Aqyly joldyń aqshasy qaıda?

Tólem tártibi

Alǵash ret 2013 jyly «Astana-Shýchınsk» baǵyty aqyly jolǵa aınal­dy. 2019 jyldyń basynda «Astana-Temirtaý», «Almaty-Qor­ǵas», «Almaty-Qonaev» jol­dary­na aqy tólene bastady. 2021 jyldyń qarashasynan bastap «Astana-Pavlodar, «Taraz-Qaınar», «Shymkent-Qyzylorda», «Shymkent-Taraz», «Shymkent-О́zbekstan shekarasy», «Qonaev-Taldyqorǵan», sondaı-aq «Shýchınsk-Kókshetaý» baǵytyndaǵy joldar aqyly negizde iske qosyldy.

Byltyr jyl sońyna qaraı «Pavlodar-Qalbataý», «Beıneý-Aqjigit», «Oral-Samara», «Pavlodar-Omby», «Kókshetaý-Petropavl», «Oral-Saratov» avtojoldarynyń taǵy 6 ýchaskesi aqyly boldy.

Túrli-túrli tólem bar

Ár ýchaske boıynsha ózine bekitilgen tarıf bar. Soǵan oraı somasy da ártúrli. Sondaı-aq barlyq kategorııadaǵy avto­kó­lik­terge aılyq nemese bir jyldyq abonementter bar. Mamandar 1403 nómirine habarlasyp nemese kaztoll.kz saıtyndaǵy jeke kabınet arqyly abonement rásimdeýge bolatynyn aıtady. Bul – udaıy jolda júretinder úshin tıimdi.

Ár aqyly ýchaske birneshe aımaqqa bólingen. Aımaqtardyń shekarasynda baqylaý arkalary bar. Tólem mólsheri de osy aımaqtarǵa tikeleı baılanysty. Kólik baqylaý arkasyn kesip ótý kezinde arnaıy júıe kólik aqyly ýchaskeniń birinen shyǵyp, kelesi aımaqqa kirgenin tirkeıdi.

Tólemaqy mólsheri avto­kó­lik­terdiń júk kóter­gishtigine baı­la­nysty. Mysaly, I sanattaǵy jol­darda barlyq kólik qu­ra­­ly sal­maq boıynsha jol aqysyn tó­leıdi, al II jáne III sanattaǵy jol­darda jol aqysy tek júk kóli­ginen alynady. Iаǵnı jeńil kó­likke qatysy joq. Bú­gin­de «Astana – Pavlodar», «Astana – Shý­chınsk», «Shýchınsk – Kókshetaý», «Asta­na – Temir­taý», «Almaty – Qonaev», «Qonaev – Taldy­qor­ǵan», «Al­ma­ty – Qorǵas», «Taraz – Qaı­nar», «Shymkent – Qyzylorda», «Shym­kent – Taraz», «Shymkent – О́zbek­stan shekarasy» ýchaskeleri I sanatty joldyń nor­ma­tıvtik talap­taryna sáıkes bolyp eseptelgen.

30 mlrd qaıda ketedi?

Byltyr barlyq aqyly jol­dyń ese­bi­nen shamamen 30 mlrd teńge qarjy túsken. Kólik mı­nıs­tr­ligi bergen málimetke súıen­sek, tólemaqy naqty jyldyq somasy aýdıt­telgen eseptiń nátıjesinen keıin belgili bolmaq.

Kópshilikke bul qarjynyń qaıda jum­­salatyny qyzyq. Jalpy, bizdegi res­pýblıkalyq mańyzdaǵy avtojoldar aqyly bolǵannan bastap olardyń shy­ǵyn­daryna memlekettik bıýdjetten qar­jy qarastyrylmaǵan. Durysy, joba bas­tal­ǵaly aqy­ly ýchaskeler ózin-ózi qar­jy­lan­­dyrýǵa kóshti. Túsken qarjy aqyly jol­dardy kútip-ustaýǵa jáne jóndeýge jum­sa­lady. Buǵan qardan tazalaý, taıǵaqqa qarsy materıaldardy sebý, qar toqtatatyn qor­shaý ornatý, jol belgilerin jańartý, jo­laqtar salý, kúndelikti joldyń boıyn jáne jıekterin jınaý, demalys alańdaryn taza­laý jumystary kiredi. Sondaı-aq qa­jetti arnaıy tehnıka satyp alý da qa­ras­tyrylǵan. 2021–2023 jyldary aqyly jol esebinen 8,6 mlrd teńgege 191 jol tehnıkasy satyp alynǵan. Jeńildetilgen nesıe aıasynda byltyr 22,3 mlrd teńge somasyna 245 birlik arnaıy jol tehnıkasy alynypty.

