Jas urpaqty kitap oqýǵa qalaı baýlımyz?

Oqý saýattylyǵy ortashadan tómen

Adamnyń oqý saýattylyǵy onyń ın­tel­lektýaldyq qarym-qabiletiniń irge­ta­sy sanalatynyn qazirgi ǵylym rastap otyr. Mysaly, PISA halyqaralyq zertteýi bo­ıynsha, oqýshynyń oqý saýaty tómen bolsa, qarjylyq, matematıkalyq, shyǵar­ma­shylyq, aqparattyq-tehnologııalyq suraqtarǵa da durys jaýap berýi ekitalaı. Iаǵnı adamnyń bilim-biliginiń ózeginde kitap oqý daǵdysy turady. Kitap oqýdyń paıdasy kóp: adamnyń kókjıegin keńeıtip, oılaý qabiletin shyńdaıdy, tildik qoryn molaıtyp, emosııalyq zerdesin damytady. Al memlekettiń basty kapıtaly sanalatyn adamnyń bilim-biligi onyń óz ómiriniń sapasyna ǵana áser etip qoımaıdy, sondaı-aq qoǵamnyń rýhanı-mádenı, saıası-ekonomıkalyq jańǵyrýy jolynda da sheshýshi ról oınaıdy.

О́rkenıetti elderdiń bári de osy bir qara­paıym ári kúrdeli iske aıryqsha mán beredi. Sebebi kitap oqý – azamattardyń mádenı deńgeıiniń kóterilýine, ǵylymı jańalyqtardyń ashylýyna, ekonomıkalyq ósimniń artýyna, saıası reformalardyń sátti júzege asýyna áser etetin mańyzdy faktor.

Halyqaralyq zertteýlerge súıensek, Qazaqstannyń jaǵdaıy kóńil kónshitpeıdi. 2022 jylǵy PISA zertteýiniń nátıjesi boıynsha, elimizdiń kórsetkishi 81 eldiń ortasha kórsetkishinen aıtarlyqtaı tómen boldy. Oqý saýattylyǵy boıynsha elimiz 61-orynda tur. Bul – oqýshylar kitap oqı alǵanmen, oqyǵanyn tolyq túsinbeıdi degen sóz. Iаǵnı elimizde oqý daǵdarysy anyq baıqalady. Árıne, bul baǵytta birshama jumys atqarylyp jatyr. Degenmen, máselege meılinshe keshendi túrde qarap, áli de bolsa jetildire túsetin tustary bar.

Jas urpaqty kitap oqýǵa baýlý máselesin ǵylymı turǵydan zerttep júrgenimizge kóp bolǵan joq. 2023 jyldyń aıaǵynda Japonııa tájirıbesin zerdelep qaıtýǵa Tokıoǵa baryp qaıtqanymyz bar. Sapar barysynda biz Japonııadaǵy balalar ádebıetiniń jaı-kúıimen, jas urpaqty kitap oqýǵa baýlý baǵytynda jasalyp jatqan ártúrli jobalarmen tanystyq. Sonymen qatar Tokıo qalasyndaǵy Halyqaralyq balalar ádebıeti kitaphanasynda áriptestik kezdesý ótkizip, Osaka qalasyndaǵy Balalar ádebıeti ınstıtýtymen baılanys ornatyp keldik. Prezıdentimizdiń Ulttyq quryltaıda aıtqan sózderi qolymyzǵa qalam alýǵa túrtki boldy. Japonııanyń jas urpaqty kitap oqýǵa baýlý salasyndaǵy tájirıbesine súıene otyryp tómendegi usynystardy ortaǵa salyp otyrmyz. Sonymen birge PISA halyqaralyq zert­teýiniń qorytyndysy boıynsha úzdik kór­setkishterge jetken keıbir elderdiń tájirıbesin de qaperde ustadyq.  

Japondardan úlgi alsa...

«Kitaphana týraly» jáne «Jas urpaq­ty kitap oqýǵa baýlý týraly» zań­darda kitap­hanashylardyń mártebesi, qar­jy­landyrý kózi, kitap oqýǵa baýlýmen aınalysatyn uıymdardy qoldaý júıesi, taǵy basqa máseleler qarastyrylǵany abzal.

