Jylý energetıkasyn retteıtin qujat

Jylý energetıkasy salasyn retteý qajet

Májilis «Jylý energetıkasy týraly» zań jobasy jáne oǵan ilespe jylý ener­getıkasy men elektr energetı­ka­sy máseleleri boıynsha zań akti­lerine túzetýler engizý týraly jáne Ákim­shilik quqyq buzýshylyq kodeksine tolyq­tyrý­lar men ózgerister engizý týraly zań jo­ba­laryn birinshi oqylymda ma­qul­dady. Elimizde jylý energetıkasy sala­syn­daǵy jeke zań alǵash ret ázirlenip otyr.

Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev zań jobasy jylý energetıkasy salasy saıasatyndaǵy quzyretter men jaýapkershilikti qaıta bólý, jylý bóligi boıynsha baqylaý fýnksııalaryn qaıta qaraý jáne basqa da baǵyttardy qamtıtynyn aıtty.

– Salany odan ári damytýǵa qajetti sharalardy ázirleý úshin búkil salaǵa monıtorıng júrgizilmek. Búgingi tańda eldegi salanyń jaı-kúıine qatysty monıtorıng týraly derekter joq. Baqylaýdy engizý qazirgi jaǵdaıdy naqtyraq túsinýge jáne sektordyń odan ári damýyn sapaly boljaýǵa múmkindik beredi, – dedi A.Sátqalıev.

«Jylý energetıkasy týraly» zań jobasyn tanystyrǵan Ekologııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń tóraǵasy Edil Jańbyrshınniń aıtýynsha, qujat jylý energetıkasy salasyn retteý jáne onyń senimdi ári úzdiksiz jumys isteýin qamtamasyz etý úshin ekonomıkalyq jáne quqyqtyq negizderdi belgileý maqsatynda ázirlenip otyr. Zań jobasynda jylý energetıkasy salasyn zańnamalyq turǵydan jáne memlekettik retteý qaǵıdattary belgilenedi. Sonyń biri – josparly jáne baǵdarlamalyq qujattar negizinde jylý energetıkasynyń ozyq jáne ornyqty damýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Sondaı-aq qujatta Úkimettiń, ýákiletti organnyń, memlekettik jáne jergilikti atqarýshy jáne ókildi organdardyń jylý energetıkasy salasyndaǵy quzyreti, jylýmen jabdyqtaý sýbektileri men jylý energııasyn tutynýshylardyń quqyqtary men mindetteri bekitiledi. Qujatqa sáıkes ýákiletti organ jáne jergilikti atqarýshy organdar jospardan tys tekserý, baqylaý jáne tergep-tekserý sýbektisine (obektisine) barý arqyly profılaktıkalyq baqylaý nysandarynda jylý energetıkasy salasyndaǵy memlekettik baqylaýdy júzege asyrady. Bul rette ýákiletti organ ortaq paıdalanylatyn ortalyqtandyrylǵan jylýmen jabdyqtaý júıeleriniń jylý jelilerin paıdalanatyn jylý energe­tı­kasy sýbektileri men jylý elektr orta­lyqtarynyń jylý energetıkasy sala­syndaǵy normatıvtik-quqyqtyq aktiler talaptarynyń saqtalýyn baqylaýdy júzege asyrýǵa tıis. Al jergilikti atqarý­shy organdar ortalyqtandyrylǵan jylýmen jabdyqtaýdyń jergilikti júıelerinde qazandyqtardy, jylý jelilerin paıdalanatyn jylý energetıkasy sýbektileri men jylý tutyný qondyrǵylaryn paıdalanatyn tutynýshylardyń normatıvtik-quqyqtyq aktiler talaptaryn saqtaýyn baqylaýǵa alýy qajet.

