Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Byltyr 69 áıel men 7 bala qaıtty...
«Bas jarylsa – bórik ishinde, qol synsa – jeń ishinde» dep sanaıtyn qoǵamda otbasyndaǵy jaıttardyń kóbi jalpaq jurtqa jaıylmaı, jabýly qazan jabýly kúıinde qalady. Alaıda keıingi jyldary otbasy, oshaq qasyndaǵy jaǵa ustatarlyq oqıǵalardyń sońy áıelderdiń aıaýsyz soqqyǵa jyǵylyp, ajal qushýyna ákelip otyr. Sondyqtan qoǵam músheleri de zorlyq-zombylyqtyń kez kelgen túrine qarsylyq bildirip, qoldanystaǵy eskirgen zań normalaryn qaıta qaraýdy talap etip keldi. Tipti keıingi birer jyldyń ózinde eldegi árbir rezonanstyq oqıǵadan keıin azamattyq ún qosyp, qylmystyq jaýapkershilikti qataıtýdy talap etetin petısııalardy qoldaıtyndardyń artqanyn kórýge bolady. Demek bul indettiń tamyryn tereń jiberýine otbasyndaǵy tárbıeden bólek, laıyqty jazanyń bolmaýy da ana men balanyń basyn qaterge tigip otyrǵanyn kórsetse kerek.
«Ýaqtyly sharalar qabyldansa, otbasylyq jáne turmystyq urys-keris kezinde jasalǵan qylmystardyń kópshiliginiń aldyn alýǵa bolar edi. Iаǵnı bireýdiń ómiri men densaýlyǵyn saqtap qalar edik. Muny tájirıbe kórsetti. Qoǵam sizderden otbasyndaǵy turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy tıimdi ári júıeli is-áreket kútedi», degen Memleket basshysy halyqqa arnaǵan joldaýlarynda da únemi áıelder men balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyq úshin jazany qatańdatýdy tapsyryp keledi.
Prezıdenttiń bastamasymen 2019 jyldan bastap áıelder men balalardyń jynystyq qol suǵylmaýshylyǵyna, adam saýdasyna qarsy qylmystar úshin qylmystyq jaýapkershilik kúsheıtildi. IIM qurylymynda áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý boıynsha arnaıy bólimsheler qurylyp, Prezıdent tapsyrmasymen 2021 jyly olardyń shtat sany 256-ǵa deıin ulǵaıtyldy. Mundaı laýazymdar qazir árbir qalalyq jáne aýdandyq polısııa organynda bar. Sondaı-aq áıelder men kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty jynystyq zorlyq-zombylyq qylmystaryn tergeýde áıel tergeýshilerdiń mamandanýy engizildi. Prezıdent Úkimetke turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty qylmystyq zańnamany qatańdatý boıynsha zań jobasyn daıyndaýdy tapsyrǵan. Onyń ózindik sebebi de kóp edi.
Bas prokýratýranyń málimetinshe, elimizde jyl saıyn otbasylyq abıýzerlerdiń qolynan keminde 80 áıel qaza tapsa, kúndelikti polısııaǵa turmystyq zorlyq-zombylyq faktileri boıynsha 300-ge jýyq aryz kelip túsedi eken. Máselen, byltyr 69 áıel men 7 bala qaıtys bolǵan. Kún saıyn 342 adam otbasylyq jáne turmystyq zorlyq-zombylyqqa ushyraıdy.
