Otyrys elimizdiń basym aımaǵynda jarııalanǵan tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty Senat depýtattarynyń óńirlerde atqarǵan jumysynyń aralyq nátıjesin qorytyndylaýmen bastaldy. Osy máselege toqtalǵan Máýlen Áshimbaev birqatar senator oblystarǵa arnaıy baryp, sý tasqynyna qarsy kúreske belsendi qatysqanyn atap ótti. Depýtattar tıisti memlekettik organdarmen birge tabıǵı apattyń zardaptaryn joıýǵa atsalysyp jatyr. Sondaı-aq tasqynnan zardap shekken turǵyndarmen kezdesip, olardy alańdatqan ózekti problemalardy sheshýge qolǵabys kórsetip júr. Senat tóraǵasy mundaı syn-saǵatta búkil el bolyp jumylý asa mańyzdy ekenin aıtty.
Otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan
Palata otyrysynda senatorlar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdardy eki oqylymda qarap, maquldady. Zańdardyń basty maqsaty – balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máseleleri boıynsha memlekettik saıasattyń quqyqtyq, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne uıymdastyrýshylyq negizderin jetildirý, áıelder men balalarǵa qatysty qylmystardyń aldyn alý jáne jolyn kesý.
«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev áıel quqyǵy men bala qaýipsizdigin qamtamasyz etýge únemi basa mán berip keledi. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen arnaıy zańdar ázirlendi. Osylaısha, áıelder men balalardyń zańdy múddelerin qamtamasyz etý jáne elimizde otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý úshin qosymsha quqyqtyq tetikter engizilip otyr. Sondaı-aq otbasylyq zorlyq-zombylyq úshin jaýapkershilik kúsheıtildi», dedi Máýlen Áshimbaev.
Senat tóraǵasy osy zańdar aıasynda ómirde qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan otbasylardy qoldaýǵa arnalǵan erejeler de qarastyrylǵanyn atap ótti. Zań normalary arqyly tıisti ýákiletti organdardyń ókilettikteri aıqyndalady. Otbasyn qoldaý ortalyqtary jáne «111» baılanys ortalyǵy sııaqty uıymdardyń quzyretteri de zańnamalyq deńgeıde belgilenedi.
«Maquldanǵan zańdarǵa sáıkes endi densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirgeni jáne uryp-soqqany úshin qylmystyq jaýapkershilik qarastyrylady. О́z kezeginde sot qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaǵan adamnyń tártibine qatysty erekshe talaptar belgileı alady. Sondaı-aq býllıng, kıberbýllıng balalardy qoǵamdyq kólikten májbúrlep túsirip ketý áreketteri úshin ákimshilik jaýapkershilik kózdelip otyr. Aldaǵy ýaqytta bul zańdar áıelder men balalardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men múddelerin qorǵaýǵa tyń serpin beredi dep senemiz», dedi Palata spıkeri.
Qujatta qandaı ózgerister qarastyrylǵan?
Otyrysta sóz alǵan senator Janna Asanova zańdardy qabyldaýǵa Memleket basshysynyń 2023 jylǵy 1 qyrkúıektegi «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» Joldaýyn iske asyrý maqsatynda Parlament Májilisiniń depýtattary bastamashylyq jasaǵanyn atap ótti. «Jalpy alǵanda, zańdar memlekettik otbasy saıasatynyń quqyqtyq, áleýmettik, ınstıtýsıonaldyq, ózge de negizderin jetildirýge, áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qorǵaýdy kúsheıtýge, olardyń qaýipsizdigin buzǵany úshin ákimshilik jáne qylmystyq jaýapkershilikti qatańdatýǵa, otbasylyq-turmystyq saladaǵy zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan», dedi ol.
Senatordyń aıtýynsha, osy oraıda Qylmystyq kodekske túzetýler engizilmek. Atap aıtqanda, kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty zorlyq-zombylyqqa baılanysty qylmys jasaǵan adamǵa kodekstiń Erekshe bóliginde kózdelgennen neǵurlym jeńil jaza taǵaıyndaýǵa tyıym salynady. Kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty zorlyq-zombylyqqa baılanysty qylmys boıynsha, sondaı-aq kodekstiń 108-1 (densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý) jáne 109-1 (uryp-soǵý) baptarynda kózdelgen qylmystyq quqyq buzýshylyqtar tatýlasqannan keıin qaıtalap jasalǵan jaǵdaıda taraptardyń tatýlasýyna jol berilmeıdi. Sonymen qatar densaýlyqqa qasaqana aýyr zııan keltirý, densaýlyqqa qasaqana aýyrlyǵy ortasha zııan keltirgeni úshin bas bostandyǵyn shekteý túrindegi balama jaza alynyp tastalyp, bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jaza belgilenbek. Jas balany óltirgeni úshin (99-bap), jas balaǵa qatysty zorlaý áreketterin jasaǵany úshin (120-bap), jas balaǵa qatysty seksýaldyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq áreketteri úshin (121-bap) Qylmystyq kodekstiń qoldanystaǵy normalarynda kózdelgen basqa balama jazalaý sharalaryn alyp tastaý arqyly, ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý túrindegi jaza belgilenedi.
