– Álı Ákbar myrza, Naýryz – qazaq jáne parsy halyqtaryna ortaq uly meıram. Degenmen ony toılaýda eki eldiń óz erekshelikteri de bolýy múmkin. Jalpy, Naýryzdyń Iran úshin mańyzy qandaı jáne ony qalaı atap ótesizder?
– Eń aldymen barshańyzdy Naýryz merekesimen quttyqtaǵym keledi. Bıyl bul meıram qasıetti Ramazan aıymen tuspa-tus kelip otyr. Qazaqstan halqynyń 70 paıyzyn musylmandar quraıtynyn bilemiz. Osy aıda aýyz bekitken barsha jurtshylyqtyń orazalary qabyl bolýy tileımin.
Qazir Naýryz álemniń 11 elinde aýqymdy túrde toılanady. О́zińiz aıtqandaı, onyń túp tamyry Irannan bastaý alady. Bizdiń elimiz este joq eski zamannan beri Naýryzdy merekeleýdi eshýaqytta toqtatpaǵan birden-bir ólke sanalady. Al basqa elderde, ásirese TMD memleketterinde bir kezderi saıası jáne áleýmettik faktorlardyń áserinen oǵan tyıym salynǵanyn jaqsy bilemiz. Tipti keı jerde ol jasyryn túrde toılanyp keldi. Al Iran tarıhynda mundaı úzilis bolǵan emes. Biz osy merekeniń otany ári altyn besigi retinde ony ǵasyrlar boıy saqtap kele jatqanymyzdy maqtan tutamyz.
Naýryz – Iran men Qazaqstan halyqtaryn tarıhı jáne mádenı turǵyda biriktiretin altyn kópir. Ol ıran halqynyń bolmys-bitimimen jáne turmys-tirshiligimen bite-qaınasyp ketken meıram jáne salt-dástúrimiz ben ádet-ǵurpymyzdyń basty kórinisi deýge bolady. Yqylym zamannan beri qazirgi kúnge deıin beıbitshilik pen dostyqtyń nyshany, halyqtardy jaqyndastyratyn, adam men tabıǵat arasyndaǵy úndestikke jol ashatyn mereke retinde toılanady.
О́zderińiz biletindeı, Naýryz – Iranda jyl basy, ıaǵnı osy aıdyń aıaǵynda jańa jylymyz bastalady. Merekege oraı ırandyq otbasylar «Háft sın» dep atalatyn dastarqan basyna jınalady. Jyl aýysý sátin olar Jaratýshy ıemen baılanysty nyǵaıtatyn mezet dep esepteıdi. Sol dastarqan basynda Qurannan aıattar oqylyp, júrekterdi soqtyrýshy, jyl mezgilderin aýystyrýshy Haq taǵaladan bizdiń jaǵdaıymyzdy jaqsy deńgeıge jetkiz degen maǵynada duǵa tilenedi.
– «Háft sın» dastarqanynyń ataýy qandaı maǵyna beredi? Onyń ereksheligi nede?
– Iran mádenıetinde ár merekege arnalǵan ózindik dastarqan máziri bar. Sonyń ishinde Naýryz merekesine arnalyp jaıylatyn dastarqan «Háft sın» dep atalady. Bul ǵuryp tek Iranda emes, parsy tildes Aýǵanstan men Tájikstanda da jaqsy saqtalǵan.
«Háft sın» dastarqany jańa jylǵa birer kún nemese birneshe saǵat qalǵanda jaıylady. Barlyq otbasy múshesi osy dastarqan basynda jınalyp, ár taǵamnan dám tatady. Ataýynyń maǵynasyna kelsek, «háft» – parsy tilinde «jeti» degen sandy bildirse, «sın» – parsy álipbıindegi «s» árpi. Iаǵnı «Jeti sın» dep aty aıtyp turǵandaı, merekelik dastarqanǵa «s» árpinen bastalatyn jeti taǵam qoıylady. Olar – sábze, senjet, sır (sarymsaq), sıb (alma), serke (sirke), sýmaq, samaný. Bulardyń bári jeýge jaramdy ári jerden ónip-ósetin taǵamdar.
