– Elimizde turmystyq zorlyq-zombylyqty krımınalızasııalaıtyn qujat buǵan deıin de qabyldanǵan edi. Biraq zań jaǵdaıdy ózgertýge yqpal ete almady. Bul jolǵy zańnyń normasy durys jumys isteıtinine kepildik bar ma?
– Turmystyq zorlyq-zombylyq máselesi keıingi jyldary Memleket basshysy qatań baqylaýyna alatyndaı ózekti máselege aınaldy. Sondyqtan bul joly salaǵa qatysty qujat jan-jaqty talqylaýdan ótti. Ras, keıingi bes jylda otbasylyq-turmystyq qatynastar salasynda jasalatyn quqyq buzýshylyqtyń jazasyn barynsha qatańdattyq. Máselen, 2019 jyly ózgerister men tolyqtyrýlar jasaldy. Byltyr taǵy da Qylmystyq kodekske ózgerister engizildi. Byltyr shildeden bastap qosymsha Ákimshilik kodekske de ózgeris engizildi. Munda da turmystyq zorlyq-zombylyq jasaǵan quqyq buzýshylyqtardyń jazasyn qatańdatýǵa baılanysty túzetýler qoldanysqa berildi. Ákimshilik kodekske sáıkes turmystyq qatynastar salasyndaǵy jasalatyn quqyq buzýshylyqtardyń barlyǵyna eshkimniń aryzynsyz-aq is qozǵaýǵa ruqsat etildi. Al buǵan deıin biz jábirlenýshilerdiń aryz berýden bas tartýyna baılanysty «jýan judyryq ıelerine» eshqandaı jaza qoldana almaı keldik. Polısııanyń qoly agressor-buzyqtar aldynda baılaýly boldy. Byltyrdan bastap qana birden Ákimshilik is qozǵap, sotqa jiberýdiń arqasynda soǵylǵan qońyraýlardyń 98 paıyzy boıynsha agressorǵa jaza qoldanylyp keledi.
Keshe ǵana qabyldanǵan jańa zań boıynsha Ákimshilik kodekstegi «densaýlyqqa jeńil zııan keltirý» jáne «uryp-soǵý» baby Qylmystyq kodekske engizildi. Bul zańǵa sáıkes agressor-buzyqtar jábirlenýshige jeńil dene jaraqatyn salsa, birden qylmystyq jaýapkershilikke tartylady. Jalpy, qylmystyq jaýapkershilikkke tartý tájirıbesi buryn da bolǵan. Mundaı qylmystar 2015-2017 jylǵa deıin qylmystyq quramǵa engizilgen edi.
– Bul baptardy qylmyssyzdandyrýǵa qandaı sebep boldy?
– Sebebi zańdy qataıtý nátıje bergen joq. Sol sebepten biz qaıtadan ákimshilik quramǵa aýystyrdyq. Alaıda bul jerde zańnyń ózinen buryn qosymsha atqarylýǵa tıis birqatar másele týyndady. Aıtalyq, qylmystyq is aýyrlyǵy men jeńildigine baılanysty túrli sanatqa bólinedi. Mysaly, jeke aıyptaý, jeke jarııalylyq túrde aıyptaý, jarııaly aıyptaýǵa jatatyn ister bolady. Bul ister jeńil, ortasha aýyr, aýyr bolyp taǵy bólinedi. Iаǵnı «densaýlyqqa jeńil jaraqat keltirý» men «uryp-soǵý» baby jeńil qylmystyq ister sanatyna jatqandyqtan, bul ekeýi de jekeshe aıyptaýǵa endi. Jekeshe aıyptaý degenimiz – jábirlenýshi ózi sotqa baryp aryz jazyp qana qoımaı, dáleldemeleriniń barlyǵyn ózi jınap, kýágerlerdi de ózi sotqa jetkizý kerek. Demek qylmystyq istiń barlyq dáleldemesin ózi jınaqtap, sotta ózi dáleldeýge tıis boldy. Tipti sot-medısınalyq saraptamasyn da óz betinshe jasatyp, qorytyndysyn jetkizetin.
