Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń (AShM) málimetine qaraǵanda, Aqmola, Aqtóbe, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Qostanaı, Pavlodar, Soltústik Qazaqstan, Ulytaý oblystarynda jylqy malynyń tebindeýine qıyndyq týyndaǵan. Sonyń saldarynan respýblıka boıynsha 232 jylqy shyǵyn bolyp, onyń ishinde Aqmola oblysynda – 117, Ulytaý oblysynda – 67, Soltústik Qazaqstan oblysynda – 35, Aqtóbe oblysynda – 7, jáne Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 6.
Jylqyshylar men turǵyndardyń buqaralyq aqparat quraldary men áleýmetik jelidegi janaıqaıyna qulaq asqan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń arnaıy mamandary atalǵan óńirlerge baryp, naqty jaǵdaıdy kózben kórip-bilgen. Osyǵan oraı, óńirlerde oblystyq jedel shtabtar qurylyp, olardyń otyrysynda jut zardabyn joıý máselesi aýdan ákimdikteriniń jaýapty qyzmetkerleriniń qatysýymen qaralyp, tebindegi jylqyny aman saqtaý úshin jedel sharalar belgilengen. Naqty aıtqanda, bıeler men taı-jabaǵylar qoraǵa alynǵan. Sol úshin agroqurylymdardaǵy mal azyǵynyń kólemi anyqtalyp, ony jeke qosalqy sharýashylyqtarǵa qoljetimdi baǵamen jetkizý uıymdastyrylǵan. Jylqy jaıylatyn jerlerdegi muz qabaty qopsytylǵan. Sondaı-aq muz qatpaǵan jaıylymdar anyqtalyp, tebinde qaldyrylǵan jylqy sol jerlerge aıdap aparylǵan.
Qardyń tym qalyń túsýine baılanysty Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Kúrshim aýdanyndaǵy Tósqaıyń jáne Marqakól aýyldyq okrýgterinde bıylǵy 15 qańtardan 5 aqpanǵa deıin tótenshe jaǵdaı jarııalaýǵa týra kelgen. Osyǵan baılanysty aýdan ákimdigi jemshóp tasymaldaýdy uıymdastyryp, jylqysyn qoraǵa alýǵa májbúr bolǵan sharýalarǵa tegin 150 oram shóp taratqan.
Osy oraıda AShM-nyń 2023 jylǵy 25 shildedegi № 269 buıryǵymen 2023–2025 jyldarǵa arnalǵan Azyq óndirý salasyn damytý jónindegi jol kartasy bekitilgenin aıta ketken jón. Soǵan sáıkes 2026 jylǵa qaraı mal azyǵy daqyldarynyń egistik alqabyn 3,3 mln gektarǵa deıin keńeıtip, jınalatyn ónim kólemin 6 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtý kózdelip otyr. Osy maqsatta jańa joǵary ónimdi suryptar men býdandardy engizý arqyly mal azyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrý, kópjyldyq shópterdiń eski jáne sırek kezdesetin túrlerin jasartý jáne qalpyna keltirý, qurǵaqshylyqty aımaq jaǵdaıynda mal azyǵyn óndirýdiń sheteldik tájirıbesin zerdeleý, mal azyǵyn daıyndaý tehnıkasy men sýarý júıelerin satyp alýdy qarjylandyrý jolymen mal azyǵy óndirisin tehnıkalyq jáne tehnologııalyq qamtamasyz etý, mal azyǵy óndirisi boıynsha ǵylymı zertteý jumystaryn qarjylandyrý úshin jergilikti bıýdjetterden qarajat bólý sııaqty sharalar belgilengen.
Jalpy, memlekettik qoldaý sharalarynyń nátıjesinde elimizde jylqy sany udaıy ósip, 2019 jylǵy 2,8 mln bastan 2023 jyly 4 mln basqa deıin kóbeıgen. Bul oń úrdis kóńil súısintkenimen, qysy-jazy tuıaǵymen kún kóretin tekti janýarǵa qajet tebindik jer, qysta qoraǵa alynatyn býaz bıeler men aryq-turyq taı-jabaǵyǵa qajet jemshóp daıyndaý máselesiniń ózektiligi arta túsip otyr. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń aqparyna sensek, Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes 2022 jyldan bastap memleketke 10 mln gektar aýyl sharýashylyǵy jeri qaıtarylǵan bolsa, onyń 3,7 mln gektary – jaıylymdyq alqaptar. Bul jumysty odan ári dáıektilikpen jalǵastyrý qajet. Sebebi áli de kóptegen aýylda jaıylym máselesi ótkir kúıinde qalyp otyr. Eginshilikpen aınalysatyn sharýashylyqtar burynǵy jaıylymdyq jerdi aýyldyń irgesine deıin jyrtyp tastaǵany azdaı, shóp daıyndaýǵa qajetti shabyndyq ta qaldyrmaǵan.
Jylqyny jutqa ushyratpaıyq desek, Qambar ata túliginiń jaı-japsaryn jaqsy biletin ǵalymdardyń oı-pikirin de eskergen jón.
«Mundaı jut ár 5–8 jylda bir ret qaıtalanyp otyratyny málim. Bıylǵy qystaǵy jylqynyń ólim-jitimge ushyraýy ókinishti-aq. Buǵan nege jol berildi? Birinshiden, qysqy jaıylymdarda shóptiń saqtandyrý qorlary jasalǵan joq. Egin jınaýdyń jańa tehnologııasy engizilip jatqandyqtan, egistik jerdiń kóbinde mal talǵajaý etetin saban da qalmady. Ekinshiden, qajettilik týǵanda jylqy tabyndaryn súıemeldep, qardyń muzdanǵan qabatyn buzatyn shynjyr tabandy traktorlar da bekitilmepti. Úshinshiden, kúıi tómen mal qystyń qyspaǵyna tótep bere almaıtyny eskerilmegen. Ondaı kóterem jylqylardy kúzde anyqtap, bordaqylaýǵa qoıý kerek edi. Alaıda bizdiń osy jaıly áleýmettik jelide aıtqan eskertýimizdi qulaǵyna ilgen eshkim joq sııaqty.
Eń bir alańdatatyn jaıt – jergilikti joǵary oqý oryndarynda zooınjener-seleksıonerler daıarlanbaıdy. Problemaǵa keńirek toqtalsaq, qazir elimizdiń birde-bir joǵary oqý orny «Bıologııalyq resýrstar» mamandyǵyn oqytpaıdy. Dúnıejúzilik bank málimetinshe, jyl saıyn elimizde faýnany qospaǵanda, 17–20 mlrd dollardyń bıologııalyq resýrstary ósedi eken. Onyń shamamen 4–5 mlrd dollaryn quraıtyn bóligi jaıylymdardyń enshisine tıedi. Soǵan qaramastan, bizde bul mamandyq boıynsha tipti birde-bir bakalavr joq. Al klımattyń ózgerýine baılanysty aýa raıynyń qolaısyzdyǵy jıileıtini anyq. Oǵan jan-jaqty qamdanbasa bolmaıdy», deıdi Adaı jylqysyn aman saqtaý jáne asyldandyrý taqyrybyn zerttep júrgen sanaýly ǵalymnyń biri, bıologııa ǵylymdarynyń doktory Murat Nuryshev.
