymı-ınnovasııalyq deńgeıdi artty­rýǵa, álemdik tehnologııalyq kóshbas­shylarǵa qatysty ınnovasııalyq alshaq­tyqty qysqartýǵa, otandyq kompanııa­lardyń ózderiniń kommersııalyq maqsatta­rynda paıdalaný úshin jańa syrtqy aqparat alý bóliginde ıgerý qabiletin arttyrýǵa baǵyttalady», dedi mınıstr.

Onyń aıtýynsha, uıymdastyrý-bas­qarýshylyq, kadrlyq, qarjylyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq áleýettiń bes qu­ramdas bóliginiń biri sanalatyn aqpa­rattyq-taldamalyq qamtamasyz etý búginde júıeli túrde júzege asyrylmaı­dy. Sapaly taldaýsyz ǵylymı-tehno­logııalyq damýdyń uzaqmerzimdi strategııasyn qalyptastyrý múmkin emes.

«Munyń bári ǵylymdy damytý jáne elimizdiń damyǵan memleketter pýlyna shyǵýy jónindegi strategııa­lyq josparlardyń oryndalýyna qaýip tóndiredi. Ǵylymı-tehnıkalyq aqparattyń monıtorıngi ǵylymı úderisti aqparattyq-taldamalyq súıemeldeýdi qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Bul, árıne, ǵylym men ınnovasııalar damýy­nyń turaqtylyǵyna yqpal etedi. Osy problemany sheshý maqsa­tynda zańnamalyq deńgeıde ǵylymı jetistik­terdi, ǵylymı ınnovasııalar men jańa teh­nologııalar naryǵyn qadaǵalaý, olardyń ónerkásip salalary, ónerkásip sýbek­tileri jáne ǵylymı uıymdardyń tehno­lo­gııalyq ázirligi deńgeıi bólinisinde synı teh­nologııalarǵa beıimdelý jáne olarmen araqatynas áleýetin baǵalaý maqsatyn­da júzege asyrylatyn ǵylymı-tehnıka­lyq aqparatty jınaý, óńdeý jáne taldaý jónindegi tetikti qarastyrý usynylady»,  degen Saıasat Nurbek osy normany iske asyrý úshin ony júzege asyratyn Ǵylymı-tehnıkalyq aqparat ortalyǵyn qurý jos­parlanyp otyrǵanyn da atap ótti.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri jas ǵalymdardy ǵylymǵa tartý úshin 2023 jyly 19 qazanda alǵash ret mınıstrlik pen «Otbasy bank» AQ (bank qarajaty esebinen) arasynda jas ǵalymdarǵa 2023–2027 jyldarǵa arnalǵan nesıelendirý baǵdarlamasynda yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıylǵanyn eske saldy. Osy kelisim aıasynda byltyr 1 jeltoqsannan beri 80-nen astam jas ǵalym baspana alǵan.

Ǵylymǵa bıznestiń qoldaýy kerek

Jalpy otyrysta «Salyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder týraly» kodekske (Salyq kodeksi) ǵylym máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy talqylanyp, ol jaıynda Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy Ashat Aımaǵambetov baıandama jasady.

Senat pen Májilis depýtattarynyń bastamasymen ázirlengen qujattyń bas­ty maqsaty – otandyq ǵylymdy damytý úshin kásipkerlerdiń ǵylym salasyna ınvestısııa jasaý belsendiligin arttyrý, sondaı-aq zertteýler nátıjeleriniń óndiriske engizilýin yntalandyrý. Dál osy máseleni Memleket basshysy 2022 jyly ótken Ǵylym akademııasynyń sessııasynda kóterip, tıisti tapsyrma bergen bolatyn.