Japonııa – álemde «Jas urpaqty kitap oqýǵa baýlý týraly» degen arnaý­ly zań qabyldaǵan birden-bir memleket (2001). Al 1950 jyly «Kitaphana týraly» zań qabyldap, sonyń negizinde «Mektep kitaphanalarynyń keńesin» qurǵan. Bul keńes mektep kitaphanalaryn tolyqtyrýmen aınalysady. Sonymen qatar 2001 jyly qabyldanǵan zańdy júzege asyrýdyń 5 kezeńnen turatyn strategııalyq josparyn bekitken. Bul zańda jas urpaqty kitap oqýǵa baýlý isine qatysty barlyq mehanızm kórsetilgen. Atap aıtqanda, zańnyń maqsaty, basty fılosofııasy, taraptardyń mindetteri, jergilikti bılik ókilderiniń mindetteri, qarjylandyrý júıesi t.b. máseleler qamtylǵan. Atalǵan zańda 23 sáýir  Japonııada balalardyń kitap oqý kúni dep bekitilgeni de jazylǵan. Sonymen birge Japonııa 2005 jyly «Oqý jáne jazý mádenıetin qoldaý týraly» zań qabyldaǵan. Al 27 qazan Oqý jáne jazý mádenıeti kúni bolyp bekitilgen. Mektepterde kitap oqýǵa arnaıy ýaqyt bólinedi. Sodan da bolar, PISA zertteýiniń oqý saýattylyǵy kórsetkishi boıynsha, Japonııa ondyqtan túspeı keledi. Al 2022 jyly 3-oryndy ıelendi.

Bizge de osyndaı strategııalyq qadam­dar jasaý kerek. Arnaýly zań shyǵaryp, bala­lardy oqýǵa baýlýdyń ulttyq baǵdar­lama­syn qabyldaý qajet. О́ıtkeni bul salada qordalanyp qalǵan másele shash etekten. Bir ǵana mysal, elimizdegi 6 mıllıon qory bar eń úlken ǵylymı kitaphana – Ortalyq ǵylymı kitaphananyń kitaphana mártebesi joq. Osydan 30 jyl buryn 305 maman qyzmet etken kitaphanada qazir maman sany 10 ese qysqaryp, 28 kitaphanashy ǵana jumys isteıdi, olardyń aılyq jalaqysy 100 myń teńgeniń shamasynda ǵana...

Balalar ádebıeti ınstıtýty kerek

Elimizde balalar ádebıetimen aınalysatyn ınstıtýt ta, tipti osy máselemen shuǵyldanatyn bólim de joq. Al bul salada atqarylýǵa tıis sharýa óte kóp. AQSh, Japonııa, Ulybrıtanııa, Fınlıandııa syndy elderdiń bárinde balalar ádebıetimen aınalysatyn ınstıtýttar jumys isteıdi. Mysaly, Japonııada balalar ádebıetiniń máselelerimen aınalysatyn ınstıtýttar, uıymdar, qoǵamdyq qorlar bar. Olardyń bári bir maqsat jolynda qyzmet atqaryp, birin-biri tolyqtyryp otyrady. Bir ıns­tıtýt jyl saıyn jaryqqa shyǵatyn myńdaǵan shyǵarmalardy sarapqa salyp, olardyń eń úzdik úlgilerin iriktep halyqqa usynýmen aınalyssa, endi bir ınstıtýt mektep kitaphanashylaryna arnalǵan ádistemelik quraldardy ázirlep, balalardyń oqý daǵdysyna qatysty zertteýler júrgizedi.

Elimizde de balalarǵa arnalǵan ádebıet túrlerin jáne balalardy kitap oqýǵa baý­lý máselelerin pánaralyq negizde zert­teıtin ınstıtýt ashý qajettigi bar. Iаǵnı máselege tek fılologııalyq turǵydan qaramaı, jalpy áleýmettik-gýmanıtarlyq ǵylym salalarynyń aıasynda zerdeleý qajet. О́ıtkeni atalǵan másele – keshendi másele. Balalar ádebıeti ınstıtýty, bir jaǵynan, memlekettiń osy baǵyttaǵy saıa­sa­tynyń tıimdi jumys isteýine jol ashady. Sonymen qatar ınstıtýt janynan «Balalar ádebıetiniń máseleleri» degen ǵylymı jýrnal shyǵaryp, osy baǵyttaǵy jańa zertteýlerdi jarııalap otyrý kerek.

