Shona Smahanuly – satıranyń prozalyq ta, poezııalyq ta janrynda qatar qalam terbegen jazýshy. Sonymen birge satırada ádebı túr qalyptastyrǵan qalamger. Shymshyma men shanshyma jazýda onyń aldyna túsken satıra sańlaǵy joq. Az da saz jazýda, elge, qoǵamǵa qyzmet etýde Shona Smahanulynan úırener tustarymyz kóp.
Ol – aqyn, ol – satırık, ol – ánshi, ol – jazýshy, ol – ustaz, ol – qoǵam qaıratkeri. Segiz qyrly, bir syrly atpal azamat. Bul sózimizdiń dáleli retinde onyń jıyrmadan asa kitap, júzge jýyq ánge mátin jazǵanyn, Almaty qalasynda 25-ke jýyq balabaqsha men mektep ashqanyn aıtsaq ta jetkilikti.
Shona Smahanuly 1924 jyly 2 qarashada Jambyl oblysy Talas aýdanyna qarasty Oıyq aýlynda týǵan. Ákesi Smahan solaqaı saıasattyń zardabynan jazyqsyz japa shegip, zulmat qurbany bolady. Al anasy Meshin jylǵy ashtyqta qaza tabady. Shona jetim balalarǵa arnalǵan mektep-ınternatta tálim-tárbıe alady. Abaı óleńderin bala kezinen jata-jastana oqyp, jattap ósti. Sonyń áseri bolar, mektepte júrgen kezden bastap óleń jaza bastaıdy. El arasynda «Aqyn bala» atanady. Kele-kele qoǵamdaǵy keleńsiz kórinisti synap-minep, shymshyma, shanshyma, syqaq óleńder jazyp, keıipkerlerin keleke etedi. Sodan keıin ony el-jurt «Shataq shaqar» dep atap ketedi. Sol kezeńdi aqynnyń ózi bylaısha sıpattaıdy:
«Tilimdi túıreýishteı súıir etip,
Qoıdy meni syqaqqa úıir etip.
Jaqsyǵa ózim degen zalalym joq,
Ketemin jamandardy qıyp ótip».
Satıra sardary 1984 jyly 11 qazanda «Qazaqstan pıoneri» gazetinde jaryq kórgen «Kúlki kóbeısin» atty maqalasynda: «Áste satırık bolsam dep armandamadym desem, ótirik aıtqan bolyp shyǵar edim. 5-6 klasta-aq qabyrǵa gazetinde tártibi nashar, sabaqqa úlgermeıtin balalardy synaǵan óleńderim úzbeı shyǵyp turatyn. Birde Talas aýdany «Tamdy» orta mektebine Asqar Toqmaǵambetov keldi. Men ol kisiniń óleńderin túgelge jýyq jatqa biletinmin. Kezdesýde Asqar aǵanyń óleńderin oqyp bergenimde, ol qaıran qaldy. Baıqasam, sheber qıysqan óleńderdi jattaýym jaı áýesqoılyq emes, ónerge shyn qyzyǵýshylyq eken. Keıin muǵalim bolyp júrip te óleńnen qolymdy úzgenim joq», deıdi.
Saıypqyran syqaqshynyń jastyq shaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa tap keledi. Býyny bekip, buǵanasy qatpaǵan bozbala Otan qorǵaýǵa attanady. Biraq kóp uzamaı aýyr jaraqat alyp, elge qaıtady. Sodan bastap aýyl mektebinde muǵalim bolyp on bes jyldaı qyzmet atqarady. Jas urpaqty tárbıeleýdegi eren eńbegi úshin «Qazaq KSR halyq aǵartý isiniń ozyq qyzmetkeri» belgisimen marapattalady. 1956 jyly Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń til jáne ádebıet fakýltetin syrttaı támamdaıdy.
1957 jyldan bastap «Qazaqstan muǵalimi», «Qazaqstan pıoneri» (qazirgi «Ulan») gazetterinde, satıralyq «Ara» jýrnalynda jumys istedi. Keıin «Jazýshy baspasynda redaktor, sodan keıin redaksııa meńgerýshisi qyzmetterin atqardy. Osy jyldar ishinde ol qazaqtyń qabyrǵaly qalamgerlerimen tyǵyz baılanys jasap, ádebı ortada keńinen tanyla bastaıdy. Bul sózimizdi satıra serkesiniń «Lenınshil jas» gazetiniń 1982 jyly 27 qarashada jaryq kórgen «Syqaqshy syry» atty jazbasy tolyqtyra túsedi.