Zań jobasynda ǵylym salasyna jeke ınvestısııa quıǵan, jańa ǵylymı ortalyqtar ashqan kompanııalarǵa bir­qatar jańa salyqtyq preferensııa berý usynylǵanyn atap ótken depýtat qazirgi tańda, ókinishke qaraı, bıznes ǵylym salasyna ınvestısııa jasaýǵa, ony óndi­riske engizýge úlken qyzyǵýshylyq tanytpaıtynyn jáne osy baǵytta qarajat jumsaýǵa qulyqty emes ekenin aıtty. «Al álemdegi tájirıbeni qarasaq, ǵyly­mı jetistikterge serpilis berip, jańa óndirister quryp, ǵylymdy kommersııa­landyrý jobalaryn iske asyratyn da –jeke kompanııalar. Osyǵan baılanysty ǵylymǵa ınvestısııa jasaıtyn jáne ony óndiriske engizetin bıznes úshin birqatar jeńildik usynylyp otyr», dedi ol.

Jeńildikterdiń birinshisi – salyqtyq shegerimder. Zań jobasynda ǵylymı zertteý ýnıversıtetteriniń janynan ǵy­lymı ortalyqtar ashýǵa jáne tájirı­belik-konstrýktorlyq jumystar júrgizýge jumsalǵan qarajattyń 100%-yn salyqtyq shegerimge jatqyzý usynylyp otyr.

«Bul – mańyzdy norma. Mysaly, «Alfa» kompanııasy Q.Sátbaev ulttyq zertteý ýnıversıtetiniń janynan ǵylymı ortalyq ashýǵa 100 mln teńge jumsasa, onda ol osy jumsalǵan shyǵynnan salyq tólemeıdi. Sondaı-aq ol tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa óz qarajatyn jumsap, ony óndiriske engizbek bolsa da, onyń jumsaǵan qarajaty shegerimge túsetin bolady. Mine, osylaısha bıznes ǵalymdarymyzdyń zertteýlerin óndiriske engizip, ǵylymı ortalyqtardy, jańa jumys oryndaryn ashyp, bıýdjetke odan da kóp salyq tóleýge múmkindik týady», dedi A.Aımaǵambetov.

Ol bul tájirıbe álemde keń taralǵa­nyn, mysaly Sıngapýr, Ulybrı­tanııa, Japonııa jáne Qytaı sııaqty kóptegen aldyńǵy qatarly elde jumys istep turǵan barlyq iri ǵylymı zertteý ortalyǵy, ınnovasııalyq sheshimder osyndaı ynta­lan­dyrýdyń arqasynda jeke ınvestısııa­lar esebinen qurylǵanyn aıtty.

Ekinshi jeńildik – salyq somasyn azaıtý. Zań jobasynda jeke kompanııa úshin tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa jumsalǵan shyǵystar bo­ıynsha salyq somasyn 50%-ǵa azaıtý usynylyp otyr. «Eger kásipkerler neme­se ǵylymı uıymdar, ne ýnıversıtet­ter ózderiniń júrgizgen ǵylymı zertteý­leriniń nátıjelerin, tájirıbelik-kons­trýktorlyq jumystaryn óndiriske engiz­se, onda bul shyǵystardyń 50%-y salyq salynatyn tabysty aıqyndaý kezinde dál osy 50% kólemde azaıtylady», dedi depýtat.

Úshinshi jeńildik – salyq preferensııa­larynyń tıimdiligi men ashyqtyǵyn qamtamasyz etý. A.Aımaǵambetovtiń aıtýynsha, qazirgi qoldanystaǵy zańnama­da ǵylym salasyn qarjylandyrǵan kompanııalarǵa beriletin jeńildikter az bolsa da bar, biraq olardyń ózi tıimdi iske asyp jatqan joq. О́ıtkeni bul normalardy iske asyrý úshin naqty tetikter jumys istemeıdi. «Keıbir baǵyttar bo­ıyn­sha normalar bolsa da, bıznesmender olardy qoldanýǵa qoryqty. Osylaısha, bul normalar is júzinde tıimdi jumys istemedi. Mysaly, bir kompanııa ǵylymǵa 100 mln teńge jumsaıdy, sodan keıin salyq salatyn somasyn azaıtam deıdi, biraq ony naqty dáleldeıtin tetikteri, qujattary bolmaǵan soń, salyq organdarynyń aldynda dáleldeı almaıdy», dedi depýtat.