Sondaı-aq zań jobasynda oblys­tar, qalalar men aýdandardyń jylý energetıkasynyń jumys isteýi men damýy tıisti ákimshilik-aýmaqtyq birliktiń jergilikti atqarýshy organdary ázirlegen (ózektendirilgen) jylý energetıkasyn damytýdyń uzaqmerzimdi jáne ortamerzimdi ámbebap josparlaryna negizdelmek. Al qysqamerzimdi, ortamerzimdi jáne uzaqmerzimdi perspektıvada jylýmen jabdyqtaý sýbektileri men jylýmen jabdyqtaý júıelerin tutynýshylardyń múddelerin teńestirý maqsatynda jylý energetıkasy salasynda baǵalardy (tarıfterdi) memlekettik retteý engizý kózdelip otyr. Bul rette baǵalardy (tarıfterdi) retteýdiń birqatar ólshemsharty belgilenip, zańnama deńgeıinde jylýmen jabdyqtaý júıesiniń qurylymy da kórsetiledi.

«Zań jobasymen jumys isteý barysynda depýtattar jylý energetıkasy salasyndaǵy memlekettik baqylaýdy kúsheıtýge, memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdardyń fýnksııalaryn naqtylaýǵa, jylý óndirýshi jáne jylý tasymaldaýshy sýbektilerdiń derekterdi jedel berýi úshin jylý energetıkasynyń sıfrlyq júıesin engizýge, tıisti aýmaqtyq birlikti jylýmen jabdyqtaýdy damytý shemalaryn ázirleýge baǵyttalǵan túzetýler engizdi. Qujat boıynsha tanystyrylym jáne Dóńgelek ústel ótkizildi. Jumys tobyna 250-den astam túzetý kelip tústi, olar jumys tobynyń on eki otyrysynda jáne múddeli mınıstrlikter, vedomstvolar, úkimettik emes uıymdar ókilderi, sarap­shy­lar qatysqan komıtettiń keńeı­til­gen otyrysynda qaraldy», dedi E.Jańbyrshın.

Memlekettik satyp alý rásimderi ońaılaýy múmkin

«Memlekettik satyp alý týraly» zań jobasynyń negizgi maqsaty – memlekettik satyp alý salasyndaǵy zańnamany odan ári jetildirý. Bul týraly Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy Nurtaı Sabılıanov aıtty. Onyń sózinshe, usynylyp otyrǵan qujat satyp alynatyn taýarlardyń, jumystar men kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyn arttyrýǵa, memlekettik satyp alý rásimderin ońaılatýǵa jáne odan ári avtomattandyrýǵa, biryńǵaı satyp alý platformasyn qurýǵa baǵyttalyp otyr. Sonyń ishinde «memlekettik satyp alýdy qoǵamdyq monıtorıngteý» uǵymyn engizý jáne normalaryn reglamentteý, áleýmettik, ekonomıkalyq jáne ekologııalyq aspektilerdi eskere otyryp, taýarlardy, jumystardy, kórsetiletin qyzmetterdi satyp alýǵa negizdelgen «turaqty memlekettik satyp alý» ıns­tıtýtyn engizý qarastyrylady. Budan basqa memlekettik satyp alýdy baǵa usynystaryn suratý tásilimen júzege asyrǵan kezde áleýetti ónim berýshilerdiń reıtıngin engizý men memlekettik satyp alýdyń negizgi qaǵıdattaryn jáne áleýetti ónim berýshige qoıylatyn bilik­tilik talaptaryn reglamentteý kózdelgen. Memlekettik satyp alýdy júzege asyrý tásilderin naqtylaý, bir kózden mem­lekettik satyp alýdy jetildirý, ýáki­letti organnyń quzyretterin naq­tylaý da qujatta kórsetilgen.

«Zań jobasy boıynsha jumys tobyna 295 túzetý kelip tústi, olar jumys tobynyń on toǵyz otyrysynda, komı­tet­tiń keńeıtilgen otyrysynda múd­deli mınıstrlikter men vedomstvolar, qo­ǵamdyq birlestikter men sarapshy uıym­dar ókilderiniń qatysýymen qaral­dy. Memlekettik satyp alýdyń ózekti máselelerin talqylaý boıynsha dóńgelek ústel ótkizildi», dedi komıtet tóraǵasy.