Byltyr qarasha aıynda «Otinish.kz» saıtynda Qasym-Jomart Toqaevtyń atyna otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq úshin jazany qatańdatýdy talap etken ashyqhat joldandy. Munda petısııa avtorlary otbasyndaǵy kishigirim qylmystar úshin jazanyń bolmaýy aýyr qylmystarǵa aparatynyn aıtqan. Al sáýir aıynda bir top belsendi men quqyq qorǵaýshylar «Parlamentke hat jaz» aksııasyn iske qosty. Bastamany 5 myńnan asa adam qoldap, joǵary zań shyǵarýshy organǵa eldegi zorlyq-zombylyqty krımınalızasııalaý týraly zań qabyldaýǵa shaqyrǵan hattar jibergen. Senattaǵy zań jobasyn talqylaý kezinde 154 myńnan astam adam otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq úshin jazany qatańdatatyn onlaın petısııaǵa qol qoıdy. Sáýir aıynyń basynda Berlın men Italııada Qazaqstandaǵy turmystyq zorlyq-zombylyqty krımınalızasııalaýdy qoldaıtyn mıtıngiler ótken. Osynyń barlyǵy otbasyndaǵy qylmysqa qoǵam burynǵydaı beıjaı qaramaıtynyn kórsetti.
О́kinishke qaraı, bizdegi zań normalary kóbine bolary bolyp, boıaýy sińgennen keıin qylmystyń saldaryn anyqtaýǵa baǵyttalady. Odan basqa turmystyq zorlyq-zombylyq faktileriniń statıstıkalyq esebi de bir júıege qoıylmaǵan. Bul óz kezeginde otbasyndaǵy kıkiljińderdiń naǵyz zardabyn túsinýge múmkindik bermeıdi. Aıtalyq, eldegi turmystyq zorlyq-zombylyq týraly zańǵa 2009 jyldan beri túrli ózgerister men tolyqtyrýlar engizilýine qaramastan tırandardyń tepkisine túsken áıelderdiń sanyn azaıtý múmkin bolǵan joq. Jyǵylǵan ústine judyryq bolǵandaı, 2017 jyldan bastap «uryp-soǵý» jáne «adam densaýlyǵyna qasaqana jeńil zaqym keltirý» baptary Qylmystyq kodeksten Ákimshilik kodekske aýystyrylǵan. Sóıtip, otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq ta qylmyssyzdandyryldy.
Jábirlenýshilerdi qorǵaý tıimsiz boldy
Senat depýtaty Janna Asanovanyń aıtýynsha, 1997 jyldan 2011 jylǵa deıin bul áreketter qylmystyq quramǵa jatqyzyldy. Alaıda 2011-2014 jyldar aralyǵynda bul quram qylmyssyzdandyrylyp, densaýlyqqa ortasha aýyrlyqtaǵy zııan keltirýmen qatar ákimshilik jaýapkershilikke aýystyryldy. 2015 jyly jańa Qylmystyq jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksteriniń qoldanysqa engizilýimen bul áreketter densaýlyqqa jeńil zııan keltirý jáne uryp-soǵý retinde saralanatyn qylmystyq teris qylyqtar sanatyna ótti. Bul ózgerister 2017 jylǵy shildege deıin sozyldy. Biraq jazany qatańdatý otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqty tómendetýge qosymsha yqpal etedi degen úmit oryndalmady. Osylaı degen depýtat: «Birinshiden, sotqa deıingi jáne sot isin júrgizý úderisi ákimshilik is júrgizýden túbegeıli erekshelenedi jáne bıýrokratııaǵa ushyraıdy. Osyndaı quqyq buzýshylyqtar jeke aıyptaý isterine qatysty boldy. Polısııa dáleldemeler jınaý jáne sotqa quqyq buzýshynyń is-áreketin zańsyz berý múmkindiginen aıyryldy. Bul ǵana emes, jábirlenýshi sotqa dáleldemelerdi óz betinshe usynýǵa, sondaı-aq qylmyskerler men kýágerlerdi sot úderisine jetkizýge májbúr bolǵan paradoksaldy jaǵdaı boldy. Shyn máninde, bul sharttardy oryndaý múmkin bolmady. О́ıtkeni otbasylyq-turmystyq