Budan ózge, 16 jasqa tolmaǵan tulǵalarǵa seksýaldyq sıpattaǵy tıisý, ózin ózi óltirýge kóndirý nemese ózin ózi óltirýge yqpal etý, shektelmegen adamdar tobynda ózin ózi óltirýge barý sheshimin qozdyrý maqsatynda aqparatty qasaqana túrde taratý, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksten Qylmystyq kodekske aýystyrý arqyly densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirgeni, uryp-soqqany úshin qylmystyq jaýapkershilik engizilmek. Qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaǵan adamnyń júris-turysyna sot qoldanatyn erekshe talaptardy (psıhologııalyq kómek kórsetý, alkogoldik ishimdikterdi ishýge tyıym salý jáne t. b.) belgileıtin jańa bap engiziledi.
«Bul ózgeristerdiń maqsaty – quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý jáne azamattardyń jaýapkershiligin kúsheıtý, onyń ishinde balalarǵa qatysty jasalǵan quqyq buzýshylyq úshin jazalaý sharalaryn qatańdatý» dep atap ótti Janna Asanova.
Zań ata-ana quqyǵynan aıyrýdy kózdemeıdi
Aıta ketsek, áıelderdiń quqyqtary men balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý týraly zań ata-ana quqyǵynan aıyrýdy kózdemeıdi. Qujat erejeleri eń aldymen qorǵaý jáne qaýipsizdik maqsatynda jumys istemek. Basqasha túsindirip, san-saqqa júgirtý múlde durys emes. Senat spıkeri osyǵan baılanysty áriptesterin zańdardyń negizgi maqsattaryn durys túsindirýge, engizilgen erejelerdiń mańyzyn jurtshylyqqa jetkizýge shaqyrdy.
«Qazirdiń ózinde qoldanystaǵy zańnamada, neke jáne otbasy týraly zańda ata-analar qandaı da bir qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaǵan jaǵdaıda ata-ana quqyǵynan aıyrylatyn normalar bar. Alaıda ol normalar jappaı ata-ana quqyǵynan aıyrýǵa ákelmegeni belgili. Tarıhymyzda ondaı jaǵdaı bolǵan joq. Sondyqtan Memleket basshysy zańǵa qol qoıyp, kúshine engen jaǵdaıda qujat jappaı ata-ana quqyǵynan aıyrýǵa ákeledi deýge esh negizi joq. Bul – meniń jeke pikirim. Bul – qate jáne teris túsiný. Zańda mundaı normalar joq. Sol sebepti osy zań ata-analardy ata-ana quqyǵynan aıyrýǵa arnalmaǵanyn naqty ári anyq túsindirip, jetkizýimiz kerek. Qujat áıeldi qorǵaý jáne bala qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin jumys isteıdi», dedi ol.
Sonymen qatar keshegi otyrysta Parlament depýtattary bastamashy bolǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine halyqtyń kóshi-qony jáne qylmystyq-atqarý júıesi salalaryndaǵy zańnamany jetildirý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań da birinshi oqylymda maquldandy. Qujat halyqtyń kóshi-qony jáne qylmystyq-atqarý júıesi salasyndaǵy zańnamany jetildirýge arnalǵan. Naqty aıtqanda, kámeletke tolmaǵandardyń jynystyq qolsuǵylmaýshylyǵyna qarsy qylmysy úshin sottalǵan sheteldikterdiń elimizge kirýin jáne Qazaqstan azamattyǵyn alýyn shekteý kózdelgen. Odan bólek, ekstremıstik nemese terrorıstik áreketterge qatysy bar sheteldikterdiń elge kirýine tyıym salynady. Zańda óńirlerge qonys aýdarýshylar úshin jaǵdaı jasaýǵa jáne «qandas» mártebesin berý rásimin jetildirýge arnalǵan ózgerister de bar.
