Memlekettik qyzmet: jastardyń kózqarasy ár alýan

Al qazirgi jastardyń mem­le­kettik qyzmetke qyzyǵý­shy­lyǵy qandaı dáre­je­de? Bul saýalǵa jaýapty byl­tyr­ǵy «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy mem­lekettik qyzmettiń jaǵdaıy týra­ly» Ulttyq baıandamadan taptyq. Atal­ǵan resmı qujatqa súıensek, 2023 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha elimizdegi memlekettik qyzmetshilerdiń shtat sany – 90 053,  biraq naqty sany 83 963 adam bolǵan, ıaǵnı 6 myńnan astam memlekettik qyzmet orny bos turǵan. Onyń kóbi jergilikti atqarýshy organdarǵa tıesili. Buǵan Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń resmı saıtynda jarııalanǵan ákimshilik laýazymdardyń bos oryndarynyń tizimi aıǵaq.

Keıingi jyldary memlekettik qyz­metshilerdiń ortasha jasy 39–40 jas ara­lyǵynda. Bul rette memlekettik qyzmettegi jastar úlesiniń tómendeý úrdisi baıqalady. Naqty aıtsaq, 2018 jyly jastar úlesi – 24,6 paıyz, 2019 jyly – 23 paıyz, 2020 jyly – 21,6 pa­ıyz, 2021 jyly – 18,1 paıyz, 2022 jyly 17,8 paıyz bolǵan. Arnaıy júr­gizilgen saýalnama kórsetkendeı, mem­lekettik qyzmetshilerdiń óz jumy­syna ynta-yqylasyna áser etetin negizgi faktor – jalaqy. Máselen, olardyń 72,2 paıyzy ózderiniń materıaldyq jaǵdaıyn ortasha (basshylar – 77 paıyz, oryndaýshylar – 71 paıyz), 21 paıyzy – ortashadan tómen (basshylar – 15 paıyz, oryndaýshylar – 23 paıyz), 6,8 paıyzy – ortashadan joǵary (basshylar – 9 paıyz, oryndaýshylar – 6 paıyz) dep baǵalaǵan. Sonymen qatar memlekettik qyzmet salasynda jańa jalaqy júıesi engizilge­nine qaramastan, saýalnamaǵa qatysqan memlekettik qyzmetshilerdiń 11,8 pa­ıyzy ǵana óz jalaqysy otbasyn asyraý úshin jetkilikti dep sanaǵan. Osyǵan oraı, memlekettik qyzmetshilerdiń 90 paıyzdan astamy jıi nesıe alatyn bolyp shyqty.

Memlekettik qyzmetshilerdi turǵyn úımen qamtamasyz etý de ózekti kúıinde qalyp otyr – shamamen 40 paıyzynyń jeke turǵynjaıy joq. Soǵan qaramastan, olardyń 87,4 paıyzy «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń memlekettik qyzmeti týraly» zańnyń 56-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes ózderiniń jeke turǵyn úı qurylysy úshin jer ýchaskesin alý quqyǵyn paıdalana almaǵan.

Memlekettik qyzmetshilerdiń áleý­mettik jaǵdaıyn jaqsartý úshin respon­dent­terdiń 62 paıyzy jalaqyny jyl saıynǵy ınflıasııa deńgeıinen tómen emes mólsherde ındeksteýdi, 51,5 pa­ıyzy saýyqtyrý úshin beriletin jyl saıynǵy járdemaqy mólsherin ulǵaıtýdy, 45,1 paıyzy turǵyn úımen qamtamasyz etýdiń tıimdi júıesin engizýdi, 31,7 pa­ıyzy tolyqqandy medısınalyq qyzmet kórsetýdi, 30,9 paıyzy qosymsha aqyly qyzmetpen aınalysýǵa ruqsat berýdi usynǵan.

Memlekettik qyzmetshilerdiń jumys ónimdiligine áser etetin mańyzdy faktor­dyń biri – densaýlyq jaǵdaıy. Saýalnamaǵa qatysqandardyń 59,7 paıyzy syrqatqa shaldyqqan, al 31,4 paıyzy bul olardyń kásibı qyzmetimen baılanysty dep sanaıdy (sonyń ishinde kúızeliske ushyraý, ústeme jumys, kompıýterdiń aldynda uzaq otyryp jumys isteý jáne t.b.). Osy oraıda memlekettik qyzmetshiler men olardyń otbasy músheleriniń 79,9 paıyzynyń jeke medısınalyq mekemelerdiń qyzmetine júginýge múmkindigi joq, al tegin negizde sportpen shuǵyldanýǵa múmkindik berilgen sheneýnikterdiń úlesi nebári 11,7 paıyzdy quraǵan.

Memlekettik qyzmetshilerdiń 36 pa­ıyz­­daıy jumys pen jeke ómiri ara­syn­daǵy tepe-teńdikti saqtaı almaımyz dep esep­teıdi. 76,6 paıyzy jumys ýaqyty bit­ken­nen keıin de keshiktiriledi, onyń ishinde 23 paıyzy muny jıi jasaýǵa májbúr. Buǵan qosa, respondentterdiń 77,8 paıyzy ústeme jumys úshin ótemaqy tólenbeıtindigine nemese demalys berilmeıtindigine shaǵymdanǵan. Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń aralasýymen 821 memlekettik qyzmetshige qosymsha demalys saǵattary berilgen jáne ústeme jumysqa zańsyz tartylǵan sheneýnikterge 52 mln teńgeden astam somada aqshalaı ótemaqy tólengen.

