Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti S.Japarov: «Biz jańa qyrǵyz elin qurý isinde Manasty halqymyzǵa taǵy da túsindirip, ony jańasha qabyldap, jańasha sanaǵa sińirýden bastaǵaly otyrmyz» deıdi.
Qyrǵyz-qazaq halyqtarynyń mádenı baılyǵynyń tamyry tereńde jatyr. Áıgili «Manas», «Er Tóstik», «Qurmanbek» dastandary qazaq baýyrlaryna qandaı jaqyn bolsa, «Er Tarǵyn», «Qobylandy», «Alpamys», «Qyz Jibek» qyrǵyzdardyń ǵasyrlar boıy súıip oqıtyn shyǵarmalarynyń qataryna jatady. Bul epostar men dastandardyń sıýjettik motıvterin, obrazdar júıesiniń uqsastyǵyn ońaı ańǵarýǵa bolady. Al ertegiler men maqal-mátelderdiń kópshiligi eki halyqta birdeı. Keıbir shyǵarmalarda eki ult ókilderiniń keıipkerleri qatar kezdesedi. Mysaly, «Manas» eposynda Aıdarhannyń balasy Kókshe batyr Aıkól Manaspen birge azattyq úshin jaýlarǵa qarsy kúresedi. Manasshy Saǵymbaı Orazbaqovtyń nusqasynda Er Kókshe batyr bylaısha sýretteledi:
Aıdarhan uly Er Kókshe,
Aıbaty jurttan bólekshe.
«Manas» eposynyń tarıhı taǵdyryn sóz qylǵanda qazaq halqynyń qos ulynyń esimi árqashan erekshe ystyq yqylaspen, zor iltıpatpen eske alynady. Birinshisi – Shoqan Ýálıhanov, ekinshisi – Muhtar Áýezov. Ekeýi qyrǵyz jerinde eki mezgilde bolsa da bir pikirde «Manas» eposyn joǵary baǵalaǵan. Shoqan Ýálıhanov «Ystyqkól sapary kúndeligi», «Qyrǵyzdar týraly jazbalar», «Jońǵar ocherkteri» atty tereń ǵylymı eńbekter jazǵan. Ol «Manas» eposyn eń alǵash qaǵaz betine túsirip, epostyń «Kóketaıdyń asy» bólimin orys tiline aýdaryp, keń aýqymǵa alyp shyqty. Ol epopeıany «Qyrǵyz tarıhynyń ensıklopedııasy» dep atady.
Muhtar Áýezov Lenıngrad ýnıversıtetiniń aspıranty kezinde-aq «Manas» eposyna qyzyǵýshylyq tanytty. Nátıjesinde, jıyrma jyl ýaqytyn jumsap, «Qyrǵyzdyń batyrlyq eposy «Manas» degen irgeli monografııasyn jazdy. Onda belgili manasshylar S.Orazbaqov pen S.Qaralaevtyń varıanttaryn salystyryp, árbiriniń jeke erekshelikterin, basty keıipkerlerdiń portretteri men obrazdardy, tabıǵat kórinisterin, soǵys epızodtarynyń sýrettelýin, kórkemsóz tirkesteriniń qoldanylýyn, epostyń shyǵý dáýiri sııaqty máselelerdi tereń zerttegen.
«Manas» eposyn «Ilıada», «Odısseıa», «Roland týraly jyr», «Nıbelýngtar týraly jyr», «Kalevala», «Geserıada», «Mahabharata» jáne orystyń «Igor polki týraly jyr» epostarymen salystyryp, olardyń aıyrmashylyqtaryn anyqtaǵan.
Muhtar Áýezov pen «Manastyń» ajyramas birligi 1952 jyly Frýnze (qazirgi Bishkek) qalasynda ótken «Manas» eposyna arnalǵan Búkilodaqtyq konferensııada aıqyn kórindi. Muhtar Omarhanuly «Manas» eposyna qarsy shyqqan Klımovıch, Borovkov, Baltın, Nýrovtardy qatty synǵa alyp, «Manas» eposynyń halyqtyq nusqasyn jasaý qajet» dep, qyrǵyzdyń belgili ǵalymy Bolot Iýnýsalıevpen birge eposqa qatysty daýǵa núkte qoıdy. Sonymen qatar «Manas» eposynyń biriktirilgen qurama nusqasyn jasaýda aqyn-jazýshylarymyz Kýbanychbek Málıkov, Aaly Tokombaev, Túgólbaı Sydyqbekovke qundy keńester berdi. Bul eńbekti joǵary baǵalaǵan kitaptyń bas redaktory B.Iýnýsalıev kitaptyń kirispe sózinde «kóp alǵys aıtamyz» dep erekshe jazdy.