8,5 mln adamnyń moınynda nesıe bar

Májilistiń jalpy otyrysynda tal­qy­lanǵan taǵy bir ózekti zań jobasy – «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańna­malyq aktilerine kredıt berý kezin­de táýekelderdi barynsha azaıtý jáne qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly». Bul týraly baıandama jasaǵan Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi Únzıla Shapaq qoǵamdaǵy kezek kúttirmes máselelerge toqtaldy.

Depýtattyń aıtýynsha, bıylǵy 1 qań­tardaǵy jaǵdaı boıynsha 8,5 mıllıon otandasymyzdyń qarjy uıymdarynyń aldynda 19 trln teńge bereshegi bar, onyń ishinde 8,2 mıllıon azamattyń kepilsiz tutynýshylyq nesıeler boıynsha bereshegi 10 trln teńgeni quraıdy. Sonyń ishinde 1,6 mln azamat nesıe qaryzyn óteýdi 90 kúnnen asa keshiktirip júr. Olardyń jalpy qaryzy – 1,7 trln teńge.

Únzıla Shapaq zań jobasynda ha­lyqty nesıe «quldyǵynan» qutqarý úshin birneshe jol qarastyrylǵanyn jetkizdi. Sonyń biri – nesıe tólemin 90 kúnnen asa keshiktirgen adamdarǵa kepilsiz tutynýshylyq nesıe berýge tyıym salý. «Halyqtyń shamadan tys nesıe alýyna jol bermes úshin tutynýshylyq nesıe be­resheginiń absolıýtti mólsherin shekteý­de retteý rásimin qatańdatý qajet. Qazir bankter men mıkroqarjy uıymdarynyń tutynýshylyq nesıeleri boıynsha bere­shektiń ortasha deńgeıi shamamen 1,5 mln teńgeni quraıdy, bul rette mundaı nesıeler boıynsha bereshektiń eń joǵary mólsheri zańnamada belgilenbegen. Qaryz júktemesiniń shamadan tys ósýin shekteý úshin zańnamalyq turǵyda tutynýshylyq nesıe degen uǵym engiziledi, bul onyń eń joǵary mánin (bankter úshin – 5 mln teńge, MQU úshin – 2 mln teńge) normatıvtik deńgeıde shekteýge múmkindik beredi», dedi depýtat.

Ekinshi jol – nesıeler boıynsha merzimi ótken bereshekti sotqa deıin retteý aıasynda azamattardyń quqyǵyn qorǵaýdy kúsheıtý. Úshinshi jol – atqarý­shylyq is júrgizýde azamattardyń quqyq­taryn qorǵaýdy kúsheıtý. Sonymen birge azamattardyń nesıeler boıynsha bankrottyq rásimine qoljetimdiligin jeńildetý kózdelip otyr. «2023 jylǵy naýryzdan bastap bankter, mıkroqarjy uıymdary jáne basqa da kredıtorlardyń nesıeleri boıynsha jeke tulǵalardyń sottan tys bankrottyǵynyń zańnamalyq rásimi engizildi. Bankrottyqqa ótinish berý úshin qaryz alýshydan aǵymdaǵy bereshegi boıynsha merzimi ótken qaryzdyń rettelýi týraly kóptegen qujat pen málimet berý talap etiledi. Qazirgi tańda 84 myń ótinishtiń ishinde bankrottyq rásimi 9,5 myń (11,3%) azamatqa qatysty júrgizildi», dep atap ótti Ú.Shapaq.

Májilis depýtaty nesıe alýǵa qatysty alaıaqtyq qylmystardyń aldyn alý da mańyzdy ekenin jetkizdi. О́kinishke qaraı, mundaı oqıǵalar sany kóbeıip, ótken jyly azamattarǵa keltirilgen zııan kólemi 5,8 mlrd teńgeni quraǵan.

Otyrys barysynda «Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń keıbir zańnamalyq aktile­rine bıznes júrgizý máseleleri boıyn­sha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańnyń Senat usynǵan jańa redaksııadaǵy jekelegen baptary da tal­qylanyp, keıin depýtattar túrli sala basshylaryna saýaldaryn joldady.