qatynastardyń erekshelikteri onyń agressorǵa táýeldiliginiń ártúrli formalaryn qarastyrady. Ekinshiden, otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqqa alkogoldi asyra paıdalaný, jumyssyzdyq, turmystyq turaqsyzdyq jáne otbasynyń áleýmettik-ekonomıkalyq deńgeıiniń tómendigi sekildi birqatar áleýmettik másele yqpal etedi. Osyǵan baılanysty quqyq buzýshyǵa salynatyn aıyppul aınalyp kelgende otbasylyq bıýdjetke áser etedi. Bul rette qylmystyq qamaýǵa alý týraly sanksııany da quqyq buzýshylarǵa qoldaný qıyndyq týdyrdy. Úshinshiden, qorǵanys nusqamasy men quqyq buzýshylardyń minez-qulqyna erekshe talaptar qoıý tetikteri jumysyn toqtatty. Bul sharalar arnaıy salalyq zańdarmen retteledi. Biraq Qylmystyq kodeks búgingi kúnge deıin Ákimshilik kodekske uqsas shekteý sharalaryn belgileýge múmkindik bermeıdi. Osyǵan baılanysty ýchaskelik ınspektorlar tıisti aldyn alý jumystaryn júrgizý úshin otbasylyq deboshırlerdi kásiptik esepke alý men baqylaýǵa qoıý múmkindiginen aıyryldy. Kúndelikti ómirdegi zorlyq-zombylyq jasyryn sıpatqa ıe boldy, al júıeli qaqtyǵystar otbasylyq qatynastardyń qatań túrine aınala bastady. Kóbinese mundaı shıelenis aýyr qylmystarǵa aınaldy. Qurbandardy turmystyq zorlyq-zombylyqtan qorǵaý tıimsiz boldy», deıdi.
Ádilettilikke bastaıtyn taǵy bir qadam
Qazir turmystyq qylmystyń túrlenip bara jatqan tusynda qylmyssyzdandyrýǵa ushyraǵan «uryp-soǵý» jáne «densaýlyqqa jeńil zııan keltirý» baptaryn ákimshilik zańnamadan Qylmystyq kodekske kóshirý – qoǵamnyń suraýy. Depýtattyń aıtýynsha, jańa zań kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty zorlyq-zombylyqqa baılanysty qylmystar úshin neǵurlym jeńil jaza taǵaıyndaýǵa tyıym salyp, taraptardyń tatýlasýyna toqtam salýdy kózdeıdi. Densaýlyqqa qasaqana aýyr jáne ortasha aýyrlyqtaǵy zııan keltirgender bas bostandyǵynan aıyrylsa, balalardy óltirgeni jáne zorlaǵany úshin ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qoldanylady. Al 16 jasqa tolmaǵan adamdarǵa seksýaldyq sıpattaǵy qorlaý úshin jaýapkershilik engizilip, ózin-ózi óltirýge kóndirgeni nemese óz-ózine qol jumsaýǵa járdemdeskeni úshin jaza belgilenedi. Sondaı-aq agressorǵa jábirlenýshimen bir úıde turýǵa tyıym salynbaq. Budan bólek, zańda barlyq óńirlerde otbasyn qoldaý ortalyqtaryn ashý jáne azamattarǵa otbasy, áıelder men balalardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha aqparattyq-anyqtamalyq jáne psıhologııalyq kómek kórsetiletin Biryńǵaı baılanys ortalyǵyn iske qosý jónindegi normalardy qamtıdy. Eń mańyzdysy, aldyn ala eskertýsiz jospardan tys tekserýler engizý arqyly stasıonar, jartylaı stasıonar jaǵdaıynda múgedektigi bar adamdar úshin ınternattyq uıymdardyń, bilim berý uıymdarynyń jáne arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetetin qyzmetterdiń qyzmetine baqylaý kúsheıtiledi. Endigi jerde balalarǵa bilim berý jáne saýyqtyrý qyzmetterin kórsetetin uıymdar tek lısenzııamen jumys isteıdi. Turmystyq zorlyq-zombylyq qurbandaryna jumys berýshi 30 kúntizbelik kúnge deıin jalaqysy saqtalmaıtyn demalys berýge mindettelinip otyr.
