– Beslan Alanbekuly, elimizde «aýǵan ardagerleri» deıtin bir shoǵyr adam bar. Olar kórgen qyrǵyn Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń zulmatynan kem bolǵan joq. Alaıda «aýǵandyqtarǵa» áli kúnge jetkilikti deńgeıde kóńil bólinbeı kele jatqan sııaqty.
– Kóptegen otandasymyz Aýǵanstandaǵy soǵysqa qatysyp, ózderiniń áskerı boryshyn abyroımen oryndady. Olardy bárimizge ortaq qasıet áskerı antqa adaldyq biriktirdi. Qazirgi jastar úshin el qorǵaǵan ardagerlerden úırenetin nárse kóp. Atap aıtqanda, batyldyq pen tózimdilik, Otanǵa degen súıispenshilik jáne basqa da kóptegen adamı, kásibı qasıetti boılaryna daryta alady.
Keńes áskeri shekteýli kontıngentiniń Aýǵanstan jerinen shyǵarylǵanyna bıyl 15 aqpanda 35 jyl toldy. Tarıh sahnasynda bir urpaq aýysty. Keshe ǵana qandy qyrǵyndy kórgen sol jas jigitterdiń eń berisi elýdiń ortasyna kelip, úlkenderi alpysty eńserip, zeınetke shyǵyp jatyr. «Ýaqyt – bárine emshi», deıdi ǵoı halqymyz. Áıtkenmen, aýǵan alasapyranynan qalǵan jan jarasy kóńilden ketpeıdi eken. Burshaqsha jaýǵan oqtyń ortasynda órimdeı jastardyń talaıy qyrshynnan qıyldy. Jar súıip, urpaq órbitý baqytynan aıyryldy. Biraq «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldy óledi» demekshi, elge aman-esen oralyp, baqytyn eńbekten taýyp jatqan zamandasymyz jeterlik.
Aýǵanstanda áskerı jáne azamattyq ınternasıonaldyq boryshyn abyroımen ótegen jas jigitter elge oralǵan soń talaı qıyndyqpen betpe-bet keldi. 1985 jyly qaıta qurý bastalsa, 1991 jyly KSRO ydyrap, ınternasıonalıst-jaýyngerler sheneýnikterdiń túsinispeýshiligi men qoǵamnyń enjarlyǵyna tap boldy. Sondyqtan 80-jyldary Aýǵanstannan oralǵan jastardy qoldaý maqsatynda ardagerler odaqtary quryla bastady. Qoldaý moraldyq jaǵynan da, materıaldyq turǵyda da júrgizildi. Qaıtyp oralǵan jigitter kásipodaqtardan óz ornyn tapty, onda olardy túsinip, jan-jaqty qoldaý kórsetti.
Men 20 jyl buryn qazirgi ózim basqaryp otyrǵan qorǵa kelip, ardagerlerdi qoldaý qozǵalysymen tanysyp, bul jerde atqarylyp jatqan aýqymdy jumysty kórdim. Sol kúnnen beri talaı ýaqyt ótse de, ardagerler men múgedekterge, qaza tapqan jaýyngerlerdiń otbasylaryna qoldaý kórsetýdiń ıgi dástúri jalǵasyn taýyp keldi. О́zim de osy iske úlesimdi qosa alatynymdy túsinip, shette tura almadym. О́ıtkeni boıymda jas urpaqty damytýǵa yqpal etý úshin kúsh pen múmkindik bar ekenin sezindim.
Biraq qazirgi kúni Aýǵanstanda etigimen sý keshken jaýyngerlerge memleket tarapynan jetkilikti kóńil bólinbeı keledi. 35 jyl boıyna olar ózderiniń múddelerin qorǵaıtyn zańdy kútti. Buryn Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ardagerlerine teńestirilip, bul mártebe belgili bir jeńildikterge múmkindik beretin. 2020 jyldyń 6 mamyrynda «Ardagerler týraly» zań qabyldanyp, aýǵan ardagerleri tarapynan jumys tobyna engizilgen usynystar oǵan enbeı qaldy. Endi biz ózge memleketter aýmaǵynda áskerı is-qımyldarǵa qatysýshy ǵana bolyp qaldyq.