Ras, joldyń aqysyn tólegen soń, ondaǵy jaǵdaıdyń jasalǵany durys-aq. Biraq keıbir jerlerde qyzmet kórsetý servıs­terinen bólek jol sapasy da kóńil kón­shit­peıdi.

«Jergilikti «QazAvtoJol» meke­mesi ózine tıesili jumysty atqa­ryp otyrsa, kólik júrgizý­shi­leri oǵan daý aıtpaıdy. Tek halyqtan túsken túsimniń maq­­sat­ty jumsalǵany kerek. О́zim kóp qa­ty­naı­tyn «Qyzylorda – Shym­kent» baǵytynda bul ju­mys­tar jaqsy jolǵa qoıylǵan. Oıyl­ǵan, buzylǵan joldy tez tarada tegistep, qalpyna keltirip otyr. Al osyny qaıta keltirý úshin tenderge salyp, qujatyn rásimdep, qurylysty júrgizetin kompanııa belgili bolam degenshe, buzylǵan jol odan ári búlinedi. Bir sózben aıtqanda, ýaqyt kóp ketedi», deıdi júrgizýshi Baǵdat Esjanov.

Qazir aqyly ýchaskelerdiń boıynda 326 servıs nysany (janarmaı quıý beket­te­ri, kempıngter, qonaqúı, tamaqtaný pýnktteri, tehnıkalyq qyzmet kórsetý stansalary men dárethanalar) bar. Onyń 78%-y ulttyq standart talaptaryna saı. Bıyl 5 aqy­ly ýchaskede modýldik úlgidegi 7 sa­n­­ı­­­­tar­lyq-gıgıenalyq torap salý jos­parlanypty.

2,4 myń shaqyrym jol aqyly bolmaq

Byltyr qarasha aıynyń sońynda ótken Úkimet otyrysynda Kólik mı­nıstri Marat Qarabaev aqyly jol­dar­dyń qatary ósetinin aıtqan edi. Onyń sózinshe, keıingi jyldary qu­ry­lys jumystary kóleminiń artýy­na baı­la­nys­ty 4 jolaqty joldardyń úlesi kó­beıip jatyr. Bul óz kezeginde jol-paı­da­laný tehnıkasynyń sanyn arttyrýdy talap etedi. Osy qajettilikti sheshý úshin «QazAvtoJol» ulttyq kompanııa­sy qo­sym­sha jol tehnıkalaryn alyp júr. Degen­men áli 1 100-den astam tehnıka jetispeıdi, sondyqtan «О́nerkásipti damytý qorynan» jeńildetilgen nesıe alý arqyly tehnıkalardy tolyqtyrý jumystary jal­ǵasady.

«Jyl saıyn elimizdegi joldardy kútip ustaýǵa 60 mlrd teńge kóleminde qarjy qajet etiledi. Osy oraıda res­pýblıkalyq bıýd­jetke túsetin salmaqty azaıtý maq­satynda aqyly joldardy kezeń-kezeńimen iske qosyp jatyrmyz», degen edi mınıstr.