Sonymen birge depýtat «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine ózgerister engizý týraly» zań jobasy «Memlekettik satyp alý týraly» qujat­ty iske asyrý úshin ázirlengenin jetkiz­di. Ondaǵy maqsat Ákimshilik quqyq buzý­shylyq týraly kodekske «Memlekettik satyp alý týraly» zańnamasyn buzý, sondaı-aq kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń satyp alýdy júzege asyrý tártibin buzýy máseleleri boıynsha túzetýler engizý bolyp otyr.

О́z kezeginde Erlan Qoshanov memle­ket­tik satyp alý júıesin qaıta qaraý máse­lesi birneshe jyldan beri kóterilip kele jat­qanyn atap ótti. Ol memlekettik sa­typ alý barlyq áleýmettik mańyzdy joba­ny júzege asyrýǵa tikeleı áser etetin­dik­ten Memleket basshysy bul salany túbe­geıli reformalaýdy tapsyrǵanyn eske saldy.

– Bul zań jergilikti jerlerde týyn­daı­tyn túıtkildi máselelerdiń sheshi­lý­i­ne oń yqpal etedi dep senemiz. Kóp ju­mys atqaryldy. Endi zań jobasyn tezi­rek pysyqtap, ekinshi oqylymǵa shyǵa­rý kerek. О́ıtkeni ony halyq kútip otyr. О́ńir­lerdegi bıznes qoǵamdastyǵy men tur­ǵyn­dar usynylǵan ózgerister týraly óz pikir­lerin bildirýi mańyzdy. Sondyq­tan beıindi komıtet óńirlerge baryp, kósh­peli otyrys ótkizgeni jón, – dedi palata spıkeri.

Úkimetke senbeı otyr

Kún tártibine sáıkes zań jobalary talqylanǵannan soń depýtattar sala basshylary men Úkimetke saýaldaryn joldap, ózekti máselelerdi jipke tizdi. Jalpy otyrystaǵy depýtattyq saýaldardyń basym bóligi óńirlerdegi sý tasqynyna arnaldy. Máselen, depýtat Maqsat Tolyqbaı Premer-mınıstrge saýalyn joldap, qarǵyn sýdyń astynda qalǵan halyqtyń jaıyn qozǵady. Jyldaǵy ádetke aınalyp kele jatqan másele Úkimettiń kóp ýádesiniń biri ǵana ekenin aıta kelip: «Tasqynǵa tas-túıin daıynbyz, tótenshe jaǵdaı bolsa, tótep beremiz» degen kópirme baıandamalardan kók tıyn paıda joq. Osyǵan baılanysty Májilistiń bir top depýtaty sý basqan óńirlerge baryp, mán-jaıǵa tikeleı qanyqtyq. Turǵyndarmen kezdesip, naqty ahýalmen tanystyq. Aldaǵy ýaqytta da osy óńirlerge taǵy da baryp, jaǵdaıdy baqylaýda ustaıtyn bolamyz. Apat aıtyp kelmeıdi. Biraq qardyń qalyń jaýǵanyn kóz kórdi. Másele – jergilikti ákimdikter men Úkimettiń arasynda baılanystyń joqtyǵynda. Saldarmen ǵana kúresip kelemiz», dedi depýtat.

«Bul rette qarǵyn sýǵa qarsy tótep bere almaıtyn atqaminerlerge sýnamı men výlkannan qorǵaný sharalaryn qabyldaǵan elderdiń tájirıbesi túsine kirmegen sekildi. Sebebi keıbir aýdandarda daıyn turýǵa tıis qaıyq pen sý etiktiń ózi atymen joq. Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń normatıvi oryndalmaǵan. Ákimdik pen mınıstrlikterdiń arasynda baıyp-baǵa joq. Sý salasynda bilikti maman tapshylyǵyn bylaı qoıǵanda, gıdrolog, gıdrotehnıkterdiń keshendi jumysy kózge kórinbeıdi. Endigi jerde qoldaǵy barynan aıyrylǵan halyqqa tıisti kómek kórsetilip, salǵyrttyqpen kúresý kerek», dedi halyqtyń muń-muqtajyn jetkizgen depýtat.