Ulttyq balalar kitaphanasy bolsa...

Elimizde balalarǵa arnalǵan kitap­hana tym az. Almatydaǵy S.Begalın atyn­­daǵy balalar kitaphanasynyń sapa­sy syn kótermeıdi. Al basqa kitap­hanalarǵa oqýshylardy kirgizbeıdi. Ult­tyq, respýblıkalyq deńgeıdegi kitap­hanalar­dyń ózinde balalarǵa arnalǵan zal joq. Al órkenıetti elder, eń aldymen, balalarǵa arnalǵan kitaphanalar jelisin jaqsartýdy qolǵa alady.

Japonııa úkimeti 2001 jyly burynǵy Imperatordyń saraıyn bala­lar­ǵa arnalǵan kitaphanaǵa aınaldyrdy. Ha­lyq­aralyq balalar ádebıeti kitapha­na­syn ashyp, ol jerde álemniń 160 tilindegi 500 myńnan astam klassıkalyq balalar ádebıetiniń úlgilerin jınaqtap otyr. Bul jerde balalar ádebıetin zertteıtin ǵalymdar, kitaphanashylarǵa qoldaý kór­se­tetin ádistemeshi mamandar, balalardy kitap oqýǵa baýlýmen aınalysatyn pedagogter qyzmet isteıdi. Mektep jasyna deıingi, bastaýysh synyp, orta jáne joǵary synyp oqýshylaryna arnalǵan zaldar bar. Kitaphanada kitap mýzeıi, álem halyqtarynyń mádenıetin tanys­tyratyn bólmeler, balalarǵa arnalǵan úıirmeler ótetin aýdıtorııalar jáne konsert zaldary bar. Sonymen qatar Japonııanyń túkpir-túkpirinen kelgen muǵalimder kitaphanada ótetin semınarlar men kýrstarǵa qatysyp, balalardy kitap oqýǵa baýlý ádisterin úırenip shyǵady. Sondaı-aq bul kitaphanada «Zertteý zaly» degen zal bar. Munda álemdegi balalar ádebıetine qatysty zertteýlerdiń bárin derlik tabýǵa bolady. Qaısybir memlekette balalar ádebıetine qatysty salmaqty zertteý jaryq kórse, ony mindetti túrde osy kitaphanaǵa aldyrtady.

Elimizde balalar kitaphanalaryna aqpa­rattyq qoldaý kórsetetin, baǵyt-baǵdar berip otyratyn arnaýly uıym qajet. Mysaly, Ulttyq balalar kitaphanasy elimizdegi 7 myń mekteptiń kitaphanalaryna ǵana emes, 12 myń balabaqshanyń kitap buryshtaryna da aqparattyq qoldaý kór­setýge tıis. Qazirgi ýaqytta elimizdegi bala­baqshalardyń kóbinde kitaphana nemese kitap buryshy joq. Al ǵylymda balany kitap oqýǵa baýlý isi keshikkende 3 jastan bas­talady delinedi. Bul – balabaqsha jasy. 3-6 jas aralyǵynda balabaqshalar Balalar áde­bıeti ınstıtýty bekitken klassıkalyq bala­lar ádebıetiniń úlgileriniń negizinde bal­­dyrǵandardy kitap oqýǵa baýlý sabaq­taryn ótýi asa mańyzdy máselelerdiń biri.

