Uly kobzar rýhy asqaqtady

Elordadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada ótken sýretshi shyǵar­ma­la­ry­nyń kórmesine jınalǵan jurt osyndaı oı-pikirimen bólisti. Sondaı-aq Shevchenko kúnderi aıasynda kórnekti ýkraın aqyny, uly kobzar Taras Shevchenkonyń týǵanyna 210 jyl tolýyna arnalǵan is-sharaǵa Ýkraına elshiliginiń ókilderi, belgili tarıhshylar da qatysty.

Elordalyq «Vatra» ýkraın máde­nı orta­lyǵy men Ulttyq akade­mııa­lyq kitaphananyń uıymdas­ty­rýymen ótken kórme Ýkraınanyń Qazaq­standaǵy elshi­li­giniń qoldaýy­men ótkenin aıta ketý kerek. Shevchen­konyń ádebı murasy, atap aıt­qanda, «Kobzar» jınaǵy – qazirgi ýkraın ádebıetiniń negizi. Sýretshi retinde de tarıhta aty qalǵan ol ómi­riniń sońǵy kúnderine deıin ýkraın halqynyń sanasyn oıatýǵa jumys istedi. Al qazaq dalasyna taǵ­dyr aıdap kelgen aqyn jergilikti halyqtyń turmys-tirshiligine den qoıyp, kóptegen shyǵarma jazyp qaldyrdy. 20-ǵa jýyq povest, júzden astam óleń jazdy, 500-ge tarta sýret saldy. Ǵalymnyń sońynda mura bolyp 100-ge jýyq óleń men 20 poe­ma, sondaı-aq 442 sýret qalsa, onyń 250-den astamy qazaqtyń dalasy men tarıhyna, turmysy men tabıǵatyna arnalǵan. Onyń osy bir baǵa jetpes baılyǵy úshin qazaq halqynyń aqyn-jazýshylary da aqynǵa arnap shyǵarma jazdy. Búginde elimizde sýretshiniń qurmetine qoıylǵan eskertkish te, kóshe de bar. Máselen, Aqtaý qala­synda Taras Shevchenkonyń eskert­kishi boı kótergen. Músin 1982 jyly turǵyzylyp, 2014 jyly qaıta qalpyna keltirildi.

Kórmege qatysqan qonaqtar «Shev­­­chenko qazaq mádenıetiniń damýyna úles qosyp qana qoıǵan joq, qazaq mádenıeti de Shevchenko shyǵar­­­ma­shylyǵynyń damýyna áser etti» degen tujyrymǵa toqtaldy. Astana qa­la­­­­syndaǵy «Vatra» ÝMO ke­ńe­si­niń tóraǵasy Taras Cherneganyń aıtýyn­­­sha, 47 jyl ómir súrgen aqyn 20 jyldan sál astam ýaqytyn ǵana shyǵarmashylyqqa arnady. Sonyń jartysy qazaq jerinde ótti. Sondyqtan aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵy Qazaqstanmen tyǵyz baılanysty. Azat oıly óleń­deri úshin orys patshasynyń jar­lyǵymen Orynborǵa, al 1850 jyldan bastap Mańǵyshlaq túbegine qatardaǵy ja­ýyn­­ger retinde jer aýdaryldy. Osy jer aýdarý kezeńinde Taras Shev­chen­ko  shyǵarmalarynyń edáýir bóli­gin, ásirese kórkem týyndylaryn Qa­zaq­stanǵa arnady. Jer aýdarylǵan jyldary salynǵan 450 kartına men sýrettiń 350-den astamy qazaq halqy men onyń ómirine arnalǵan.

