Kapıtaldy elden shyǵarýǵa baqylaý kúsheıedi
Otyrys barysynda senatorlar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine transferttik baǵa belgileý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdy eki oqylymda qarap, maquldady. Bul zań Qazaqstannyń negizgi eksporttyq pozısııalarynyń baǵa belgileýine baqylaýdy kúsheıtýge baǵyttalǵan. Atap aıtqanda, zań salyq salynatyn kiristi ulǵaıtýǵa múmkindik beretin ınterkvartıldik aýqymdy jáne baǵa dıapazonynyń medıanalyq mánin qoldaný arqyly eksporttyq baǵany tómendetýge jol bermeıdi.
Sondaı-aq otyrys barysynda atap ótilgendeı, qujat normalary salyq tóleýshilerdiń de, tekserýshilerdiń de ákimshilik shyǵyndaryn tómendetýge arnalǵan. «Memleket basshysy transferttik baǵa belgileý máselelerin muqııat pysyqtaýdy tapsyrǵany belgili. Osy baǵyttaǵy jumystyń biri retinde transferttik baǵa belgileý tetikterin jetildirýdi kózdeıtin zań ázirlendi. Zańda halyqaralyq iskerlik operasııalar men kelisimsharttar jasaý kezinde kiris ysyrabyn boldyrmaýǵa baǵyttalǵan qosymsha erejeler qarastyrylǵan. Sondaı-aq kapıtaldy elden shyǵarýǵa baqylaýdy kúsheıtýge arnalǵan túzetýler bar. Aldaǵy ýaqytta zań bul salada memleket múddesiniń tıimdi qorǵalýyn qamtamasyz etedi dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.
Dıssertasııa qorǵaýǵa kedergi kóp
Sonymen qatar Palata otyrysynda senatorlar depýtattyq saýaldaryn joldady. Senator Qaırat Tastekeev óziniń depýtattyq saýalynda PhD dıssertasııasyn qorǵaý barysynda doktoranttar tap bolatyn problemalar týraly aıtyp berdi.
Depýtattyń sózinshe, doktoranttardyń kópshiligi halyqaralyq Scopus derekqorynda maqalasy jarııalanǵan kezde qıyndyqqa kezigedi. Bul olardyń dıssertasııasyn qorǵaýdy qıyndatady. Sonyń kesirinen 2011 jyldan 2022 jylǵa deıin 10 276 doktoranttyń 4 497-si ǵana qorǵaı aldy. Olardyń kópshiligi halyqaralyq ǵylymı basylymdarda maqalasynyń bolmaýyna baılanysty qorǵaýǵa jete almady. Bul rette doktoranttardyń 93,5%-y memleket esebinen oqyǵan bolatyn.
Senator 2018 jyldan 2022 jylǵa deıin halyqaralyq derekter bazasynyń qyzmetin tóleýge memleket bıýdjetinen 5,2 mlrd teńge jumsalǵanyn atap ótti. Biraq Scopus derekter bazasy boıynsha qazaqstandyq ǵalymdar maqalasynyń jahandyq aýqymdaǵy úlesi az deńgeıde qalyp keledi.
«Ǵylymı maqalalardy jarııalaýǵa baılanysty negizgi problemaǵa sizderdiń nazarlaryńyzdy aýdarǵym keledi. Ǵylymı jumystardy jarııalaýdaǵy qıyndyq kúshti básekelestik pen resenzııanyń qatań talabyna, sondaı-aq qarjy kedergisine baılanysty. Halyqaralyq bazalar barlyq ǵylymı salany birdeı qamtı almaıdy, bul keıbir mamandyqtaǵy zertteýshilerdi qolaısyz, ózgeshe jaǵdaıǵa dýshar etedi. Bizdiń ǵalymdardyń ósip-órkendeýi jalǵyz baǵalaýǵa baılanysty bolýy múmkin emes. Ol halyqaralyq bazada mamandyǵy tanymal emes nemese kópshilikti qyzyqtyrmaıtyn adamdarǵa ádiletsiz bolyp otyr. Bul akademııalyq ádilettilik máselesi», dedi Q. Tastekeev.
Senator osyǵan baılanysty halyqaralyq bazalardaǵy maqalasymen shektelmeı, dıssertasııalyq jumystardyń sapasyn baǵalaý ólshem-sharttaryn qaıta qaraýdy usyndy. Depýtat halyqaralyq derekter bazasyna engizý úshin olardyń deńgeıin arttyrýǵa yqpal etetin sapaly ulttyq ǵylymı jýrnaldardy damytý men qoldaýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Senator sonymen qatar jas ǵalymdardy óz jumystaryn halyqaralyq jýrnaldarda jarııalaýǵa qoldaý kórsetý úshin arnaıy granttardyń bolýyn mańyzdy dep sanaıdy. Halyqaralyq ǵylymı bazalarǵa qol jetkizý jáne akademııalyq jazý boıynsha trenıngterdi qamtamasyz etýmen qosa zertteýlerdiń sapasyn arttyrý jóninde keshendi baǵdarlamalar ázirleý kerek.