Jer-jerde mektep jasyna deıingi balalar men bastaýysh synyp oqýshylaryna arnalǵan kitaphanalar jelisin ashý – kezek kúttirmeıtin másele. Bul jastaǵy balalarǵa arnalǵan kitaptardyń ishki mazmuny men dızaınyna qatysty talaptar óz aldyna, kitaphana ıntererine qoıylatyn talaptary da az emes. Mine, osyndaı talaptardy saqtaı otyryp baldyrǵandarǵa arnalǵan qoǵamdyq kitaphanalar jelisin kóbeıtý kerek. Zertteýlerge súıensek, PISA-da úzdik úshtikten túspeı kele jatqan Fınlıandııa oqýshylarynyń 41%-y – oqýǵa qushtar balalar. Onyń basty sebepteriniń biri – balalar kitaphanasynyń kóptigimen, ondaǵy jaǵdaıdyń jaqsy bolýymen baılanysty. Al aýmaǵy Aqtóbe oblysynyń kólemindeı ǵana bolatyn Japonııada 3000-nan astam qoǵamdyq kitaphana jumys isteıdi. Onyń bári mańaıyndaǵy mekteptermen tyǵyz baılanys ornatyp, balany kitap oqýǵa baýlý maqsatynda ártúrli is-shara ótkizip otyrady. Sondaı-aq balalarymen birge kelgen ata-analarǵa arnalǵan ártúrli baǵdarlamalar uıymdastyrylady. Osy tájirıbeni elimizge de engizý qajet.

Memleket jer-jerde zamanaýı balalar kitaphanalaryn salyp, bul iske shyǵyn retinde emes, bolashaqqa salynǵan ınvestısııa dep qaraýy kerek. D.Hekman mektepke deıingi jastaǵy balalarǵa bólingen 1 dollar bolashaqta keminde 8 dollar bolyp elge qaıtatynyn ekonomıkalyq turǵydan dáleldegen. Ol baldyrǵandarǵa bólinetin aqsha orta bilim berý júıesine bólinetin ınvestısııadan 3 ese, kásiptik bilim salasyna bólinetin qarjydan 8 ese kóp bolyp qaıtatynyn aıtady. О́kinishke qaraı, eli­mizde bir balaǵa bólinetin qarjy kólemi túr­medegi bir qylmyskerge bólinetin qar­jy kóleminen 3-4 ese az. 

Bizdińshe, bul máseleni bıznes ókilderin tartý arqyly da sheshýge bolady. Mysaly, mektep salǵan kásipkerlerge memleket 7 jyl ishinde tolyq shyǵyndy qaıtaryp beredi. Sol sııaqty qoǵamdyq kitaphana salǵan kásipkerlerge kezeń-kezeńimen qarjyny qaıtaryp berý shartymen ne bolmasa salyqtan jeńildik jasaý arqyly bul iske degen qyzyǵýshylyǵyn oıatýǵa bolady dep oılaımyz.

О́ńirlerdegi balalarǵa arnalǵan kitap­hana­­lardyń bári Ulttyq balalar ádebıeti kitap­hanasymen tyǵyz jumys istep, belgili bir baǵdarlama aıasynda ortaq jobalardy júzege asyrýy qajet.

Oqý mádenıetin qalyptastyrý úrdisi

Ata-ananyń óz balasymen birge kitap oqýy – balanyń tili anyq, qııaly ushqyr, emosııalyq zerdesi kúshti, sanasy sergek bolýyna aıryqsha áser etetin áreket. Ásirese, mektep jasyna deıingi balasy bar ata-analarǵa arnalǵan baǵdarlamalar ázirlep, ony Qazaqstandaǵy barlyq kitaphanada júzege asyrý mindeti kezek kúttirmeıtin sharýalardyń biri. О́ıtkeni PIRLS, PISA zertteýlerinen eń úzdik nátıje kórsetetin elderdiń eń basty qupııasy – balaǵa erte jastan ata-anasynyń kitap oqyp berýi. Iаǵnı otbasylyq oqylym balanyń mektepte ǵana emes, aldaǵy ómi­rin­­de de sheshýshi faktorlardyń biri bolyp sanalady. 

