Quqyqtyq máseleler talqyǵa tústi

 Birneshe baǵyt qamtylǵan

«Qazaqstan Respýblıkasynyń keı­bir zańnamalyq aktilerine ákimshilik ádi­let salasyn jetildirý jáne keńeıtý máse­leleri boıynsha ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly» zań jobasy bo­ıynsha baıandama jasaǵan Ádilet mınıstri Azamat Esqaraev: «2021 jyly 1 shildede memlekettik organdar men jeke tulǵalardyń ózara is-qımyl tásilderin túbegeıli ózgertken Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks (ÁRPK) qoldanysqa engizildi. Kodeks qoldanysqa engizilgennen beri erejelerdiń tıimdiligi ákimshilik sottar­daǵy daýlardy qaraý tájirıbesinde kórin­di. Quqyq qoldaný praktıkasy ÁRPK-niń prosedýralyq jáne prosestik bólikterin odan ári jetildirý qajet ekendigin kór­setti. Memleket basshysy Qazaqstan hal­qy­na Joldaýynda da ákimshilik ádilet sala­syn odan ári keńeıtý qajettigin atap ótti», dedi. Onyń aıtýynsha, zań jobasy birneshe baǵytty qamtyǵan. Birinshisi – jarııa-quqyqtyq daýlardyń jekelegen sanattaryn Azamattyq prosestik kodeksinen ákimshilik ádilet aıasyna kóshirý. Ekinshisi – Úkimetke memlekettik organdar jáne memlekettik organdar men memlekettik uıymdar arasyndaǵy zańnamalyq normalardy túsindirý jónindegi daýlardy sheshý jónindegi ókilettikterdi bekitý. Úshinshisi – Ákimshilik rásimder týraly zań­namanyń jekelegen normalaryn odan ári túzetý, sondaı-aq ÁRPK-ke tıisti ózge­ri­s­­­ter men tolyqtyrýlar engizý. Osy­laı­­sha mınıstrlik memlekettik organ­dar men memlekettik uıymdar arasyn­daǵy daý­­lardyń ÁRPK erejeleri jáne Úki­met reg­lamentiniń erejeleri boıyn­sha qara­lý tásilin ázirlegen. Aıta­lyq, eger bir mem­lekettik organ basqa mem­le­ket­tik or­gannyń sheshimimen kelispese, on­da ol jo­ǵary turǵan memlekettik organ­ǵa ákim­shilik shaǵymmen júginýge quqy­ly jáne tıi­sinshe joǵary turǵan memle­ket­tik or­gannyń sheshimimen kelispegen jaǵ­daıda, Úkimet apparatyna júginýge bolady.

Maqsat – baıanatqa baǵynyshtylyqty boldyrmaý

Jalpy otyrysta «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik jáne Qylmystyq-atqarý kodeksterin ońtaılandyrý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy birinshi oqylymda qaraldy. Qujattyń mańyzdylyǵyn Ádilet mınıstri Aza­mat Esqaraev zań jobasyndaǵy ózgeris­ter­diń bir bólimi azamattar men kásip­kerlerdiń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheı­týge baǵyttalǵanyn jetkizdi. Onda azamattardy qylmystyq qýdalaý aıasynda negizsiz tartýdy boldyrmaý, buzý­shylyqtardy jáne sotqa deıingi ter­­gep-tekserýdiń tolyqtyǵyn qamta­ma­syz etý úshin isti «pysyqtaýǵa» proký­ro­r­ǵa qaıtarý múmkindigin bermeý, kásip­kerlik sýbektilerin revızııalaý jáne tekserý isin júrgizýdi prokýrormen mindetti túrde kelisýdi belgileý, tintý, jeke tintý jáne tárkileý boıynsha sanksııanyń 10 kúndik merzimin belgileý sharalary qarastyrylǵan. Budan bas­qa, buryn «qorǵalýǵa quqy bar kýá» retinde bolǵan adamnyń aıǵaqtaryn dálel retinde paıdalanýǵa tyıym salý usynylyp otyr. Onyń aıtýynsha, adam ólimine baılanysty emes, asa aýyr qyl­mystardyń jekelegen túrleri boıynsha kináni moıyndaý týraly mámile nysa­nynda prosestik kelisim jasasý múm­kindigin berý, qorǵalýǵa quqy bar kýáni saraptamaǵa bastamashylyq jasaý­ǵa quqy bar adamdar sheńberine biriktirý, jazanyń mólsherles bolýyn, sondaı-aq bas bostandyǵynan aıyrýdyń balamasyn qamtamasyz etý úshin keıbir qylmystyq quqyq buzýshylyqtarǵa eselengen aıyppuldardy engizý kózdelgen.

