Dáris taqyryby – saılaý júıesiniń ózekti trendteri

Kóshbasshylyq dáris formatynda ótken is-sharada Ortsaı­laýkom basshysy komıssııa janyndaǵy Sarapshylyq keńes músheleriniń, professorlar, zań ǵylymdarynyń doktorlary Edýard Muhamedjanov, Leıla Januzaqova, Aınur Sábıtova, quqyq doktory (PhD) Halıda Ájiǵulovanyń saılaý salasyn damytýǵa qosqan eleýli qyzmeti men úlesin atap ótip, olarǵa OSK Qurmet gramotasy men OSK-nyń 30 jyldyǵy aıasynda jarııalanǵan ǵylymı eńbekterdi tapsyrdy.

Dáris kezinde N.Ábdirov 1993 jylǵy 8 jeltoqsanda eldiń Ortalyq saılaý komıssııasy qurylǵan sátten bas­tap Qazaqstan táýelsizdigi kezeńinde eldiń saılaý júıesi men saılaý organdarynyń damýy jáne transformasııalanýy máselelerine toqtaldy. «Osy kúnnen bastap komıssııa ortalyq deńgeıde jumys isteıtin turaqty ınstansııa­ǵa, memlekettik basqarýdyń tolyqqandy organyna aınaldy», dep atap ótti ol.

1995 jyly OSK ókilettik­terin belgilep bergen «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyl­dandy. Komıssııa saılaý organdarynyń biryńǵaı júıe­sin basqardy jáne qurylǵan kezinen bastap memlekettik bıliktiń zańdy ınstıtýttaryn qalyptastyrýǵa tikeleı qatysa otyryp, Qazaqstannyń qalyptasý tarıhymen tyǵyz baılanysty boldy.

Kóptegen bedeldi halyqara­lyq uıymnyń belsendi múshesi bola otyra, Qazaqstan erkin jáne básekelestik saılaý ótkizýde barlyq mindettemesin ustanady. Memleket basshysy, Parlament jáne máslıhat depýtattary, sondaı-aq ákim­derdiń saılaýy elimizde ult­tyq zańnamaǵa jáne Adam quqyq­tarynyń jalpyǵa birdeı dek­larasııasynda (1948 jyl), Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktide (1966), EQYU Kopengagen Keńesiniń Qujatynda (1990) qamtylǵan demokra­tııa­lyq saılaýdyń jalpyǵa birdeı tanylǵan qaǵıdattaryna sáı­kes ótedi. OSK tóraǵasy atap ótkendeı, búgingi kúni azamat­tardyń saılaý quqyqtarynyń saqtalýyna kepildik beretin tolyqqandy zańnamalyq baza quryldy.

Elimizdiń saılaý organdary osy jyldarda mańyzdy 39 iri eldik elektoraldyq naýqan ótkizdi. Sondaı-aq bes eldik naýqan – el Konstıtýsııasyna tolyqtyrýlar men ózgerister engizý jónindegi referendým, Prezıdent, Senat depýtattaryn, Májilis depýtattaryn, barlyq deńgeıdegi máslıhat depýtattaryn saılaýlar bir jyl ishinde ótkizildi. 2021 jyly engizilgen sátten bastap saılaý komıssııa­lary eki myńnan asa (2144) aýyl ákimderin saılaý naýqa­nyn uıymdastyryp, ótkizdi. Bul aýyl deńgeıindegi ákim­derdiń jalpy sanynyń 91,5%-yn qamtıdy. О́tken jyl­dyń sońynda alǵash ret qanat­qaq­ty rejimde aýdandar men ob­lys­tyq mańyzy bar qalalar­dyń 45 ákimin tikeleı saılaý ótti.

Búginde elimizdegi saılaý úderisi búkil saıası júıemen birge damýyn jáne reformalanýyn jalǵastyryp keledi. N.Ábdirov dáris barysynda 2022 jylǵy 5 maýsymda ótken respýblıkalyq referendýmda jalpyhalyqtyq qoldaý tapqan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń konstıtýsııalyq reformasyna baılanys­ty saılaý zańnamasynyń ir­geli jańalyqtary týraly da aıtyp berdi. «Ortalyqta jáne jergilikti jerlerde mem­le­kettik bılik pen bas­qarý organ­daryna laýazymdy tul­ǵalardy saılaýdyń túbegeıli jańa tártibi belgilendi», dedi ol.