«QazAvtoJol» UK» AQ-nyń 2023–2032 jyl­­­darǵa arnalǵan damý jospary boıynsha respýb­lı­kalyq mańyzy bar avtomobıl joldarynda aqyly júıe kezeń-kezeńimen engiziledi. Aqyly júıe engiziletin ýchaskelerdi anyqtaý kezinde tranzıttik baǵyttarǵa nazar aýdarylady. Bıyl jalpy uzyndyǵy 2,4 myń shaqyrym («Qostanaı – Troısk», «Aqtóbe – Orynbor», «Aqtaý – Beıneý», «Qyzylorda – Aqtóbe oblysynyń shekarasy», «Úsharal – Dostyq», «Qostanaı – Denısovka», «Maqat – Qandyaǵash», «Taraz qalasyndaǵy aınal­ma jol», «Qaraǵandy qalasyndaǵy aınal­ma jol», «Balqash – Býrylbaıtal», «Shý – Býrylbaıtal») jolda aqyly júıe engiziledi dep josparlanǵan. Al aqy­ly ýchaskelerdi engizý joǵaryda atal­ǵan­ avtomobıl joldarynda jóndeý ju­mystary aıaqtalǵannan keıin jáne olar normatıvtik talaptarǵa tolyq sáı­kes bolǵannan keıin ǵana bastalatyn kóri­nedi.

«Bıyl Qyzylorda men Aqtóbe ob­ly­­sy­nyń shekarasyna deıingi joldy aqyly etý týraly derek bar. Biraq ol ekijolaqty. Árıne, bul baǵytta servıstik qyz­met kórsetý jaqsy damyǵan, biraq kólik qoz­ǵalysy óte kóp. Jeńili de, ­aýyry da ersili-qarsyly aǵylyp jatyr. Tar ári eki­jolaqty bolǵan soń, onda bir-birinen basyp ozam degenderdiń apatqa ushyraýy kóbeıedi. Nege osyndaı ekijolaqty joldy keńitip, tórt jolaqqa aınaldyryp, odan soń ǵana aqyly qylmasqa? Ekinshiden, kúre jol bo­ıynda mal ótkelderin salsa, tıisti qorshaýlar júrgizse, jalpy jol men qyzmet sapasy durys bolsa, memlekettiń mundaı sheshimine eshkim de qarsy bolmaıdy. Al sapasy joq, qyzmeti tómen jolǵa tólemaqy talap etýge óz basym qarsymyn», deıdi B.Esjanov.

Jalpy, 2029 jylǵa deıin rekons­trýk­sııa­laý jumystary júrip, onyń aıaq­talýyna qaraı mundaı joldardyń kólemi 11 myń shaqyrymǵa jetkiziletin bolady. Mınıs­tr­d­iń sózine sensek, elimizdegi aqyly jol ta­rıfi jaqyn jáne alys sheteldermen salys­tyrǵanda eń tómen kórinedi.

«Qazaqstandaǵy aqyly joldar ta­rı­fi­ jaqyn jáne alys sheteldermen salys­tyr­ǵanda eń tómen ekenin aıta ketken jón. Keıingi ýaqytta tranzıttik aǵynnyń ósýine baılanysty, jóndelgen joldardy normatıvtik jaǵdaıda saqtaý úshin, jol aqysyn qaıta qaraý boıynsha jos­parly jumystar júrgizilip jatyr. Aqyly júıe birinshi kezekte tranzıttik kólik quraldarynan qarajat jınaýǵa baǵyt­tal­ǵanyn eskere otyryp, otandyq tasymal­daýshylar úshin aı saıynǵy jáne jyldyq abonenttik tólem kózdelgen», deıdi M.Qarabaev.

Mınıstrdiń aıtýynsha, bú­ginde jol­dar­­dyń sapasy boıyn­sha syn jeterlik. Ba­sym bóligi jer­gilikti jelige qatysty. Se­bebi jol­dary nashar óńirlerde jer­­gi­likti bıýdjetten múldem qara­jat qa­ral­­ma­ǵan kórinedi. Byltyr 4200 sha­qy­rym jergilikti joldar jóndelgen, bul ju­mystarǵa bıýdjetten 384 mlrd teń­ge kóz­delgen, onyń 81 mlrd teńgesi (21%-y) jer­­­gilikti bıýdjetten bólingen. Osy­laı­sha, salalyq vedomstvo ákimdikter jol­­dyń normatıvtik jaı-kúıin kóte­rý úshin jer­gi­likti bıýdjetten qosymsha qar­jy­lan­dy­rý­dy qaras­tyrý kerektigin aıtyp otyr.