Qazirgi kúni Aýǵanstanda soǵysqan azamattardyń 20 paıyzy áleýmettik turǵyda qamtamasyz etilmegen, kópshiligi memleket tarapynan eshqandaı qoldaý kórmesten ana dúnıege attanyp ketti. Joǵaryda aıtylǵan zań asyǵystaý qabyldanǵan sekildi. Oǵan tez arada ózgeris engizý qajet dep esepteımiz. Aýǵan ardagerlerine zeınetaqylaryn arttyrý, qosymsha kómekti kóbeıtý, emdeý, sanatorıılik-kýrorttyq saýyqtyrý, kvota berý, baspana berý sekildi máselelerin tez arada sheshý kerek. Olardyń da otbasylary búgingi zamanda laıyqty ómir súrýge quqyly. Prezıdentten túıini sheshilmegen kóptegen áleýmettik máselege alańdap jan ushyrǵan analardyń janaıqaıyn jan-jaqty tekserip, sheshim qabyldaýdy suraımyz.
– О́zińiz basqaryp otyrǵan qor aýǵan ardagerlerine qandaı qoldaý kórsetedi?
– Bizdiń qordyń jumysy, onyń ishinde qaıyrymdylyq qyzmetiniń aýqymy áldeqaıda keń jáne tek ardagerlerge kómek kórsetýmen shektelmeıdi. Fızıologııalyq erekshelikterine nemese qandaı da bir erekshe ómirlik jaǵdaıǵa baılanysty qıyndyqqa tap bolǵan adamdar kóp. О́rimdeı jas kezinde urys alańyna attanǵan sarbazdardyń basty mindeti – halyqaralyq terrorızmmen kúresip, esirtki bıznesiniń shekaradan ótýine tosqaýyl qoıý edi. Otanyna aman-esen oralǵandardyń erligi eskerilip, arnaıy medaldarmen marapattaldy. Alaıda rýhy myqty jáne eń batyl sarbazdar ǵana azamattyq ómirge qaıta beıimdele aldy. Aýǵan soǵysyna 22 269 otandasymyz attanǵan. Olardyń 924-i maıdan alańynda erlikpen qaza tapsa, 1 015 adam múgedek bolyp oralyp, 19-y iz-túzsiz joǵaldy. Búgingi kúni 70-ten asa azamat ásker qatarynda qyzmetin jalǵastyryp keledi.
Bul adamdar Aýǵanstannan ketkenimen, soǵys salǵan izder olardyń janynda qalyp qoıdy. Árbir jaýyngerdiń boıynda posttravmatıkalyq sındrom bar. Olardyń búgingi jaǵdaıy máz emes, ashyq aıtqanda, qıyn. Máselen, maǵan bizdi, aýǵan ardagerlerin áleýmettik osal top sanatyna qosqany túsiniksiz. Muny Otan aldyndaǵy boryshyn ótep, antqa adal bolǵan adamdardy qorlaýmen teń dep esepteımin.
Bizdiń qor tarapynan kómek árqashan qarjylyq turǵyda bola bermeıdi, bireýge kúndelikti tirshilikke qajetti keńes nemese zańgerlik keńes qajet, al bireý qarapaıym adamı qarym-qatynasqa muqtaj. Bular da jabyrqaǵan janǵa demeý, keıbireýler úshin ol kez kelgen materıaldyq kómekten áldeqaıda mańyzdy.
– Sizderdiń jumystaryńyzdyń bir baǵyty – jastardy qoldaý, salamatty ómir saltyn nasıhattaý. Bul turǵyda qandaı is-sharalar iske asyrylyp jatyr?
– Ýaqyt ótken saıyn sol surapyl soǵys tarıh qoınaýyna sińip, birtindep alystap barady. Oǵan qatysqan jaýyngerlerdiń qaı-qaısysy da azamattyq boryshtaryna adaldyq tanytyp, qaısarlyq pen qaharmandyqtyń úlgisin kórsetti. Biz olardyń erlikteri, jaýyngerlik joldary týraly aıta otyryp, óskeleń urpaqtyń boıyna patrıottyq sezim uıalatyp, Otanyna, týǵan jerine degen súıispenshiligin arttyryp, shyńdaı túsetinimizge senimimiz mol. Osyǵan oraı ardagerler óz ıdeıalaryn, múmkindikterin, tujyrymdamalaryn júzege asyrý, ómirlik tájirıbesin keıingi tolqynǵa berý, beıbitshilik, dostyq jáne ózara kómek ıdeıalaryn nasıhattaý maqsatynda jasóspirimderdiń sporttyq jáne áskerı-patrıottyq klýbtaryn qurdy.