Quzyrly organdardyń jumysyn jeńildetý úshin jábirlenýshi óz múddesin ózi qorǵaýǵa mindettelgen. Turmystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekken jábirlenýshiniń deni ózi sorlap júrgende aryz jazyp, dáleldemelerdi jınap, isti sońyna deıin jetkize almaıdy. Dáleldemeni jınap, sotta dáleldegen kúnniń ózinde istiń barlyǵy qaıtadan ysyrylyp qalady. Saldarynan aýyr qylmystar kóbeıdi. Jyldar boıy osyndaı jasyryn qylmystar otbasy, oshaq qasynda qalyp qoıdy da, biraz jyldan keıin qaıta tutanýyna túrtki boldy.
Sonymen qatar aıyptalýshylarǵa úlken aıyppul salynyp, úıqamaqqa alyný engizildi. Alaıda bul da tolyq jetildirilmeı, qabyldanǵan shıki sheshim ekenin tájirıbe kórsetip berdi. Mysaly, aımaqtarda úıqamaqtar jetispeıtin edi. Jábirlenýshilerdiń isi sotqa jetkenimen, aıyppulmen ǵana shektelýge týra keldi. Onyń ústine 200 AEK teńgemen eseptegende 500 myń teńge aıyppuldy tóleýge otbasylardyń shamasy kelmedi. Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń kóbi turmystyń tómendiginen týyndaıdy. Tipti balalaryna alatyn jalǵyz áleýmettik tólemmen ómir súrip otyrǵan otbasylar úshin mundaı aıyppul tóleý jábirlenýshiniń ózine de tıimsiz boldy. Aınalyp kelgende jábirlenýshiniń ózine aýyrlyq tıgizgendikten, eki jylǵa jetpeı, 1,5 jyldyń ishinde birden Ákimshilik kodekske qaıta aýystyrdyq. Sol qylmystyq is qozǵalǵan oqıǵaǵa sáıkes «erekshe talap ornatý» degen tetik bar. Iаǵnı Ákimshilik is sotqa barǵanda polısııa «Siz ózińizdiń qaýlyńyzben osy quqyq buzýshyǵa erekshe talap qoıýyńyzdy suraımyn» dep 3 aıdan 1 jylǵa deıin dep kórsetip, ózi usynys beredi. Sóıtip, agressor polısııanyń profılaktıkalyq esebinde turady. Basqasha aıtqanda, polısııa ony 5-10 kúnge qamap qana qoımaı, bir jylǵa deıin baqylaýǵa alady.
Shartty túrde sottalǵandar sekildi baqylaýymyzda ustap, apta saıyn ýchaskelik polısııa ınspektory úıine baryp tekserip, erekshe talaptyń shekteýlerin buzǵan-buzbaǵanyn anyqtaıdy. Eger talapty buzǵan jaǵdaıda taǵy da ákimshilik jaýapkershilikke tartyp, is sotqa joldanady. Engizilgen qylmystyq istiń aıasynda biz bul tetikterdi atqara almadyq. Tek jazasyz qalǵanymen qoımaı, agressorlar profılaktıkalyq qadaǵalaýymyzdan da bosatyldy. Barlyq jaǵynan tıimsiz bolǵan zań bolǵandyqtan, qaıtadan Ákimshilik kodekske aýystyrdyq.
Statıstıka turmystyq zorlyq-zombylyqtyń jyl sanap óskenin kórsetip otyr. О́ıtkeni byltyrǵy shildege deıingi zań jumys istep turǵan kezde jábirlenýshiler polısııany shaqyrǵanymen, aryzdan bas tartatyn. Sebebi taǵy da sol, jábirlenýshilerdiń psıhologııalyq, ekonomıkalyq táýeldiligi, týys-týǵandardyń aralasýy, rýhanı álsizdiginen de soǵylǵan qońyraý men jazylǵan aryzdar aıaqsyz qaldy. Al qoǵamda álsiz adam ǵana álimjettikke ushyraıdy. Sondyqtan jábirlenýshi aryzdy qaıtyp alýǵa májbúr bolady.