M.Áýezov pen S.Qaralaev óte jaqyn bolǵan. Muhań oǵan birneshe ret «Manasty» aıtqyzyp, tyńdaǵan.
1957 jyly Qyrǵyzstan Mádenıet mınıstrligi Muhtar Omarhanulyna «Semeteı – Manastyń uly» degen kórkem fılmniń ssenarıı avtoryn jiberip, aqyl-keńesin suraǵan.
Shyńǵys Aıtmatovtan: «Qaı jerdensiń?» dep suraǵanda, «Manas» paıda bolǵan, Áýezov týǵan jerdenmin» dep jaýap berýi beker bolmasa kerek.
Qyrǵyzdyń tókpe aqyndary Toqtaǵul, Osmanqul, Qalyq, Alymqul qazaqtyń jyr alyby Jambyl, Kenen, basqa da aqyndarmen tyǵyz baılanysta boldy. Ýaqyt ótken saıyn eki el arasyndaǵy qarym-qatynas tereńdeı tústi. Qyrǵyz ádebıetiniń negizin salýshylar Qasym Tynystanov, Sydyq Qarashev, Qasymaly Baıalınovtiń alǵashqy shyǵarmalary qazaq tilindegi gazet-jýrnaldarda jaryq kórdi. Belgili aqyndar Maǵjan Jumabaev pen Sáken Seıfýllınniń óleńderi qyrǵyz aqyndaryna qatty áser etti. Mysaly, jas aqyn Qasym Tynystanov qazaq zııalylarymen, Ahmet Baıtursynulymen aralasqandyqtan «Alash» partııasynyń ıdeıalary týraly bilmeı qalýy múmkin emes edi.
Muhtar Áýezov qyrǵyz keńes ádebıeti ókilderi A.Tokombaev, T.Sydyqbekov, M.Elebaev, J.Bókenbaev, T.Úmetálıev, K.Málıkovtiń shyǵarmashylyq tabysyna qýanyp otyrdy.
Belgili synshy K.Asanalıev aıtqandaı, Shyńǵys Aıtmatov esimin Muhtar Áýezovtiń atymen udaıy qatar aıtamyz degendi kim oılaǵan?
Muhtar Áýezov pen Shyńǵys Aıtmatov, biri – ustaz, biri – shákirt, jaryq janǵan qos juldyz sekildi.
1958 jyly «Jámılá» povesi týraly talas-tartys máselesinde Muhtar Áýezov «Lıteratýrnaıa gazetaǵa» jazǵan «Saparyń qutty bolsyn!» degen maqalasynda «Shyńǵys Aıtmatovtyń áńgimesi psıhologııalyq, tabıǵı, názik jáne qarapaıym» dep sheshýshi pikir bildirip, fransýz jazýshysy Lýı Aragonǵa povesti aýdarýǵa usynys bildirgen.
Shyńǵys Aıtmatov ustazynyń shyǵarmalaryn nasıhattaýshy, qorǵaýshy, bastyryp shyǵarýshy. Shyńǵys Aıtmatovtyń sózimen aıtsaq, «Muhtar Áýezovtiń «Abaı» epopeıasy – bizdiń kórkemdik jáne áleýmettik ensıklopedııamyz, ol – bizdiń ortaq mandatymyz».
M.Áýezovtiń 1916 jylǵy ult-azattyq kúresti baıandaıtyn «Qıly zaman» povesi 1928 jyldan beri shyqpaı jatyp qalǵan edi. Degenmen 1977 jyly Sh.Aıtmatovtyń bastamasymen ári alǵy sózimen povest baspadan shyǵady.
M.Áýezovtiń «Kókserek» (qyrǵyzsha – «Kók karyshkyr») povesiniń qyrǵyzsha aýdarmasy Qyrǵyz memlekettik muraǵatynan tabylýy – ádebıettaný salasynda úlken oqıǵa.
Muhtar Áýezov dúnıeden ótkende Shyńǵys Aıtmatov ushaqpen ushyp baryp, ustazyna topyraq salýǵa úlgergen edi. О́tkende men Almatyda M.Áýezovti sońǵy saparǵa shyǵaryp salýdaǵy fotosýretterdi kórdim, sonda Sh.Aıtmatov tereń qaıǵyǵa batyp turǵany baıqalady.
Árıne, Sh.Aıtmatov ustazy M.Áýezovtiń «Qarash-Qarash oqıǵasy», «Kókserek» sııaqty shyǵarmalaryn ekranǵa shyǵarý maqsatynda Bolotbek Shámshıev pen Tólómúsh О́keevke tapsyrma berip, olar álemdik shedevrge laıyqty kórkem fılmder túsirdi. Basty rólderdi belgili qyrǵyz-qazaq ártisteri somdady.