Ekologııamyzǵa qater tónip tur
Elimiz keıingi jyldary 180 memlekettiń arasynda ekologııalyq tıimdilik reıtınginde 93-orynǵa túsip, Namıbııa, Gabon jáne Zımbabve sııaqty elderden artta qaldy. Jasyl jelekke bólený reıtınginde 78 eldiń ishinde 72-orynda tur. Senator Sovetbek Medebaev óziniń depýtattyq saýalynda aýanyń, sýdyń jáne topyraqtyń shamadan tys lastaný problemalaryn jarııa etti.
Depýtattyń aıtýynsha, Astana, Almaty, Aqtóbe, Qaraǵandy, Jezqazǵan jáne Temirtaýdaǵy aýa sapasy joǵary deńgeıde lastanǵany baıqalady. Onyń bári adamdardyń ómiri men densaýlyǵyna teris áser etedi. «Ulytaý oblysynyń Jezqazǵan jáne Sátbaev qalalarynda aımaqtaǵy óndiris oryndarynda zııandy gazdardy súzýge arnalǵan qondyrǵylardy jańartý jumystaryn der kezinde júrgizbese, óńirdiń ekologııalyq jaǵdaıy kúrt nasharlaýy múmkin. Qazirgi ýaqytta Jezqazǵan óńirinde negizgi sý kózi – Keńgir sý qoımasy. Al sýdyń sapasy onda qanaǵattanarlyq emes, sý klasy boıynsha IV klass retinde anyqtalǵan. Ony jaqsartý úshin gıdrologııalyq jumystardy júrgizýmen qatar, Úıtas-Aıdos jerasty sý qubyrynyń qurylysyn da jedeldetý qajet», dedi senator.
Sonymen qatar ol óndiris oryndarynyń qaldyqtary ashyq jerlerde saqtalýyna alańdaýshylyq bildirdi. Qatty turmystyq qaldyqtardyń kóp bóligi esh suryptaýsyz shyǵarylyp, ashyq polıgondar men qalalyq polıgondarda jınalyp jatyr. Depýtat osyǵan baılanysty jaǵdaıdyń aýqymy men otandastarymyzdyń densaýlyǵyna eleýli qater tónýi múmkindigin eskere otyryp, ózekti máselelerdi sheshý jóninde birqatar sharalardy usyndy.
«Qaýipti qaldyqtar men qoqystardyń mólsherin azaıtý maqsatynda álemdik ekologııalyq standarttarǵa sáıkes ekojúıe engizý joldaryn qarastyrý qajet. Qaldyqtardy, onyń ishinde qurylys qaldyqtaryn jınaýǵa arnalmaǵan jerlerde zańsyz tasymaldaý jáne shyǵarý faktilerin anyqtaý maqsatynda tekserý jáne ózge de sharalar júrgizý arqyly memlekettik baqylaýdy kúsheıtý qajet. Jergilikti jáne ortalyq atqarýshy organdar birlesip aýdandyq, qalalyq jáne aýyldyq eldi mekenderde turmystyq qatty qaldyqtardy basqarý, onyń ishinde turmystyq qatty qaldyqtardy bólek jınaý, tamaq jáne qurylys qaldyqtaryn qaıta óńdeý jóninde ınfraqurylym qurý máselesin qarastyrý mańyzdy», dep atap ótti depýtat.
Aýyl mektebinde psıholog jetispeıdi
Elimizdiń aýyldyq jerlerinde psıhologııalyq kómek kórsetý júıesi nashar damyǵan. Sondyqtan naqty problemalar ýaqtyly anyqtalmaıdy jáne jastarǵa psıhologııalyq kómek kórsetilmeıdi. Ǵalıasqar Sarybaev óziniń depýtattyq saýalynda osy máseleni kóterdi.
Senatordyń pikirinshe, balalardyń psıhologııalyq jaǵdaıy men minez-qulqyndaǵy alǵashqy problemalar mektepke deıin jáne mektep jasynda anyqtalady. Sondyqtan pedagog-psıhologterdiń oqýshylarǵa jeke dara qoldaý jasaýǵa qol jetkizý múmkindigi jáne onyń sapasyn arttyrý máselesine erekshe nazar aýdarý qajet. Alaıda bul salada birqatar problema bar.