Tasqynnyń saldary orasan
Jańa zańdar talqylanǵannan keıin senatorlar depýtattyq saýaldaryn joldady. Olga Býlavkına memlekettik organdardyń sý tasqyny kezindegi úılesimsiz áreketterin synǵa aldy. Bul rette depýtat tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty ýaqtyly áreket etpeýge, ómirdi qutqarý jáne zalaldy azaıtý jónindegi rásimderge, sondaı-aq azyq-túlik qaýipsizdigi salasyndaǵy strategııalyq josparlaýǵa qatysty máselelerdi atap ótti.
«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev tasqyn sýdan zardap shekken azamattarǵa shuǵyl túrde kómek kórsetýdi tapsyrdy. Senat depýtattary Úkimetke jáne óńirlerge tasqyn sýdyń zardaptarymen kúreste qajetti qoldaý kórsetip jatyr. О́ńirlerde azamattarmen kezdesýlerde turǵyndar tabıǵı jáne tehnogendik sıpattaǵy tótenshe jaǵdaı týyndaǵan kezde memlekettik organdardyń is-áreketindegi sáıkessizdik týraly aıtty», dedi senator.
Olga Býlavkına tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alýǵa jáne ýaqtyly den qoıýǵa, adamdardyń ómirin saqtap qalýǵa jáne zalaldy barynsha azaıtýǵa yqpal etetin tıisti hattamany ázirleı otyryp, árbir memlekettik organnyń tótenshe jaǵdaı kezindegi is-áreketi úshin jaýapkershiligin zańnamalyq turǵydan bekitýdi usyndy. Senator sonymen qatar tasqyn sýdyń agrarlyq sektorǵa keri áserin atap ótti.
«Ondaǵan shaqyrym qunarly jer sý astynda qaldy. Tasqyn sýdyń aýyl sharýashylyǵyna keltirgen zalaly áli baǵalanbady. Aýyl sharýashylyǵy alqaptary men mal sharýashylyǵyna aýqymdy zalal keldi, ósimdik sharýashylyǵy úshin eleýli zardaptar eldiń azyq-túlik qaýipsizdiginiń nasharlaýyna, al jaıylym jerleriniń batpaqtanýy jemshóp bazasynyń jetispeýshiligine ákelýi múmkin. Bul keıinnen mal basyna áser etedi. Tasqyn sýdan keıin topyraqtyń qunarlylyǵyn qalpyna keltirý, tasqyn sýdyń ósimdik sharýashylyǵyna zııandy áserin azaıtý boıynsha ǵylymı zertteýlerge negizdelgen keshendi baǵdarlama ázirleýge kómektesetin shuǵyl sharalar qabyldaý qajet», dep atap ótti Olga Býlavkına.
Senator osyǵan baılanysty Úkimet basshysynan Aýyl sharýashylyǵy, Saýda jáne ıntegrasııa, Densaýlyq saqtaý, Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý mınıstrlikterine, barlyq deńgeıdegi ákimderge jedel áreket etýdi, el azamattaryna ýaqtyly keshendi kómek kórsetýdi tapsyrýdy surady.
Gıdrotehnıkalyq nysandardyń 60%-dan astamy tozǵan
Senator Serik Shaıdarov eldegi gıdrotehnıkalyq nysandardyń qazirgi jaǵdaıy men olardyń ábden tozyǵy jetkenin aıtyp, dabyl qaqty. Ol bolashaqta bıylǵy tasqyn sııaqty tótenshe jaǵdaıdyń aldyn alý jumystaryn jandandyrý úshin birqatar zańnamalyq ózgerister engizýdi usyndy.
Depýtattyń aıtýynsha, elimizde jylda sý tasqyny bolyp jatyr, al bılik olardyń aldyn ala almaıdy, tek saldarymen kúresedi. Tasqyn sýǵa qarsy sharalar tıisti deńgeıde júrgizilmeıtini aıdan anyq.
Senator Premer-mınıstrdiń atyna joldaǵan depýtattyq saýalynda gıdrotehnıkalyq qurylystarǵa qatysty máselege toqtaldy. Olardyń kópshiligine 50 jyldan astam ýaqyt boıy kúrdeli jóndeý jasalmaǵan jáne qaıta jańǵyrtylmaǵan. Olardyń 60%-dan astamy tozyp bitken.
«Jyl saıyn kózben kórip, tekserýdiń qorytyndysynda 537 gıdrotehnıkalyq qurylysty jóndeý qajet ekeni anyqtaldy, onyń ishinde 427 gıdrotehnıkalyq qurylys kommýnaldyq menshikte. 2024 jyly kommýnaldyq menshiktegi bógetterge kópfaktorly tekserý júrgizýge jáne qaýipsizdik deklarasııasyn resimdeýge óńirler bıýdjetterinde 20 óńirdiń tek 5-eýinde qarjy kózdelgen. 2025-2026 jyldarǵa eshqandaı oblysta qarjy kózdelmegen. Jaǵdaı nege bulaı? Eń aldymen, qoldanystaǵy zańnamanyń jetilmegendigi sebep bolyp otyr», dep esepteıdi senator.