Qazirgi tańda, ókinishke qaraı, jastardyń basym kópshiligi qımylsyz, amorfty ómir saltyn ustanady. Olardyń bos ýaqyttarynyń basym bóligi gadjetpen ótip jatyr. Sondyqtan biz jastarmen kóp jyldan beri tyǵyz jumys istep kelemiz. Sporttyq jarystarǵa da únemi qatysyp otyramyz. Máselen, bıyl keńes áskerleriniń Aýǵanstannan shyǵarylǵanyna 35 jyl tolýyna oraı dzıýdodan Almaty qalalyq týrnıri ótti. Aldaǵy ýaqytta taekvondodan ITF jáne WTF boıynsha respýblıkalyq týrnırler jáne hapkıdodan halyqaralyq jarys ótedi dep otyrmyz.
– Qor tarapynan pandemııa kezinde, Qańtar oqıǵasynda halyqqa kómek berý, qoǵamdyq tártipti saqtaý boıynsha irgeli ister atqarylypty. Sony keńirek aıtyp berseńiz.
– Aýǵan soǵysy ardagerleri men múgedekterin qoldaý qory qoǵamdyq ortada jıi baıqala bermeıtin, alaıda el úshin quny joǵary jumystardy júzege asyrady. Kóp adam karantın kezeńiniń qıyndyqtaryn umyta bastady. Bul kezde tipti ómirlik mańyzy bar ónimderdi tabý qıyn edi. Sonda aýǵan ardagerlerinen qurylǵan eriktiler toby halyqqa 10 myńnan asa gýmanıtarlyq kómek taratty.
2022 jyldyń qańtary árbir almatylyqtyń ómirinde óshpes izin qaldyrdy. Sol kúnderi Almatyda quqyqtyq tártipti saqtaý jónindegi shtab qurylyp, biz toǵyz kún boıy jeti qalalyq aýrýhanany, jedel járdem stansasyn, birqatar áleýmettik nysandy kúzettik. Ardagerler
28 gvardııashy-panfılovshylar atyndaǵy saıabaqta patrýlder uıymdastyrdy. Kómekke muqtaj kez kelgen adam habarlasa alatyn senim telefony jumys istedi. Osy kúnderi qıyndyq pen qaýipten qoryqpaı qoǵam tártibin qorǵaýǵa shyqqan jigitterdiń bárin de batyrlar dep aıtýǵa negiz bar.
– Batyr demekshi, siz Halyq qaharmany Baqytjan Ertaevpen kóp jyldan beri qoıan-qoltyq jumys atqaryp kelesiz. Jýyrda baspasózdegi suhbatynda aýǵan ardageri Baqytbek Smaǵul batyrǵa joǵary ataqty alýǵa sebepker bolǵanyn aıtty. Bul qanshalyqty ras?
– Baqytjan Ertaıuly – elimizge belgili tulǵa, tanymal qaıratker. Sondyqtan onyń depýtattyǵy da, eń joǵary ataǵy da zańdy talqylaýlardan, quzyretti komıssııalardan ótip, bekitilgen. Bul jerde bir adamnyń usynysy degen shyndyqqa sáıkes kelmeıdi.
General Baqytjan Ertaev ómirinde bir kún de jumyssyz otyrǵan joq. Ol jasynan áskerı joldy tańdady, general deńgeıine deıin óz eńbegimen ósti. Qorǵanys mınıstrliginde joǵary laýazymdy qyzmetter atqardy. Sosyn depýtat bolyp saılandy. Elimizdiń búkil Halyq qaharmany biraýyzdan ony «Tayelsiz Qazaqstannyn Halyq Batyrlary» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy etip saılady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