Keıbir jábirlenýshiler óziniń ómirinen de otbasynyń abyroıyn oılap aryzdy qaıtyp alyp jatty. Sóıtip, biz túsken aryzdarmen ǵana jumys istep, qalǵan otbasylardaǵy jábirlenýshilerdi qaýippen betpe-bet qaldyrýǵa májbúr boldyq. Áıtkenmen byltyrdan bastap qoldanysqa engizilgen Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske sáıkes aryzdardyń 98 paıyzyna is qozǵaldy. Osylaısha, polısııaǵa kelip túsetin aryz-shaǵymdar úsh aıda – 20, otbasylyq turmystyq saladaǵy qylmystar 16 paıyzǵa azaıdy.
– Biraq aryzdyń azaıýy jábirlenýshilerdiń áperbaqanǵa táýeldiliginen týyndap turǵan joq pa? Máselen, burynǵydaı aryzdan bas tarta almasyn, tatýlasý bolmaıtynyn túsingen soń osyndaı qadamǵa da barýy múmkin emes pe?
– Qoǵamda aryzdy qaıtaryp ala almaıtyndaryn bilip, aryz jazýdy qoıǵan shyǵar degen pikir aıtylyp jatyr. Biraq bizge habarlasatyn jábirlenýshilerdiń aıtqanyna qarasaq, barlyǵy janjaldyń ústinde habarlasqan. Iаǵnı osyndaı aryz-shaǵymdardyń 90 paıyzynda janjaldyń sharyqtaý shegine jetken tusynda qońyraý shalǵandyǵyn kórsetedi. Mundaı ýaqytta jábirlenýshiniń basynda aınaladaǵy adamdardyń pikiri mańyzdy bolmaıdy. Buryn ashý- yza ústinde habarlasyp, keıin aryz berýden bas tartqandardyń 60 paıyzy óz raıynan qaıtatyn. Qazirgi zańǵa sáıkes aryz túsken boıda ákimshilik is qozǵalady. Bul adamdardyń quqyqtyq sanasy oıanǵanyn kórsetti dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Buǵan deıin jábirlenýshilerdiń aryzymen is qozǵalyp, sotqa jetkende de jábirlenýshi men aıyptalýshyny bir ret emes, birneshe ret kelse de tatýlasa beretin. Qazir adamdar tatýlasýǵa bolmaıtynyna kózi jetti. Sonyń arqasynda qaıtalaý faktileri 37 paıyzǵa azaıdy. Sebebi qazirgi zań áperbaqan men jábirlenýshiniń sotta ǵana bir ret tatýlasýyna múmkindik berip otyr.
– Byltyr qabyldanǵan bul ózgerister keıingi qol qoıǵan jańa qujatqa sáıkes ózgeriske ushyraı ma? Álde bul qosymsha jumys isteı bere me?