Májilis depýtaty Nurtaı Sabılıanov qylmystyq isterdi tergeý organdary táýelsiz zertteýlerde rastalmaǵan máli­metterdi kórsetip, raport berý arqy­ly qylmystyq is qozǵaıtynyn, keıde bul azamattardyń quqyn buzýǵa áke­letinin atap ótti. Sotqa deıingi ter­gep-tekserýdiń biryńǵaı tiziliminde qylmystyq isterdi negizsiz tirkeýdi qalaı alyp tastaýǵa bolatynyn aıta kelip: «Azamattardyń quqyn qorǵaý úshin qandaı pármendi tetikter kózdeledi?» dep surady. Depýtattyń saýalyna jaýap bergen Ádilet mınıstri mundaı máseleniń baryn joqqa shyǵarmady. «Sol úshin biz eger qylmystyq árekettiń saldary ekonomıkalyq shyǵyn keltirilmese, dáleldeıtin qujattar bolmasa, baıanat negizinde qylmystyq isti qozǵaýǵa ruqsat berilmeıdi degen naqty shekteý qoıýdy kózdep otyrmyz. Bul sotqa deıingi tergeýlerdiń biryńǵaı tiziliminde baıanat­ty tirkeýge jol bermeıdi jáne aza­mat­tar­­dyń quqy men bostandyǵyn qor­ǵaý­ǵa kómektesedi», deıdi sala basshysy.

Zań jobasynyń úshinshi blogi qyl­mys­tyq úderisti ońtaılandyrýǵa jáne qaǵaz­bastylyqtan aryltýǵa baǵyttalǵan. «Bul bólim qylmystyq isti ádepki bo­ıynsha elekt­rondy formatta qaraýǵa múm­kindik bere­di jáne qylmystyq úderiske qa­tysý­shy­lar­dyń pikirin eskerý qajet. Sondaı-aq qa­shyqtan bettestirý jáne jaýap alý múm­kindigin engizý josparlanýǵa tıis. О́ıt­keni búginde tergeýshi basqa aımaqtardan da bettestirý úshin adamdardyń kelýin qamtamasyz etedi. Oǵan qosa, qashyqtan jaýap alý men bettestirý sýbektileriniń aýqymy keńe­ıedi. Osylaısha, jábirlenýshi jáne kýá­men qosa, qorǵalýǵa quqy bar kýá men kúdiktige qatysty beınebaıla­nys reji­minde ǵylymı-tehnıkalyq qural­dardy paıdalanyp, tergeý áreketterin júr­gizýge bolady», dep túsindirdi A.Esqaraev.

Bıýrokratııany azaıta ala ma?

Sondaı-aq depýtattar «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jańartylatyn energııa kóz­derin paıdalanýdy qoldaý, elektr energetıkasy jáne tabıǵı monopolııalar máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn birinshi oqylymda maquldady. Qujattyń maqsaty – halyqtyń, shaǵyn jáne orta bıznestiń jańartylatyn energııa kózderin paıdalaný salasyndaǵy problemalaryn sheshý, sondaı-aq Memleket basshysynyń 2021 jylǵy 26 mamyrdaǵy elektr energetı­kasy salasyn damytý máseleleri jónindegi keńeste bergen tapsyrmasyn oryndaýǵa baǵyt­talǵan. Qujat aıasynda Kásipker­lik kodekske, Kedendik retteý týraly kodekske jáne «Elektr energetıkasy tý­raly», «Jańartylatyn energııa kóz­derin paıdalanýdy qoldaý týraly», «Tabı­ǵı monopolııalar týraly» zańdarǵa túzetý­ler engizilmek. Atap aıtqanda, «Jańar­tylatyn energııa kózderin paıdalaný boıynsha shaǵyn aýqymdaǵy obekt» degen termın engizildi. Bul norma jańartylatyn energııa kózderiniń shaǵyn generasııasynyń mártebesin neǵurlym naqty aıqyndaýǵa jáne ony jańartylatyn energııa kózderiniń iri kommersııalyq bıznes-jobalarynan ajyratýǵa múmkindik beredi. Ekinshiden, jańartylatyn energııa kózderiniń shaǵyn aýqymdaǵy obektileriniń eń joǵary qýaty 200 kVt deıin ulǵaıtyldy. Túzetý iri bólshek tutynýshylarǵa ózderiniń shaǵyn aýqymdy jańartylatyn energııa kózderiniń obektisi esebinen elektr energııasyna degen óz muqtajyn baryn­­sha qamtamasyz etýge septigin tıgize­di. Májilis depýtaty Dúısenbaı Turǵanov­tyń aıtýynsha, bul boıynsha netto-tutyný­shy jeke tulǵalar dara kásipker retin­de tirkelý mindetinen bosatylady. Mun­daı tolyqtyrý azamattardyń jańar­tylatyn energııa kózderiniń shaǵyn aýqym­daǵy obektilerin paıdalaný úderi­sin­degi bıýrokratııany aıtarlyqtaı azaıtady, tirkeýshi organdarmen ózara is-qımyl jasaý qajettiligin bolǵyzbaıdy.