Tarıfke toqtam bola ma?

«Aýyl» partııasy fraksııasynyń depýtattary men Agrarlyq máseleler komıtetiniń músheleri biraýyzdan «veterınarııa salasynyń jaǵdaıy óte múshkil» deıdi. Budan buryn joldanǵan saýalǵa da sala basshylyǵy jalpylama jaýap bergen. Qazir de veterınarııa ınstıtýty týraly, vaksına sapasy, veterınarlardyń mártebesin kóterý, materıaldyq jaǵdaıyn jaqsartý máseleleri ózekti problema kúıinde qalyp otyr. Depýtattardyń aıtýynsha, eldegi 6 300 aýylda kem degende bir veterınarlyq klınıka jáne dárihana bolýy kerek. Al zerthanalar ár aýdanda bolýǵa tıis. Osyndaı ınfraqurylymdardy bıýdjettiń aqshasyn kútpeı, kásipkerlerdiń esebinen ashyp, jumys isteýin nege zańdy túrde jaǵdaı jasalmaı otyrǵany túsiniksiz.

Sondaı-aq depýtat Elnur Beısenbaev uıaly baılanys qyzmeti tarıfiniń kúnnen-kúnge qymbattaýynyń sebebin surady. «Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń málimetinshe, uıaly baılanys qyzmetteriniń tarıftik jos­parlary 2023 jyly 57%-ǵa deıin ósken. Al 2021-2022 jyldary tarıfterdiń ósýi ortasha alǵanda 13-ten 37%-ǵa deıin bolǵan. Atap aıtsaq, 2023 jyldyń sáýirinde Bılaın «Iаrkıı» tarıftik josparyn 1790 teńgeden 2490 teńgege deıin (ósýi 39%); Ksell men Tele2 tamyz aıynan bastap ártúrli tarıftik josparynyń ósetinin málimdegen. Atap aıtqanda, «Realnyı bezlımıt» (Ksell) 3390 teńgeden 4390 teńgege (ósýi 29%), «Prosto sýper» (tele2) 2590 teńgeden 3290 teńgege (ósýi 27 %) ósti. Eń qyzyǵy, Aktıv, Ksell operatorlary tarıfke 1 myń teńge, al arnaıy áleýmettik jelilerdegi ınternetti lımıtsiz qoldaný úshin taǵy 990 teńge ústinen qosyp otyr. Sonda bar-joǵy 3390 teńgelik tarıf 5380 teńgege deıin, ıaǵnı 59 paıyzǵa qymbattady», dedi depýtat. Munyń sebebin depýtat «Baılanys týraly» zań operatorlardyń baılanys qyzmetiniń tarıfterin ózderi qoıýǵa múmkindik berip qoıǵanymen túsindirdi. Tipti operatorlar bul jaıynda Básekelestikti qorǵaý agent­tigin habardar etýge de mindetti emes. Soraqysy, agenttik baǵanyń ósýi kú­dik týǵyzǵanda ǵana onyń negizdiligin tek­­serip, zańsyzdyq anyqtalǵan jaǵ­daı­­da, aıyppul sala alady. Alaıda aıyp­­pul mólsheri monopolıstik qyzmet nátı­­je­sinde alynǵan kiristiń nebári bes paıy­zyn ǵana quraıdy. Sondyqtan depýtat Úkimet uıaly baılanys qyzmetin kórsetý jáne olardyń tarıfin belgileý boıynsha tuty­ný­shylardyń quqyǵyn barynsha qorǵaý ba­ǵytynda jumys istep, zańnama talap­taryn kúsheıtetin ýaqyt kelgenin jetkizdi.

Jalpy otyrysta májilismender áleýmettik-ekonomıkalyq máseleler bo­ıynsha jaýapty memlekettik organdarǵa 11 depýtattyq saýal joldady.