Mysaly, Ulybrıtanııada ata-analar kúnde balasymen birge keminde 25 mınýt kitap oqıdy. Tipti mektep jasyndaǵy bala­lardyń sabaqtan tys ýaqytta oqıtyn áde­bıetteriniń tizimi jasalǵan. Bul tájirı­be Japonııada da bar. Balalardy kish­kentaıynan kitapqa qyzyqtyrý úshin ata-analarǵa balanyń jas ereksheligine saı kitaptar úlestirilip beriledi. Kitaphana qyzmetkerleriniń nusqaýymen ata-analar balasymen birge kúnde kitap oqıdy. Aı saıyn úıine jaqyn jerdegi kitaphanaǵa kitaptardy ótkizip, qajet kitaptaryn alyp ketedi. Japonııadaǵy Halyqaralyq balalar ádebıeti kitaphanasynda balalarǵa arnalǵan úzdik ádebıetterdiń sıfrly qory jasaqtalǵan. Japonııanyń túkpir-túkpirindegi ata-analar balalaryna vırtýaldy kitaphanadan qajet kitaptaryn oqyp bere alady. Al Fınlıandııada jańa týǵan sábıge arnaýly qorapsha syıǵa tartylady. Onyń ishinde 1 jasqa deıingi balaǵa arnalǵan kitaptar toptamasy bolady. Ata-ana jańa týǵan sábıge ıllıýstrasııalyq kitaptardy daýystap oqý arqyly balany erte jastan kitapqa baýlıdy. Sonymen qatar, aýyl-aýyldardy aralap júretin arnaýly kitaphana-avtobýstar bolady (Book Bus). Múmkindigi shekteýli balalardy da eskerýsiz qaldyrýǵa bolmaıdy. Dısleksııa, aýtızm, soqyr, mylqaý, t.b. balalarǵa arnalǵan kitaptardy shyǵarý isin de qaperde ustaý kerek. 

Baspalar sýbsıdııaǵa zárý

Elimizde balalarǵa arnalǵan sapaly kitap tabý qıyn. Al sapaly kitaptardyń baǵasy 20 myń teńgege deıin jetedi. Al ondaı baǵadaǵy kitaptardy kóp ata-analar ala almaıdy. 

Qazirgi jaǵdaıda balalar kitabyn shy­­­ǵarý baspalarǵa da tıimsiz. Sebebi ba­la­larǵa arnalǵan kitaptardyń qaǵazy da, kitaptyń ıllıýstrasııasyn jasaıtyn sýret­shilerdiń aqysy da, túrli tústi kitapty tıpo­grafııadan shyǵarý da baspagerlerge qym­batqa túsedi. Sondyqtan memleket tarapynan balalarǵa arnap kitap shyǵarý isimen aınalysatyn kompanııalarǵa jeńil­dikter qarastyrylýy qajet.

Japonııada 4 myńnan astam baspa bar. Jyl saıyn 500 mıllıon kitap shyǵady. Qatarynan qalyp qoıǵan oqýshynyń ózi jylyna 20-30 kitap oqıdy. Tek mektep jasyna deıingi balasy bar ata-analarǵa arnalǵan 50-ge jýyq jýrnal aı saıyn jaryq kóredi. О́ıtkeni olar balany kitap oqýǵa qyzyqtyrý isine keshendi túrde qarap, meılinshe jan-jaqty sheshim tabýǵa tyrysady. Memleket baspa-polıgrafııa isin balalar múddesine saı etip júıeleı bilgen.

Kitaphana – qundylyqtar júıesin qalyp­taı­tyn oryn. Ol memleket saıasaty­nyń júzege asýynda aıtarlyqtaı ról oınaıdy. Al jas urpaqty kitap oqýǵa baýlý – keshen­di másele. Bul – el bolyp uıysyp, jurt bolyp jumylyp isteıtin asa mańyz­dy is. О́ıtkeni elimizdiń órkenıetti eldermen terezesi teń bolýy úshin, eń aldymen, oqýǵa qushtar qoǵam qurý qajet. Ol úshin ǵylym, bilim, mádenıet salalaryna qaraıtyn mekemeler – balabaqshalar, mektepter men kitaphanalar árbir otbasymen birlese jumys atqarýy kerek. Memlekettiń mindeti – qarjylyq hám quqyqtyq shekteýlerdi alyp tastap, dańǵyl jol salyp berý. Joǵaryda atalǵan usynystar osy maqsatqa jetý jolynda az-kem sep bolady dep oılaımyz. 

Nurbol QUDAIBERGENOV,

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, PhD