«Orta eseppen 1,5 myń bala oqıtyn mektepterde 60, al 4 500 jáne odan da kóp oqýshysy bar bilim oshaqtarynda 170-ten asa synyp bar. Iаǵnı, bir psıholog 2 000 oqýshyǵa jáne erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalarǵa qyzmet kórsetedi. Úlken júktemesi bolýyna baılanysty naqty muqtaj adamǵa kómek berilmeı jatady», dedi senator.
Senator máseleni sheshý úshin mektep psıhologteriniń sany jónindegi normatıvti esepteýdi qaıta qaraýdy jáne oǵan synyp sanyna túzetýler engizýdi usynady. «Resmı túrde 1987 jyly psıholog shtattary mektepterge engizilgenimen olardyń zańdy mártebesi anyqtalmaǵan. Eńbekaqy tóleý júıesinde olar qosymsha mamandyq retinde tirkeledi. Psıholog erekshe mamandyq ekenin eskere otyryp, negizgi mamandar tizbesine engizýdi oılastyrý qajet», dedi depýtat.
Jemqorlyq jaılaǵan sala
2020-2024 jyldary bilim berý salasynda 511 sybaılas jemqorlyq qylmysy tirkelgen. Senator Aıgúl Qapbarova óziniń depýtattyq saýalynda bilim berý júıesindegi bıýdjet qarjysyn jappaı urlaý máselesi týraly aıtyp berdi.
Senatordyń sózinshe, bilim berý salasy áleýmettik qoldaý jónindegi keshendi sharalarǵa qaramastan jemqorlar jınalǵan ortanyń biri bolyp otyr. 2023 jyly sybaılas jemqorlyq pen urlyqtyń 12,5 mlrd teńge bolatyn iri faktisi anyqtaldy.
«Qazirgi qoldanystaǵy tetikter jalpy bilim beretin uıymdarda eńbekaqy qorynan bıýdjet qarajatyn jymqyrýǵa, bıýdjettik ótinimderdi josparlaý men qalyptastyrý kezinde jalaqyǵa jumsalatyn shyǵyndardy qoldan arttyrýǵa múmkindik berip otyr. Iаǵnı oqý-aǵartý aǵartý salasynda bıýdjetti josparlaý isi aqsap tur. Memleketten eń kóp qarjylandyratyn salaǵa bıýdjettik parametrlerdi shekteıtin naqty qaǵıdalar júıesi qajet. Búgingi tańda elimiz boıynsha jalpy bilim berý uıymdarynda bes myńǵa jýyq pedagog tapshy. Muǵalimderge degen qajettilik artyp turǵan kezeńde mektep dırektorlary óz tanystaryn jalǵan buıryqpen jumysqa alyp, mektepte jumys istemeıtin bógde adamdarǵa zańsyz jalaqy men túrli járdemaqylar tólegen», dedi A. Qapbarova.
Senator sybaılas jemqorlyqtyń taralýyna yqpal etetin býhgalterlik esep júıesin, Oqý-aǵartý mınıstrligi men Qazynashylyq bazalaryn ıntegrasııalaý máselesine nazar aýdardy. Mektep bıýdjetterin qalyptastyrý týraly ótinimder, ásirese óńirler men aýyldarda áli de qaǵaz túrinde beriledi. Bıýdjetti qalyptastyrý úderisi áli avtomattandyrylmaǵan, degenmen sıfrlandyrý sybaılas jemqorlyqqa jáne kóleńkeli ekonomıkaǵa qarsy kúrestiń mańyzdy quraly bolyp otyr.
«Elimizde sıfrlandyrý men bıýdjettik úderisti ıntegrasııalaýdyń joǵary deńgeıine kóshý máselesin shuǵyl túrde qolǵa alý kerek dep esepteımin. Memlekettik qarjyny basqarýdyń biryńǵaı ıntegrasııalanǵan júıesin qurý, barlyq deńgeıdegi bıýdjettik úderistiń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. Alaıda bul baǵyttaǵy birqatar is-shara baıaý júrip jatyr. Máselen qazynashylyqtyń aqparattyq júıesin bilim berý uıymdarynyń býhgalterlik esep júıelerimen ıntegrasııalaý úshin API-servıs ázirleý josparlanǵan. Biraq onyń qashan júzege asatyny belgisiz», dedi A. Qapbarova.
Senat otyrysyn qorytyndylaǵan Máýlen Áshimbaev barsha arýlardy Halyqaralyq áıelder kúnimen quttyqtap, izgi tilegin arnady.