Ortsaılaýkomnyń basshysy saıası reformalar taqyrybyn da qozǵady, onyń ishinde saılaý básekelestigi úshin alańdy edáýir keńeıtken saıası partııalardy tirkeý rásimin jeńildetý bar. OSK-niń transparentti jumys formatyna kóshkenin atap ótken ol: «Ulttyq jáne halyqaralyq ınstıtýttarmen baılanystyń jańa arnalary jolǵa qoıyldy. 2022 jyly qurylǵan OSK janyndaǵy dıa­log alańdary – Sarapshylyq keńes jáne Jas saılaýshylar klýby qarqyndy damyp keledi, Múgedektigi bar adamdardyń saılaý quqyqtaryn qamtama­syz etý jónindegi jumys toby­nyń qyzmeti qaıta formattaldy. Sarapshylyq keńes ala­ńyn­­­da eldegi saılaý barysyn halyqaralyq baıqaý qory­tyn­dylaryn keńinen, jan-jaqty jáne ashyq talqylaý dástúri qalyptasyp keledi», dedi.

Sonymen qatar OSK mú­she­­­leriniń saılaý naýqan­dary barysynda, saı­laýa­ra­lyq kezeńderde óńir­lerdiń jurtshylyǵymen jáne jas­tarymen turaqty tikeleı, a­shyq dıalog formaty qu­ry­lyp keledi. N.Ábdirov dáriske qatysýshylarǵa saılaý salasyndaǵy halyqaralyq qatynastardyń damýy týraly aıtyp berdi. Máselen, búgingi tańda 11 eldiń ortalyq saılaý organdarymen yntymaqtastyq týraly ekijaqty qujattarǵa qol qoıylǵan.

Komıssııanyń strategııa­lyq keleshegine, kóz­qarasyna, mıssııasyna, qundy­lyqtaryna, qaǵıdattaryna, basym­dyq­taryna keńinen toqtalǵan N.Ábdirov: «Mindetimiz – ót­ken joldy túsiný, sondaı-aq Pre­zı­denttiń saıası reformasyn eskere otyryp, saılaý organdarynyń búkil júıe­simen birge OSK damý perspek­tıvalaryn aıqyndaý», dep atap ótti. 2022 jylǵy konstı­týsııa­lyq reforma saıası júıeniń búkil konfıgýrasııasyn ózger­tip, saılaý ınstıtýtyna trans­formasııalyq áser etti. Aza­mattardyń memleketti bas­qar­ý­daǵy, onyń ishinde saılaý úderisteri arqyly rólin art­tyrýǵa basa nazar aýdaryldy.

Ortsaılaýkomnyń basshysy sózin «Qazaqstannyń OSK óziniń úılesimdi jumys isteıtin «ekojúıesimen» turaqty memlekettik ınstıtýt retinde qalyptasty, dep qorytyndylady. Komıssııa azamattardyń qoldanystaǵy zańnamaǵa jáne halyqaralyq mindettemelerge sáıkes saılaýǵa jáne saılanýǵa óziniń ajyramas konstıtýsııalyq quqyqtaryn iske asyrýy úshin jaǵdaılardy qamtamasyz etedi.

Dáris barysynda joǵary oqý ornynyń 106 stýdenti men oqytýshysy qatysqan ózekti saılaý máseleleri boıynsha dástúrli onlaın-saýalnama qyzyǵýshylyq týdyrdy. Dáris «suraq-jaýap» sessııa­sy jáne pikirtalaspen aıaq­taldy. Máselen, ǵalym-etno­graf, professor Táttigúl Qartaeva­ny basqa elder­diń par­lamentterimen salys­tyr­ǵanda, depýtattar sany, saı­lanǵan depýtattar qyzmetiniń tıimdiligine taldaý júrgizý, ózin-ózi usyný ınstıtýtyn engizýdiń nátıjeliligi jáne shetelderde Qazaqstan azamattarynyń saılaýǵa qatysý máseleleri qyzyqtyrdy. Zań fakýltetiniń dekany, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Dáýlet Baıdeldınov saılaý úderisindegi obektıv­tilik máseleleri, al stýdent Aıtına Baısarova basqa adam­dardyń, onyń ishinde týys­tarynyń ornyna daýys berý týraly suraqtar qoıdy. Magıs­trant Jadyra Daırova elek­t­rondy daýys berýde blok­cheınderdi paıdalaný kezinde yqtımal táýekelderdi azaıtý týraly surasa, doktorant Qanat Álıhan daýys berý qupııasyn qamtamasyz etý tetikterine qyzyǵýshylyq tanytty.

Sondaı-aq oblystar, Astana, Almaty, Shymkent qala­lary­nyń aýmaqtyq saılaý komıs­sııa­larynyń múshelerine res­pýb­lıkalyq kóshpeli semınar uıymdastyrylyp, saılaý salasynyń ózekti máseleleri boıynsha oqytý ótti.