Memlekettik qyzmet isteri agenttigi keıingi kezde jas mamandardy memlekettik qyzmetke tartýǵa erekshe nazar aýdaryp otyr. Agenttiktiń barlyq óńirdegi departamentteri «Jas memlekettik qyz­metshiler mektepterin» ashqan. 2022 jyly 30 jeltoqsanda qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zań­namalyq aktilerine Memleket bas­shysynyń jekelegen tapsyrmalaryn iske asyrý máseleleri boıyn­sha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań arqyly «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qyzmeti týraly» zańnyń 15-baby joǵary oqý oryndaryn memlekettik tapsyrys aıasynda ýákiletti organ belgilegen mánnen tómen emes oqý nátıjesimen bitirgen túlekter bir jyl ishinde konkýrs ótkizilmesten «B» korpýsynyń oblys aýdanynyń nemese oblystyq mańyzy bar qalanyń ákimi jáne máslıhaty apparattarynyń tómengi laýa­zymyna, oblys aýdany jáne oblystyq mańyzy bar qala atqarýshy organynyń basshylyq emes laýazymyna, aýdandyq mańyzy bar qala, aýyl, kent, aýyldyq okrýg ákimi apparatynyń basshylyq emes laýazymyna ornalasa alatyndyǵy jónindegi 6) tarmaqpen tolyqtyrylǵan. Nátıjesinde, ótken jyldan beri joǵary oqý oryndarynyń 124 túlegi memlekettik qyzmetke konkýrssyz qabyldanǵan.

Áıtse de, Memlekettik qyzmet isteri agenttigi júrgizgen saýalnama kórsetkendeı, jas mamandardy memlekettik qyzmetke tartýda áli de oılanarlyq jaılar bar. Eń aldymen, tómengi laýazymdardaǵy mem­lekettik qyzmetshilerge tólenetin jalaqy mólsherin arttyrý qajet. Máse­len, aýyldyq okrýg ákimi apparaty bas mama­nynyń 210 086 teńge jalaqysy onyń otbasyn materıaldyq turǵydan qamta­masyz etýge jetkiliksiz ekeni anyq.

Al tómengi býyndaǵy memlekettik qyzmetshilerdiń jalaqysyn ósirý úshin qajetti qarjyny memlekettik organdardy odan ári ońtaılandyrý esebinen qarastyrýǵa bolady. Bul rette 2021 jyly sheneýnikter sanyn 15 paıyzǵa – 9610 birlikke (sonyń ishinde ortalyq memlekettik organdar – 5481 birlikke, jergilikti atqarýshy organdar – 4129 birlikke) qysqartýmen shektelý týraly sheshim qabyldanǵany málim. Alaıda Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Memleket basshysynyń 2022 jyly 2 maýsymda bergen tapsyrmasyna sáıkes Jergilikti atqarýshy organdardyń bazalyq qury­lymynyń jobasyn ázirlep, aldaǵy ýaqytta oblystyq basqarmalardyń sanyn qazirgi 24-ten 20-ǵa deıin, al aýdandyq bólimderdiń sanyn 12-den 8–10-ǵa deıin qysqartýdy josparlap otyr.

Bizdińshe, jergilikti atqarýshy organdardy ǵana emes, birqatar mınıstrliktiń óńirlerdegi departamentterin de ońtaı­­­landyrý qajet. Sebebi ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdar memlekettik bıliktiń bir tarmaǵy, ıaǵnı birtutas atqarýshy bılik bolyp sanalatyndyǵyna qaramastan, mınıstr­likterdiń kópshiligi ózderiniń aýmaqtyq qurylymdaryn quryp, olarǵa baqylaý-qadaǵalaý fýnksııasyn bergendigi sheneý­nikter sanyn kóbeıtýden basqa nátıje berip otyr­ǵany shamaly sııaqty. Mysal úshin, oblystyq ákimdikterdiń Bilim basqar­ma­lary barda mınıstrleri aýysqan saıyn jańa reforma jasalatyn Oqý-aǵartý mınıstrligi Bilim salasyndaǵy baqylaý departamentteriniń qandaı qajettiligi bar? Budan elimizdegi bilim sapasy jaqsaryp ketti me? Oblystyq ákimdikterdiń Aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary, Veterınarııa basqarmalary bar bolǵandyqtan, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń aýmaqtyq ınspeksııalarynyń qanshalyqty qajeti bar? Oblystyq ákimdikterdiń Tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmalary men Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııalary da birin-biri qaıtalaıtyn qyzmetterdi atqaryp otyr emes pe? Oblystyq ákimdikterdiń Jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmalary men Memlekettik eńbek ınspeksııasy basqarmalary azdaı, Eńbek jáne halyq­ty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń oblystyq departamentterin qurý qandaı qajettilikten týyndaǵan? Bul suraq­tardy biz jergilikti atqarýshy organ­dar­ sheneýnikteriniń aýyzdarynan talaı estidik. Olardyń aıtýlarynsha, mınıstrlikter departamentterin ońtaı­landyrýdan ortaq iske eshqandaı zalal kelmeıdi.