Árqaısysyna jeke-jeke qysqasha toqtalyp óteıin. Birinshi sın – «sábze». Ol «Háft sın» dastarqanynyń eń ádemi elementiniń biri. Ol adamzat pen tabıǵattyń tyǵyz baılanysyn bildiretin taǵam. Ekinshi sın – «sır», ıaǵnı sarymsaq – densaýlyqtyń kepili, mıkrobtardy joıýshy jáne kóz tııýden qorǵaýshy maǵynasynda dastarqanǵa qoıylady. Qazirgi tańda taǵy bir maǵynasy qosyldy, ol kózdiń jáne júrektiń toqshylyǵyn bildiredi. Úshinshi sın – «senjet» parsy tilindegi «aqylmen áreket etý», «oılanyp amal jasaý» degen maǵynany bildiretin sózden shyqqan. Árbir ırandyq azamat dastarqan basynda osy taǵamnan aýyz tııý arqyly aldaǵy jańa jylda qandaı áreket etsem de, aqylmen oılanyp, jeti ret piship jasaımyn dep óz-ózine ýáde beredi. Tórtinshi sın – sirke sýy tazalyqtyń belgisi retinde dastarqanǵa qoıylady. Iаǵnı ol ótken jyldaǵy jamandyqtardyń bárin jýyp tazalaýshy. Al «sýmaq» – «Háft sın» dastarqanynyń besinshi elementi. Ol ıran mádenıetinde sabyrlylyqtyń, toleranttylyqtyń, basqalarǵa degen tózimdiliktiń sımvoly sanalady. Sonymen birge shattyq pen qýanyshtyń belgisi. «Samaný» degen taǵam – merekelik dastarqannyń altynshy elementi. Ol kúsh-qudirettiń, jaqsylyq pen berekettiń nyshany. Bıdaı men unnan daıyndalatyn, adamǵa kúsh beretin «E» dárýmenine baı taǵam. Ony adam ómirindegi jaqsylyq pen bereketti kóbeıtedi dep senedi. «Háft sın» dastarqanyndaǵy jetinshi sın – sıb, ıaǵnı alma jemisi. Bul densaýlyq pen sulýlyqtyń belgisi. «Keler jyly aýrý-syrqaýdan aýlaq bolaıyq» degen nıetpen dastarqanǵa qoıylady.
– Iranda jeti túrli taǵamnan «Háft sın» dastarqany jaıylsa, bizdiń qazaqtyń dástúrinde de osy merekege oraı jeti túrli taǵamnan naýryzkóje daıyndalady. Al sizderde mundaı kóje jasala ma?
– Iá, bizde de ártúrli taǵamnan daıyndalatyn kóje bar. Ony biz «osh» dep ataımyz. Biraq ol tek Naýryzda ǵana emes, basqa kezderde de jasala beredi. Jalpy, ózderińiz bilesizder, Iranda túrli ulttar meken etedi. Árqaısysynyń dástúrine saı ulttyq taǵamdary bar. «Háft sın» dastarqany elimizdegi barlyq halyqqa tán as máziri sanalady. Odan bólek Naýryz merekesinde balyq pen shóptesinder qosylǵan palaý daıyndalady.
– Joǵaryda aıtylǵandaı, qazaq jerinde jarty ǵasyrdan astam ýaqyt Naýryz meıramyn toılaýǵa tyıym salyndy. 1988 jyly ol resmı mereke retinde qaıta jańǵyrdy. Biz ony Ulystyń uly kúni dep ataımyz. Al bıyl Memleket basshysynyń uıytqy bolýymen jańasha sıpatta atap ótilip jatyr. О́zińiz bilesiz, «Naýryznama» onkúndigi jarııalandy. Prezıdenttiń bul bastamasyna qandaı pikir bildirer edińiz?
– Iá, Qasym-Jomart Toqaevtyń usynyp jatqan jańa bastamalaryn biz de oqyp bilip otyrmyz, Naýryz merekesine erekshe nazar aýdaryp jatqany úshin óte qýanyshtymyz. Sebebi Naýryz Qazaqstan men Iran halyqtaryna ortaq mádenıet, ortaq dástúr. Naýryzdy jańǵyrtý eki halyqtyń bir-birine anaǵurlym jaqyndaı túsýine, yntymaǵynyń artýyna yqpalyn tıgizedi dep senemiz. 14 naýryz ben 23 naýryz aralyǵyndaǵy árbir kúnge ataý berilip, jaqsy dástúrdiń jolǵa qoıylyp jatqany halyqtyń Naýryz merekesiniń mán-mazmunyn barynsha tereń sezinýge múmkindik bereri haq.