– Qazir turmystyq salada otbasynyń bir múshesine qol kóterip, denesine zaqym keltirmese de, daýys kóterip, turmystyq zattardy syndyrǵany, balaǵattap, ar-namysyna tıgeni úshin de ákimshilik is qozǵalady. Sondaı-aq qorǵaý nusqamasynyń talaptaryn buzý, erekshe talapty buzý degen baptar da Ákimshilik kodekste qaldy. Al «denege jeńil-jelpi zaqym keltirý», «uryp-soǵý» baptaryn Qylmystyq kodekske kóshirdik. Biraq bul baptardy qylmystyq iske kóshirgende aldyńǵy tájirıbede ketken olqylyqtyń barlyǵy eskerildi. Tıimsiz bolǵan máselelerdiń barlyǵy qaıtalanbaıtyndaı etip ózgertildi. Iаǵnı burynǵydaı emes, qylmystyq isterdiń jeńil sanatyna jatsa da, jarııalylyq túrde qozǵalatyn bolady. Demek eshkimniń aryzynsyz polısııa aýyr qylmys retinde is qozǵap, ózi tekserip, tergep sotqa jibere alady. Úıqamaqtardyń da sany kóbeıdi. Aıyppuldan bólek, qoǵamdyq jumystar qarastyrylǵan. Mysaly, eger 200 AEK aıyppul salynsa, onyń balamasy 200 saǵat qoǵamdyq jumysqa tartylady. Sot agressordyń otbasylyq jaǵdaıyn eskerip, qoǵamdyq jumysqa jegýge sheshim shyǵara alady. Sondaı-aq onyń ishinde túzeý jumystary da bar. Eń mańyzdysy, eki bap boıynsha eki jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy engizildi. ÁQBtK boıynsha buryn qaıtalaǵan jaǵdaıda agressordy 25 táýlikke ǵana qamaı alatyn bolsaq, endi densaýlyǵyna jeńil jaraqat keltirgeni úshin eki jylǵa deıin bostandyǵy shekteledi.
Taǵy bir másele. Qylmystyq istiń aıasynda «98-3» degen jańa bap engizildi. Bul bappen tek densaýlyqqa jeńil jaraqat salý men uryp-soǵý emes, ortasha aýyrlyqtaǵy, aýyr zııan keltirý bolsyn, barlyq otbasylyq turmystyq saladaǵy qylmystyq istiń aıasynda sotqa erekshe talap engizý týraly usynys bere alamyz. Agressor-buzyqtarǵa profılaktıkalyq jumys júrgizýge quqyq aldyq. Eń mańyzdysy, «Uryp-soǵý» babymen qozǵalatyn isterde sot-medısınalyq saraptamanyń qorytyndysy kerek emes. Jábirlenýshi aıtsa, sol da jetkilikti. Demek bul ózgeris eshkim eshkimniń ómirine qol salýǵa, ar-namysyna tıisýge bolmaıtynyn kórsetedi. Toqeterin aıtqanda, qylmysqa nóldik tózimdilik tanytý kerek degendi bildiredi.
– О́zin-ózi qorǵaý úshin kúıeýin óltirip alǵan áıelder uzaq merzimge, al sońynan ańdyp júrip áıelin óltirgen kúıeýine az jaza taǵaıyndalǵan jaǵdaılar da bar. Buǵan ne deısiz?
– Ákimshilik jáne qylmystyq is boıynsha sońǵy quqyqtyq baǵany sot beredi. Qylmysker men quqyq buzýshyny da «kináli» dep tanıtyn sot. Árbir sot zańnyń aıasynda jazany ózi taǵaıyndaıdy. Al zańda «abaısyzdyqta qorǵaný úshin», «abaısyzdyqta ólimge ákelip soqqany úshin» degen baptar bólek, «kisi óltirý», «aýyr zııan keltirip ólimge ákelip soqtyrý» degen ártúrli bap bar. Soǵan sáıkes sheshim shyǵarylady. Qorǵaý úshin qylmys jasaǵan bolsa, olardyń jazalary kisi óltirýge qaraǵanda tómen. Kúıeýlerin 15-20 jyl zorlyq-zombylyqtyń shekarasynan shyǵyp, ábden shegine jetip, basqa sharasy bolmaǵandyqtan asa qatygezdikpen óltirgen oqıǵalar da boldy. Olarǵa «qasaqana óltirý» degen bappen is qozǵalady.