«Qujat Parlamenttiń eki palatasynda da qyzý pikirtalas týǵyzdy. Ádettegideı jeke toptar jelide shyndyqqa eshqandaı qatysy joq habarlardy taratý arqyly qoǵamdyq pikirdi basqarýǵa tyrysty. Bul rette Senatqa zańdy qoldaýǵa 6,5 myńnan astam ótinish kelip tústi. Zań túsken sátten bastap senatorlardyń qaraýyna qoǵamdyq mańyzdylyǵyn eskere otyryp, Palata basshylyǵy Parlament reglamenti men Konstıtýsııa erejelerin saqtaı otyryp, qysqa merzimde qaraý týraly sheshim qabyldady. Sondyqtan jańa normalar – qoǵamnyń ádilettilik, zań jáne tártip qaǵıdattaryn nyǵaıtý jolyna basqan taǵy bir qadam», deıdi J.Asanova. Sebebi balalar men áıelderdi zorlyq-zombylyq pen qatygezdikten qorǵaý – ózekti mindetterdiń biri.
Qatań jaza – qorǵaýdyń tıimdi ádisi
Senat depýtaty Nurtóre Júsip: «Memleket basshysy usynǵan «Zań jáne tártip» qaǵıdaty barlyq máseleler quqyqtyq salada sheshilýi kerek degendi ańǵartady. Bul qaǵıdattyń eki qyry bar. Birinshisi – «zań bar jerde tártip bar». Ekinshisi – «zań buzylmaǵan jerde tártip bar». Demek qylmystyń aldyn alý asa mańyzdy. О́ıtkeni qatań jaza – qylmystyń aldyn alýdyń jáne qoǵamdy qaýipti qylmyskerlerden qorǵaýdyń tıimdi ádisi», deıdi.
Depýtattyń pikirinshe, qoǵam kópten kútken qujattardyń qoldanysqa berilýi, eń aldymen, qylmystyń aldyn alýǵa jáne azamattardyń quqyqtarynyń ádildigi men qorǵalýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan sharalar keshenin kózdeıdi. Zańnyń negizgi maqsaty jazalaýshy emes, aldyn alý sıpatyna ıe. Sondaı-aq engizilgen túzetýler balalardyń quqyqtyq sanasyn qalyptastyrýǵa arnalǵan. Jalpy alǵanda mundaı jaýapkershiliktiń paıda bolýy balalarǵa da, ata-analarǵa da, qoǵamǵa bul máselege baıypty qaraýǵa múmkindik beredi. Elde jappaı tártip ornyǵý úshin zań jumys isteýi kerek.
Aıta ketý kerek, negizgi zań 15 zańnamalyq aktige, onyń ishinde jeti kodeks pen segiz zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizýdi kózdeıdi. Sondaı-aq ilespe zań ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske túzetýler engizýdi qarastyrady. Kámeletke tolmaǵandardy qorlaý jáne 16 jasqa tolmaǵan balany qoǵamdyq kólikten májbúrlep túsirý jáne basqa da túzetýler úshin ákimshilik jaýapkershilik belgilenip otyr. Qujattaǵy jańashyldyq sol, turmystyq zorlyq-zombylyq krımınalızasııalanyp, balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń barlyq túri úshin jazany qatańdatýǵa baǵyttalǵan. Alaıda abzaly jańa qujat adamnyń qadir-qasıetin tanýǵa, azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn jalpyǵa birdeı qurmetteýge jáne saqtaýǵa arnalsa, tárbıeniń tal besigin terbetip, urpaq aldyndaǵy mindetti umytpaý – jazadan da aýyr jaýapkershilik ekenin este shyǵarmaý bolsa kerek.