«1957 jyly týǵan aýlyma kóriskenshe qosh saý bol dep, Almatydan bir-aq shyqtym. Qushaq jaıyp qarsy alǵan eshkim bolmasa da, Sadyqbek, Iztaı, Ábdikárim, Tumash, Saǵımen tez tanysyp úlgerdim. Ol kezde mende kishigirim bir jınaqtyq qana óleńder bar bolatyn. Kópshiligi mysal-syqaqtar edi. Osy Dyqań (Dıqan Ábilev aǵany aıtam) Jazýshylar odaǵynda seksııa basqarady eken. Apta saıyn «Sársenbiniń sátti kúni» degen ádebı kezdesý ótkizip turady. Sondaı kezdesýdiń biri Proletar kóshesindegi № 11 úıde, keńdeý, biraq jaryǵy az shaǵyn bólmede ótti. Dyqańnyń ol kisilerdi qalaı shaqyryp keltirgenin bilmeımin, Muhtar, Sábıt, Saıyn, Taıyr bastap, batyr aǵamyz Baýyrjan da qatysty. Kezdesý maqsaty – úlken jazýshylar jas aqyndardyń jańa óleńderin tyńdaýy kerek eken. Onnan astam jas aqyn óleń oqydy. Birinen biri ótedi. Sýsyp turǵan lırıkter. Men bolsam, buǵyp otyrmyn. О́leń oqýǵa taısalatyn sııaqtymyn. Az ǵana mysal-syqaq óleńim kimdi tamsandyryp, kimdi rıza etken? Mazaq bolmaıyn dep otyrmyn. Seıitjan aǵamyz turdy da: «Jaqynda alys aýyldan bir syqaqshy kelgen, sony tyńdaıyq», dedi de, meniń atymdy atady. Ortaǵa qysyla shyǵyp, osynym lırıkaǵa uqsaıtyn shyǵar-aý dedim de, tórt-bes óleń oqydym. Baýkeń tyjyrynyp: «Nemene, jaǵympaz, maqtaý óleńnen basqalaryń joq pa?» – dep qaldy. Tóbemnen muzdaı sý quıyp jibergendeı boldy. Sosyn táýekel dedim de, «Japalaqtyń úılenýi» degen mysalymdy oqı berip edim, úlken kisiler ıyqtary selkildep kúle bastaǵan eken. «Oıpyrym-aı, syqaǵym unamaı, meni mazaqtap otyr ma?» dep qaldym. «Taǵy neń bar?» dedi Saın aǵamyz ala taqııasyn ári-beri qozǵap, basyna qaıta kıdi.
«Jazyǵy joq jazǵan ul,
Kóp bilem dep kókıdi.
Ákesiniń jazǵanyn
Aýdarmadan oqıdy», –
deýim sol eken, Sábeń daýsy qarlyǵa shyǵyp, jarqyldaı kúlip: «Háı, ózi bir soqty. Ol seni ǵana emes, bizdi de túırep ótti» degenderin estidim. Sońynan bildim, bul kisilerdiń birazynyń balalary ana tilinde kitap oqı almaıdy eken.
Satıra serkesiniń til týraly shymshyma men shanshymalary bul shýmaqpen ǵana shektelmeıdi. Mundaı shymyr shýmaqtardy syqaqshy shyǵarmalarynan kóptep kezdestirýge bolady. Mysaly, «Qoıyrtpaq» degen syqaq óleńinde:
«Sosed úıdiń balasy,
Az jegen soń hlebti.
Lısosyna qarashy –
Hýdoılanyp júdepti.
Oqymasa, lodyr bop,
Sen de týpoı bolasyń.
Gorodta saǵan oryn joq,
Stepte baran baǵasyń», –
degen anasyna:
«Men jıyrmaǵa jetkenshe,
Kóp sóıleısiń, bos mama.
Zrıa boltaıt etkenshe,
Moloko ber koshkaǵa», –
dep jaýap qatady.
Bul óleńnen avtor bylaısha oı qorytady:
«Kóp til bilý min emes,
Tek qoıyrtpaq – til emes!»
Nemese:
«Kemsinip óz tilińdi,
О́zge tilde sarnapsyń.
Shyrqaıtyn óz úninde
Torǵaı qurly bolmapsyń», –
dep ana tilin bilmeıtin máńgúrtterdi bir-aq shýmaqpen túırep ótedi.