Senatordyń aıtýynsha, mundaı qurylystardy paıdalaný, kútip ustaý jáne jóndeý úshin qarjy kerek. 2010-2012 jyldary ıesiz bógetterdi anyqtaý qorytyndysy boıynsha olardyń barlyǵy sot sheshimi boıynsha aýdandyq kommýnaldyq menshikke ótti. Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes, olardy basqarý úshin aýdandar oblystyq kommýnaldyq menshikke berýi kerek edi, al olar óz kezeginde qarjy jumsamaý úshin qaramaǵyna qabyldamady.
«Gıdrotehnıkalyq qurylystardyń shamamen 75%-y aýdandyq kommýnaldyq menshikte. Máseleni qysqa merzimde zerdelep, zańnamaǵa ózgerister engizý, aýdandar men qalalarǵa ókilettik berý kerek. Oblystaǵy jergilikti atqarýshy organdarynda da gıdrotehnıkalyq qurylystardy kútip ustaý jáne paıdalaný jónindegi memlekettik kásiporyndar qurý quqyǵy fýnksııasy bar, gıdrotehnıkalyq qurylystardy oblystyq jáne aýdandyq kommýnaldyq menshikke jatqyzý sharttaryn aıqyndaý qajet dep sanaımyz», dedi senator.
Senator árbir eldi mekenniń bas josparynda aýmaqtardy tabıǵı qubylystardyń qaýipti áserinen qorǵaý jónindegi sharalardy tirkeýdi jáne daıyndaýdy, sondaı-aq osy sharalardyń bolýyn jáne olardy iske asyrýdy, sondaı-aq eldi mekenderdi ınjenerlik qorǵaý jónindegi ınvestısııalyq jobalardyń qansha jáne qaı jerde iske asyrylǵanyn tekserýdi usyndy.
Sonymen qatar otyrysta senator Rýslan Rústemov Qyzylorda oblysyndaǵy sýarý júıeleriniń jaǵdaıy kóńil kóńshitpeıtinin aıtyp, saýal joldady. Qalyptasqan ahýaldyń saldarynan jyl saıyn shamamen 2 mlrd tekshe metr sý joǵalady. Al Sultan Dúısembınov Úkimettiń nazaryn otandyq un tartýshylardyń problemalaryna aýdardy. Osyǵan oraı, senator astyq pen un saýdasynda Qazaqstanǵa tarıftik emes jáne tarıftik shekteý sharalaryn qoldanatyn elderdiń ózderine qatysty sondaı sharalardy engizýdi usyndy.
Senator Sáken Arýbaev Jambyl oblysynda sharýalardy qarjylandyrý tapshylyǵyna baılanysty problemalardy kóterdi. Bul rette senatordy aýylsharýashylyq tehnıkasyn satyp alýǵa jáne fermerlerdiń shyǵyndaryn sýbsıdııalaýǵa qatysty túıtkilder alańdatyp otyr.
Bekbolat Orynbekov óz saýalynda «Ońtústik-Ortalyq» baǵyty men birneshe oblystyń damýynda erekshe mańyzǵa ıe respýblıkalyq avtojoldardy jóndeýdi qarjylandyrý kezindegi problemalardy nazarǵa aldy.
Ǵalıasqar Sarybaev «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynyń damýyna qaýip tónip turǵanyn aıtty. Depýtattyń pikirinshe, qalyptasqan jaǵdaı salany damytý jóninde jedel memlekettik baǵdarlama ázirleýdi jáne bul baǵytty qarjylandyrý tásilderin qaıta qaraýdy talap etedi.
Senator Sultanbek Mákejanov jańa Salyq kodeksinde qarastyrylýǵa tıis birqatar usynysqa toqtaldy. Olar quramynda qant bar sýsyndarǵa aksızder engizýge, QQS ákimshiligin reformalaýǵa, zeınetaqy tólemi kezinde jeke tabys salyǵyna salyq salýǵa jáne basqa da máselelerge qatysty ekenin aıta ketken jón. Al Bıbigúl Jeksenbaı adamdar kóp jınalatyn oryndardaǵy, onyń ishinde saýda ortalyqtaryndaǵy órt dabyly jáne qaýipsizdik júıeleriniń jaı-kúıi qandaı deńgeıde ekenine nazar aýdaryp, alańdaýshylyq bildirdi.