Mádenı kod – memlekettiń negizgi mindetiniń biri

Budan keıin depýtattar tıisti mı­nıstr­likter men jergilikti atqarýshy bılik­tiń ókilderimen birge elimizdiń ońtús­tik aýmaqtarynda aǵymdaǵy sýarý maý­symyna daıyndyq barysyn talqy­lap, depýtattyq saýaldaryn joldady.

«Amanat» fraksııasynyń múshesi, depýtat Janarbek Áshimjan materıaldyq emes rýhanı muralar jaıyn qozǵady. «Materıaldyq emes qundylyqtar – ult­tyń ımmýnıteti. Kózben kórýge, qolmen us­taýǵa kelmeıtin, biraq janyńmen sezine­tin qundylyqtar bolmasa ulttyń jany jalańashtanady. Qundylyqtan aıyryl­ǵan urpaq rýhanı azyp, ulttyq sana álsireıdi. Búgingi birjynystylyq, pedofılızm, zorlyq-zombylyq, áke-shesheni syılamaý, týystyq qatynastyń úzilýi, otbasylyq qundylyqtardyń álsireýi aspannan túsken joq. Sol materıaldyq emes rýhanı muralardan tamyr úzgen urpaqtyń boıyndaǵy keselder», dedi depýtat. Úkimet 2013 jyly materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý jáne damytý jónindegi qabyldaǵan tujyrymdama sol kúıi qaǵaz betinde qalǵanyn aıta kelip: «Materıaldyq emes mádenı murany anyq­taý, qujattaý, zertteý, saqtaý, jań­ǵyrtý, ma­te­rıaldyq emes muramen aınalysatyn tul­ǵa­lardy qoldaý sekildi mindetterdiń biri de oryndalǵan joq. Álemde 150 el halyq­aralyq Konvensııany ratıfıkasııalap, materıaldyq emes mádenı murany qor­ǵaý­ǵa mindetteme alǵan. Bul qatarda Qazaq­stan da bar», dedi ol. Sondyqtan depýtat aıaq­syz qalǵan jumysqa jan bitirip, tıis­ti mem­lekettik organ mádenı murany saq­taý­da jumys isteıtin ýaqyt jetkenin jetkizdi.

Saqtandyrý emes, salyqtyń qosymsha túri

«Aq jol» QDP fraksııasynyń depýtattary mindetti medısınalyq saqtandyrý júıesiniń tıimsiz jumysyn synǵa alyp, qoldanystaǵy medısınalyq saqtandyrý júıesinde saqtandyrý modeli joq ekenin jetkizdi. Olardyń aıtýynsha, salymshylar ÁMSQ-daǵy óz qarajatyn baqylaı almaıdy, al qor ataýyndaǵy «saqtandyrý» uǵymy profanasııaǵa aınaldy. Soǵan qaramastan «Ashyq NQA» portalynda tabysy 850 myń teńgeden asatyn adamdar úshin MÁMS jarnalaryn bes esege ulǵaıtý týraly zań jobasy ornalastyryldy. Eń qyzyǵy, portalda jobany onlaın talqylaýǵa bir saǵat ǵana ýaqyt bólingen. Sol az ǵana ýaqyttyń ózinde júzdegen azamat qarsy pikir bildirip, MÁMS boıynsha aýdarymdardy ulǵaıtý jónindegi bastama bıznes ókilderiniń de erekshe narazylyǵyn týǵyzǵan. «Medısınalyq saqtandyrý­dyń qoldanystaǵy modeli ekonomıkanyń barlyq qaǵıdattaryna qaıshy keledi, óz densaýlyǵy úshin derbes jaýapkershilikti jáne emdelýge derbes jınaqtardy qam­ty­maıdy. Adam óz densaýlyǵyna qalaı qaraı­tynyna qaramastan, tóleýge mindetti bo­lyp shyǵady. Iаǵnı jaman ádetteri joq, sportpen shuǵyldanatyn jáne aýdarym­daryn emdeýge jumsamaıtyndar den­saý­lyǵyna mán bermeıtinder, temeki shege­tinder, ishetinder jáne odan únemi dári-dár­mekter men dárigerlerge aqsha jumsaı­tyndarmen birdeı tóleýi kerek. Qarttarǵa, múgedekterge jáne tótenshe jaǵdaılarǵa qatysty yntymaqty qaǵıdat jumys isteýi kerek ekeni túsinikti. Biraq tolyqqandy adam­dar densaýlyǵyna jaýap berýi kerek. Al árbir jarna tóleýshi­niń óz jarnalaryn óz betinshe bılik etýge quqyǵy bolýǵa tıis», deıdi depýtattar. Áıtpese, olardyń medısınalyq kómekke júginbesten aı sa­ıyn qorǵa tóleıtin aqshasy úshinshi adam­dar­dyń medısınalyq qyzmetterin tóleýge kete­di, soraqysy, qor ony óz qalaýynsha paı­da­lanady. Aqıqatynda, bul saqtandyrý emes, salyqtyń qosymsha túri ǵana bolyp otyr.