Keıingi on jyldyń ortaq esebine súıensek, jylyna otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyq salasynda 80 áıel qaıtys bolǵan. Onyń barlyǵy kúıeýiniń qolynan qaza tappaǵan. Otbasynyń basqa da músheleri, mysaly, sheshesi men qyzy, aǵasy men qaryndasy, ákesi men balasynyń arasyndaǵy qaıǵyly oqıǵalar bar. Byltyr 69 áıel qaza tapqan. Onyń ishinde 12 is kisi óltirý, «qalǵany ólimge ákelip soqqany úshin» degen bappen qozǵalǵan. Sondaı-aq jańa zańda kámeletke tolmaǵandarǵa baılanysty quqyq buzýshylyqtar men qylmystarǵa tatýlasýdy múlde alyp tastady. On segiz jasqa tolýǵa bir kún qalsa da tatýlasa almaıdy. Al jas balalardy óltirgender men zorlyq kórsetkender ómir boıyna sottalady. Sebebi qoǵam osyndaı jazany surady. Qylmysker tıisti jazasyn alýy kerek.
– Bizde áıelin ańdyp júrip qasaqana óltirgen erkekke 1,5 jyl bergen oqıǵa da boldy ǵoı?
– Árıne, bul da qasaqana kisi óltirýge jatady. Biraq bul jerde de sheshimdi biz emes, sot sheshetinin umytpaý kerek. Polısııa tek qylmystyq isti qozǵap, dáleldedemelerin jınap beredi.
– Osy tusta tergeýshi tapshylyǵy máselesi qalaı sheshimin tabady?
– Buryn turmystyq zorlyq-zombylyq salasynda áıelderdi qorǵaý bólinisi respýblıka boıynsha 256 ǵana bolǵan. Qazir bul sandy myńǵa deıin jetkizýdi josparlap otyrmyz. Osy jyldyń birinshi jartysyna deıin jeke mamandandyrylǵan turmystyq zorlyq-zombylyqpen kúres jónindegi bólimshe qurylady. Mysaly, polısııa departamentterinde bir ǵana aǵa ınspektor bolsa, endi bólimshe ashylyp, osy salaǵa qatysty arnaıy jumys isteıtin bes-alty adam bolady. Olar tek tikeleı turmystyq-zombylyqtyń aldyn alý, qylmysqa qarsy kúres júrgizýmen aınalysady.
– Qylmysqa qylbyraý salǵan durys. Al turmystyq zorlyq-zombylyqqa ne túrtki bolady?
– Sebebi kóp. Bizdiń aldymyzǵa kelgen búkil qylmystyq isterge taldaý jasalady. Jalpy qylmystyń 65-70 paıyzy adamnyń mas kúıinde jasalady. Bıyl úsh aıda jábirlenýshilerden 21 myń aryz-shaǵym túsken. Al polısııanyń ózi 17 myń faktini anyqtady, sonyń ishinde 30 myńǵa jýyq qorǵaý nusqamasy shyǵaryldy. Olardyń barlyǵyna saraptama jasaǵan joqpyz. Alaıda osy úsh aıda bizdiń aldymyzǵa túsken 199 otbasylyq turmystyq qatynastar salasyndaǵy qylmystyq isterge saraptama jasadyq. Árbir qylmystyq iske saraptama jasaǵanda oqıǵanyń jasalý sebebin anyqtaımyz. Birinshi sebep – ishimdik. Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń 50-60 paıyzy mas kúıinde jasalady eken. Al ishimdik ishýge áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaı sebep bolady. Biraq «bireý toıyp sekiredi, bireýi tońyp sekiredi» demekshi, qazir áleýmettik jaǵdaıy bola tura ishimdik ishýdiń saldarynan bolatyn oqıǵalar da tirkeledi. Iаǵnı quqyq buzýshynyń psıhıkalyq aýytqýshylyǵy dese bolady Qylmystyń 10 paıyzyna lýdomanııa saldarynan jasalady. Sondaı-aq týystardyń kirisýinen – 5, erli-zaıyptylar arasyndaǵy kózge shóp salý oqıǵalary – 5 paıyzdy qurasa, ajyrasqannan keıin múlikti bólisýge baılanysty qylmys sany 1-2 paıyzǵa jetken.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Jadyra MÚSILIM,
«Egemen Qazaqstan»