«Patsha úkimeti kezinde qatań qa­da­­ǵalaýǵa qaramastan, aqyn Reseı patshasyna qarsy óleńder jazyp, sýret saldy. Shyǵarmalaryn kishkentaı qoıyn dápterge jazyp, etiginiń ishine jasyryp júrgen. Patsha úkimetiniń baqylaýynda bolǵanyna qaramastan, sol kezeńde Aral ekspedısııasynyń músheligine alyndy. Sebebi sol ýa­qyt­ta sýret sala alatyn adamdar az boldy. 1848 jyly ekspedısııa Aral teńizin zertteýge kóshti. Iаǵnı Reseı patshasy qazaq jerlerin odan ári otarlaý maqsatynda jer qoı­naýyn, qazaq jeriniń baılyǵyn zertteýge arnaıy top jibergen. Al Taras Shevchenko osy ekspedısııada 500-ge jýyq sýret salǵan. Onyń ishinde 350-i tek qazaq halqyna, qazaq balalaryna, peızajdardyń eskızderine arnaldy. Mysaly, «Atqa mingen qazaq», «Aral teńiziniń jaǵasyndaǵy qazaqtyń kıiz úıleri», «Qosaraldaǵy qazaqtardyń qystaýlary» sekildi Shevchenko týyndylarynda qazaq halqynyń, ási­rese Mańǵystaý jeriniń kórikti jerleri beınelengen», deıdi ol.

Sondaı-aq Taras Chernega «qazaq halqy aqynnyń eńbegin eshqashan umyt qaldyrǵan emes», dedi. Qazir elimizde sýretshiniń atymen atalatyn fort bar. Budan basqa respýb­lı­kamyzdyń túrli qalasy men aýdan ortalyqtarynda kóptegen kóshe men alań, eskert­kishi bar. Ol bolashaqta osyndaı eskert­kish Astanada boı kóterse degen oıyn jetkizdi.

Tarıh ǵylymdarynyń doktory Jaras Ermekbaıdyń aıtýynsha, Taras Shevchenko sekildi uly tulǵanyń esimi ýkraın halqynyń ǵana emes, qazaq halqynyń da júreginde oıyp oryn alady. О́z zamanynda onyń shyǵarmalary azattyqqa úndeýimen Patsha úkimetine jaq­pady. «Soǵan qaramastan patshanyń buı­ryǵymen qurylǵan ekspedısııaǵa múshe boldy. Sebebi onyń qarym-qabi­leti qajet edi. Biraq ımperator oǵan Aral týraly jazýǵa, sýret salýǵa túbe­geı­li qarsy bolǵan. Tipti sońynan adam salyp, ańdytyp qoıady. Alaıda ım­pe­ra­tordyń buıryǵyna qarsy shyǵyp, sýret salǵan. Onyń sýret salýyna ruq­sat bergen general men ofıserlerge sógis berilip, ony burynǵydan da qatty ańdytady. Biraq ol sýret sa­lyp, shyǵarma jazýyn­­ qoımady. Sonyń arqasynda qazaq hal­qynyń tur­mysy, sol kezeńniń to­lyq­qandy ta­bı­ǵaty urpaqqa mol mura bolyp qal­dy. Aqynnyń zamandastary da ony erekshe qurmettedi. Taras Shevchenkonyń kóptegen poetıkalyq jaýhary qazaq tiline aýdarylǵan. Ol týraly qazaq ádebıetiniń klassıkteri Muhtar Áýezov, Jambyl Jabaev, Ǵabıden Mustafın jáne basqa da birqatar ádebıetshi jyly lebizin bildirdi. Menińshe, ol týraly kitap­tar áli de shyǵady. Sebebi ol – aqyn, prozashy, ǵalym, sýretshi retinde úl­ken qyzyǵýshylyq týdyratyn tulǵa», deıdi tarıhshy.

Is-shara sońy keremet qoıy­lym­men jalǵasty. Ýkraı­nanyń eńbek sińir­gen ha­lyq ártisi, halyqaralyq vo­­kal­dyq kon­kýrstardyń laýreaty Irına Shınkorýk pen onyń uly kór­nekti tulǵanyń qur­metine jyr arnap, qos halyqtyń dostyǵyn pash ete tústi.