Qazaqta «It ıtti jumsaıdy. It quıryǵyn jumsaıdy» degen sóz bar. Sol aıtqandaı, bizdiń qoǵamda másele eshqashan ońaılyqpen sheshilmeıdi. О́ıtkeni kez kelgen mekemede jaýapkershilikti óz moınyna almaı, bir-birine siltep otyra beretin jaýapsyz mamandar, ókinishke qaraı, taraqansha órip júr. Solardy satıra sardary bylaısha synap-mineıdi:
«Arshabaı aryzyn bastyqqa berdi,
Bastyq basbýhqa berdi.
Basbýh orynbasarǵa berdi,
Orynbasar mórin basarǵa berdi.
Mórbasar hatshy Mustaqqa berdi,
Mustaq shkafqa berdi.
Shkaf tyshqanǵa berdi,
Aryzdyń qyzyǵyn tyshqan kórdi».
Hakim Abaı: «Qudaıdan – qoryq, pendeden – uıal: balań bala bolsyn deseń, oqyt, mal aıama!» degeni beseneden belgili. Solaı deı tursaq ta, keı keri ketkender qarjy-qarajatyn zııany men zardaby zor araq-sharapqa jumsaıdy da, bala bolashaǵyna kitap alýǵa kelgende kók tıynyn da qımaıdy. Sondaı kórsoqyrlardy satırık bylaısha keleke etedi:
«Bireýler bar araqqa
Botaly túıeniń pulyn jumsaıdy.
Bireýler bar sharapqa
Qulyndy bıeniń qunyn jumsaıdy.
Sol shirkinder kitapqa
Teben ıneniń tıynyn qımaıdy».
Taýyp ta, qaýyp ta aıtylǵan sóz osyndaı bolsa kerek.
Satıra sańlaǵy osy shyǵarmalaryn ótken ǵasyrdyń 60–70-jyldary jazǵan eken. Sodan beri jarty ǵasyr syrǵyp óte shyǵypty. Biraq bul shyǵarmalar áli kúnge deıin mańyzyn joıa qoıǵan joq. Shoq tildi Shona Smahanulynyń shyǵarmalary sonysymen de qundy.
Keńes ókimetiniń tuıaq serper jyldary, ıaǵnı jarııalylyq kezeńinde qazaq mektepteri men balabaqshalaryn ashý máselesi ujym men uıymdar atynan usynys jasalyp, qol jınalǵany tarıhtan málim. Sol kezde Shona Smahanuly Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basshysy Oljas Súleımenovpen kelise otyryp, Odaq qaramaǵynan qazaq mektepterin ashýmen aınalysatyn Mektep keńesin ashyp, sol uıymnyń tóraǵasy retinde oqý-aǵartý salasyndaǵy ózekti máselelerdi Respýblıka basshysy Dinmuhamed Qonaevtyń nazaryna jetkizip, tez arada qazaq mektepteri men balabaqshalaryn ashpasa, ult bolashaǵyna qaýip tónip turǵanyn aıtyp, dabyl qaǵady. Qalamgerdiń bul úndeýin jazýshylar men zııaly qaýym ókilderi qoldap qana qoımaı, birazy Shona Smahanulymen birge mektepterge baryp, ata-analarmen jıyn ótkizip, ashylatyn synyptar men mektepterge oqýshylar tartty. Olardyń qatarynda Aqseleý Seıdimbek, Beksultan Nurjeke, Marat Toqashbaı, Orysbaı Ábdilda, Muhtar Qazybek, Ǵabıden Qulahmet, Muhamedjan Álimbaev, Sultanǵalı Qarataev, Medet Qaıyrǵalıev, Marat Ábdihalyq, taǵy basqa atpal azamattar bar. Sonyń arqasynda Almaty qalasynda 25-ke jýyq qazaq mektebi men balabaqshasy ashyldy. Bul – erlikke para-par izgi is. Kezinde qazaqtyń belgili aıtysker aqyny Erik Asqarov Áselhan Qalybekovamen aıtysqanda:
«Az mektep bar demeımiz qalada biz,
Árqaısysyn bir jeńiske balaǵamyz.
Jıyrma bes mektep ashty Almatyda,
Topyraǵyń torqa bolǵyr, Shona aǵamyz», – dep tolǵaǵany – joǵaryda aıtqan sózimizdiń aıǵaǵy. Satıra sańlaǵynyń osy erligi men eren eńbegi eskerilip, Almaty qalasyndaǵy № 62 qazaq orta mektebine Shona Smahanulynyń aty berildi. Sondaı-aq Talas pen Tarazda Shona Smahanuly atymen atalatyn mektep bar.