Túptep kelgende, Sh.Aıtmatov aıtqandaı, «Muhtar Áýezov sııaqty bıik kórkemdik shyńdar kerek». Muhtar Áýezovtiń bıik shyńynan biz ózimizdi baǵalap, ózge mádenıettermen etene aralasamyz.
Muhtar Áýezov aýqymyndaǵy baılanysty Shyńǵys Aıtmatovtan kóre alamyz. Qyrǵyz jazýshysynyń Á.Nurpeıisov, O.Súleımenov, Q.Muhamedjanov, Á.Mámbetov, Sh.Murtaza, Q.Nurmahanov, Z.Qabdolov, Á.Kekilbaev, M.Shahanov jáne basqalarmen shyǵarmashylyq baılanysy kimdi bolsa da tolǵantpaı qoımaıdy.
Shyńǵys Aıtmatov Lenındik syılyqty ıelengende alǵashqylardyń qatarynda batyr Baýyrjan Momyshuly, professor Beısenbaı Kenjebaev, basqa da kóptegen qazaq baýyrlar quttyqtaǵan. Dosy, akademık Zeınolla Qabdolov bylaı deıdi: «Shyńǵys týdyrǵan Tolǵanaı analardyń anasyna aınaldy. Bul ne degen sóz? Bul – bizdiń qandas qyrǵyzdyń alǵash bir jarq etken ulttyq rýhynyń ushqyny – Shyńǵys Aıtmatov jalpy adamzattyń sanasynda asqaqtaǵan Prometeı esimine aınaldy degen sóz». Bir qyzyǵy, Shyńǵys Aıtmatov Zeınolla Qabdolovqa arnap «Qyzyl alma» áńgimesin jazǵan bolatyn.
Shyndyqty aıtý – paryz. Sh.Aıtmatovtyń eńbekteri qyrǵyz oqyrmandaryna jetkenshe qazaq aýdarmashylary jazýshynyń shyǵarmalaryn qazaq oqyrmandaryna jetkizip úlgeretin. Jazýshynyń týyndylaryn aýdarý isinde Q.Nurmahanov, A.Nurqatov, Z.Qabdolov, Sh.Murtaza, Á.Kekilbaev, N.Orazalın aıryqsha shyǵarmashylyq kúsh jumsady.
Shyńǵys Aıtmatov shyǵarmalary jalpy qazaq mádenıetine úlken áser etti. Onyń barlyq shyǵarmasy sahnaǵa shyǵarylyp, astanadan aýdandyq teatrlarǵa deıin qoıylyp, kórermenniń ystyq yqylasyna bólendi. Máselen, 1964 jyly rejısser Á.Mámbetov qoıǵan «Ana – Jer-ana» (qyrǵyzsha «Samanchynyń joly») qoıylymy teatrdyń maqtanyshyna aınalyp, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atandy. S.Maıqanova, F.Sháripova, Y.Noǵaıbaev, A.Áshimov, N.Jantórın oınaǵan keıipkerlerdiń beınesi mıllıondaǵan kórermenniń jan dúnıesin baýrady. Al N.Jantórınniń Sh.Aıtmatov shyǵarmalary boıynsha túsirilgen «Aptap», «Jorǵa sapary» fılmderine qatysýy, F.Sháripovanyń Bıbijan rólin somdaýy, D.Sadyrbaevtyń «Mahabbat dastany» kórkem fılmi eshkimdi beıjaı qaldyrmasy anyq.
Á.Nurpeıisovtiń «Qan men ter» romanynyń birinshi kitabyna alǵysóz jazǵan Sh.Aıtmatov «Kak chelovek, kak sobesednık on vsegda glýbok, mýdr ı sderjen. Takov on ı v svoem tvorchestve» («Adam retinde, suhbattas retinde ol qashanda tereń, dana, ustamdy. Ol óz shyǵarmashylyǵynda da sondaı») degen bolatyn.
Shyńǵys Aıtmatov Q.Muhamedjanovpen birlesip «Kóktóbedegi kezdesý» dramasyn jazdy. Bul drama búkil álemge tarady. Sondaı-aq M.Shahanovpen birigip jazǵan «Quz basyndaǵy ańshynyń zary» shyǵarmasy da kóne zamannan búgingi kúnge deıingi túıtkildi máselelerdi qozǵaıdy. Á.Nurpeıisov, Z.Qabdolov, Q.Muhamedjanov, Á.Kekilbaev, Q.Nurmahanov, I.Jaqanov, M.Shahanov, N.Orazalın, basqalarmen jeke dostyǵy týraly uzaq-sonar sóz aıtýǵa bolady.