Osy kúnderi Qazaqstannyń árbir qalasynda Naýryzǵa oraı ótip jatqan merekelik is-sharalarǵa Iran elshiliginiń qyzmetkerleri de múmkindiginshe qatysyp, atsalysamyz. Al óz tarapymyzdan meıramdy osy aıdyń alǵashqy kúnderinen bastap kettik. Atap aıtqanda, Irannyń Qazaqstandaǵy elshisi Álı Ákbar Joýkar myrza Naýryz merekesin atap ótetin elderdiń Qazaqstandaǵy elshilerin arnaıy shaqyryp, qonaqasy berdi. Olarǵa meıramnyń Irandaǵy toılaný dástúrin tanystyrdyq.
Sonymen birge 22 naýryz kúni EKSPO-da respýblıkalyq deńgeıde ótetin merekelik is-sharaǵa Irannan arnaıy qolóner sheberin shaqyryp jatyrmyz. Ol Naýryz taqyrybyndaǵy týyndylaryn kópshilik nazaryna kórsetetin bolady. Biz budan basqa da Naýryz merekesine baılanysty ótetin is-sharalarǵa qolǵabys etýge, sol arqyly eki eldiń arasyndaǵy baılanystardy barynsha nyǵaıtýǵa daıyn ekenimizdi aıtqym keledi.
– Bıyl elimizde bastaý alǵan «Naýryznama» onkúndiginiń shymyldyǵyn Kórisý kúni ashqany belgili. Tarıhy tereń bul ǵuryp negizinen elimizdiń batys óńirinde saqtalǵan. Sonyń ishinde Atyraý jáne Mańǵystaý oblystary Kaspıı teńizi arqyly Iranmen shektesedi. Meniń suraıyn degenim, sizderde osyndaı kórisý salty bar ma?
– Bizde arnaıy Kórisý kúni bolmasa da, kórisý salty bar. Ol – parsy halqynyń kóneden kele jatqan dástúrleriniń biri. Jalpy, Iranda Naýryz meıramy 13 kún boıy toılanatynyn aıta keteıin. Osy kúnderi oryndalatyn ıgi dástúrlerdiń biri – adamdar úılerin tolyq tazalaıdy jáne rýhanı turǵyda da tazarýǵa qadam jasaıdy. Mysaly, renjisken adamdar bolsa, bir-birin keshiredi. Tipti aralaspaı ketken adamdar ózara qonaqqa baryp, tatýlasyp, úzilgen qatynasty jalǵap jatady. Jasy kishiler úlkenderge arnaıy baryp, amandasyp, olardyń bata-tilegin alady. Adamdar arasyndaǵy meıirimdilikti, jaqyndyqty arttyrýǵa baǵyttalǵan kórisý salty osy atalǵan 13 kúndik mereke ishinde oryndalady. Qazaqstannyń batys óńirlerinde ǵana atap ótiletin bul merekeniń qaıta jańǵyryp, bıyldan bastap búkil el kóleminde mańyz ben mártebege ıe bolyp jatqany qýanyshty jaǵdaı. Qasym-Jomart Toqaevtyń bul bastamasyn barlyq el turǵyny qoldaǵanyn kórip otyrmyz jáne biz de óz tarapymyzdan muny shyn kóńilden qoldaımyz.
Sóz sońynda aıtarym, Irannyń Qazaqstandaǵy elshiligi men «Egemen Qazaqstan» gazeti arasynda jaqsy qarym-qatynas ornaǵan. Bizge aqparattyq qoldaý kórsetip júrgenderińiz úshin alǵysymyzdy bildiremiz. Aldaǵy ýaqytta ózara baılanysymyzdy budan da nyǵaıta tússek degen ótinishimiz bar. Iran elshiliginiń ótkizip jatqan is-sharalary, ıran halqynyń mádenıeti jaıynda materıaldardy jıi jarııalap tursańyzdar, nur ústine nur bolar edi. Biz de óz tarapymyzdan Irandaǵy buqaralyq aqparat quraldarynda Qazaqstan men qazaq halqynyń mádenıeti jáne salt-dástúri týraly kóbirek aqparat berip otyrýǵa atsalysyp, ózara áriptestikti ornatýǵa qolǵabys etýge ázirmiz. Bul eki eldiń ózara jan-jaqty yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýǵa septigin tıgizer edi.
Men Qazaqstan halqyn Ulystyń uly kúnimen taǵy da quttyqtaı otyryp, óz sózimdi parsy halqynyń uly shaıyry Hafız Shırazıdiń Naýryz týraly myna óleń joldarymen aıaqtaǵym keledi:
«Eskende Naýryzdyń samaly,
Ashylar múmkindik alańy.
Qudaıdan kóp kómek surasań,
Qalaǵan tilegiń bolady.
Sen onyń qadirin bilip júr,
Adam bop ımandy sanaly».
– Mazmundy áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