Shona Smahanuly óziniń shyǵarmashylyǵy týraly aıta kelip: «Keıbir qalamgerdiń shyǵarǵan kitabynan qyzmet istegen jeri kóp, al meniń qyzmet istegen jerimnen góri jazǵanym kóp. Satıralyq shyǵarma roman kólemindegi kitaptaı qalyń bolmaıdy, juqalaý bolyp shyǵady. Sodan da joly jeńildeý», degen eken. Soǵan qaramastan ol – «Totııaıyn», «Shımaıbek pen Shyńqetpe», «Qý túlkiniń sybaǵasy», «Kórip júr ǵoı kózderiń, úkimin aıt ózderiń», «Ury tis», «Altyn jumyrtqa», «Ur, toqpaǵym, ur!», «Aıǵa ushamyn», «Júz shymshyma, qyryq qyshyma», «Kezdik», «Qońyraýly sheńgel», «Sandyqtan shyqqan saıtan», «О́tkirdiń júzi», «Jymııady jeńeshem», «Jasyraıyn nesine?!», «Elpekbaıdyń telpegi», «Aınabulaq», «Kel, balalar, kúleıik», «Ánshi átesh», «Qyz syry», «Úmit juldyzy» atty satıralyq jáne prozalyq kitaptardyń avtory. Sondaı-aq júzge jýyq ánge mátin jazǵan. Orys tilinde «Kýporos», «Orteke», «Paýtına» atty kitaptary jaryq kórgen.
Shona Smahanulynyń segiz qyrly, bir syrly azamat ekendigi málim. Onyń aqyndyq, jazýshylyq hám syqaqshylyq qyry týraly joǵaryda keńinen aıttyq. Al endi ónerpazdyq qyry týraly aıtar bolsaq, ol jaqsy ánshi bolǵan eken. Ásirese halyq ánderin naqyshyna keltirip oryndaǵan. Talas aýdanynyń Aqkól orta mektebinde muǵalim bola júrip, án-hor úıirmesine jetekshilik etipti. Sol kezderi aýdan jáne oblys kóleminde ótken ónerpazdar baıqaýynda úzdik shyǵyp, respýblıkalyq olımpıadada bas júldeni jeńip alady. Ol óziniń «Ándi súıseń, menshe súı» atty jazbasynda: «Ádebıettiń basqa janrynda – satıra salasynda júrip, jylyna orta eseppen tórt-bes ánge ǵana tekst jazǵan ekenmin. Demek án jazý qıynnyń-qıyny der edim. Ánin Myńjasar Mańǵytaev shyǵarǵan «Farabı saǵynyshyn» jazý úshin aldymen uly ǵalymnyń ómir jolyn, traktattaryn oqyp shyqtym. Án óleńderiniń sózi túgelge jýyq ashyq daýysty bolǵany jón, – deı kele, – án óleńderi tyńdaýshyǵa ári estetıkalyq, ári rýhanı lázzat beretindeı kórkem bolýǵa tıis. Áıtpese tyńdaýshyny súısindirmeıdi, tamsandyrmaıdy, sosyn jattalmaı, jattalsa da birte-birte umytylyp qalýy múmkin. Bizdiń án-ónerimizde lırıkalyq-fılosofııalyq óleńder tym az. Al ázil ánder joqqa tán dese bolǵandaı. «Butasyna deıin án salyp» turatyn ónerpaz halqymyz úshin mundaı óleńder kerek-aq!» deıdi. Mine, osy jazbasynan-aq Shona Smahanulynyń án ónerine kásibı deńgeıde nazar aýdarǵanyn baıqaımyz.
Qazaqtyń qyrǵı tildi satırık jazýshysy Asqar Toqmaǵambetov: «Shonany taptym. Shonany taýyp, shyndyqty tapqandaı boldym. Oıyń, kózqarasyń, pikiriń bir ári áriptes ini tabý adamdy erekshe qýanyshqa bóleıdi eken. Shona – jarq-jurq etken almas qylysh. Batyl qalamger bola berýi múmkin, al ol – batyr! Kez kelgen keleńsizdikten keremet oı týǵyzyp, taýyp aıtqanda tań qalasyń. Shona – satıranyń sarbazy emes, sardarynyń naq ózi!» dep baǵa bergen eken. Bul – ádil berilgen baǵa! Al bul baǵanyń qansha jyl ótse de, quny joıylmaq emes.
Ermahan Shaıhyuly,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Satıra keńesiniń tóraǵasy