Shyǵystan kele jatqan jańa Shyńǵys,
Taza boıaý qaıratkeri, qara sózdiń patshasy, –
deıdi Oljas Súleımenov Aıtmatovqa.
О́z kezeginde Sh.Aıtmatov ta O.Súleımenov, Á.Kekilbaev, S.Sanbaev syndy qazaq jazýshylaryna arnap baspasózderde jyly pikirin bildirip otyrdy.
Sattar Seıithazın men Jappar О́mirbekovtiń sózderine jazylǵan Ilııa Jaqanovtyń «Danııardyń jyry», «Jámılániń jyry», «Áselim» ánderi elý jyldan beri qyrǵyz ben qazaq sahnasynda shyrqalyp keledi.
Shyńǵys Tóreqululyn pafospen «Adamzattyń Aıtmatovy» dep ataǵandar da qazaq aǵaıyndar.
Qyrǵyz-qazaq ǵylymı ıntellıgensııasynyń qalyptasýynda eki halyqtyń ǵalymdary úlken ról atqardy jáne atqaryp keledi. Ol qubylys A.Baıtursynulynan, Muhtar Áýezovten bastalady. Ishenaly Arabaev, Qasym Tynystanov qyrǵyz tiliniń álipbıin, jazý erejelerin Ahmet Baıtursynulynan úırendi. Muhtar Áýezov muraǵatynan Q.Imanalıev, J.Tashtemırov jáne Z.Mamytbekovtiń ǵylymı eńbekterine jazylǵan pikirler saqtalǵan.
Mine, osy ǵylymı dástúrdi ádebıetshi-ǵalymdar Z.Qabdolov, Z.Ahmetov, R.Berdibaı, S.Qasqabasov, T.Kákishev, B.Ábilqasymov, Ý.Qalıjanov, Sh.Ibraev, D.Ysqaquly, J.Dádebaev, Z.Bısenǵalı, Q.Ergóbek, Q.Ábdezuly, B.Ybyraıym, B.Mamyraev, О́.Ábdimanuly, K.Matyjanov, A.Buldybaı, D.Qamzabekuly, B.Omaruly, D.Qydyráli, S.Ananeva, A.Shárip, basqalar jalǵastyryp, kandıdattar men doktorlardy daıarlap shyǵardy. Men de ondaǵan qazaq ǵalymdaryn daıarlaýǵa járdem berdim.
Qazaq-qyrǵyz ádebı baılanysy týraly R.Myltyqbaev, A.Mýsınov, A.Aqmatalıev, B.Omaruly monografııalar jazdy.
Ádebıettanýshy-ǵalym Baýyrjan Omarulynyń «Zar zaman» aǵymyna qatysty ǵylymı eńbegin erekshe atap ótýge bolady. О́ıtkeni onda keńestik kezeńde oqyrmanǵa jetpegen, jetse de ıdeologııa áserinen teris baǵa berilgen qazaqtyń Dýlat Babataıuly, Shortanbaı Qanaıuly, Murat Móńkeuly, Ábýbákir Kerderi, qyrǵyzdyń Qalyǵul Baıuly, Arystanbek Buılashuly, Molda Nııaz, Molda Qylysh, Aldash Molda jyrlary salystyrylyp, uqsastyqtary men erekshelikteri qarastyrylǵan.
Búginde qyrǵyz ǵalymdary qazaq áriptesterimen birge «Aıtmatov jáne Qazaqstan» ensıklopedııasyn daıyndaý ústinde. Bul eńbek mádenıet, ádebıet, óner jáne ǵylym salalary boıynsha jan-jaqty qarastyrylyp, keń aýqymdy máselelerdi qamtıdy.
Qyrǵyzstan men Qazaqstanǵa kóktem keldi. Taýlar men dalalar qulpyrdy. Qyzyl, sary gúlder kilemdeı jaınady. Bishkekte Abaı men M.Áýezov eskertkishteri, kósheleri, Astanadaǵy Aıtmatov kósheleri kózge jyly ushyraıdy. Mine, qazir Aıkól Manastyń músini Astanada alystan kózdiń jaýyn alyp, asqaqtap tur...
Biz elordaǵa bet alǵanda:
Qazaq-qyrǵyz bir týǵan,
Alǵa qaraı umtylǵan, –
dep kelemiz...
Abdyldajan AQMATALIEV,
Sh.Aıtmatov atyndaǵy Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń dırektory, Qyrǵyzstan UǴA akademıgi
