– Kórshi elderden keletin ónimder nelikten arzan, baǵasy jaǵynan básekege nelikten qabiletti?
– KSRO basshylyǵynyń jahandyq ınfraqurylymdyq josparlaryna baılanysty Reseı men Belarýste tamaq ónerkásibi jaqsy damydy. 1960-1990 jyldary bul elderde shıkizat bazasy qalyptasty, egis alqaptary jobalanyp, óndiris oryndary aımaq pen shıkizat ereksheligin, logıstıkany eskere otyryp salyndy. Bul respýblıkalarda áý bastan iri jáne qýatty qaıta óńdeý kásiporyndary jumys istedi. Dál osy muranyń arqasynda eki elde damyǵan jáne únemdi agrarlyq azyq-túlik sektory qalyptasty. Sonymen qatar aýqymdy memlekettik sýbsıdııalar men jeńildetilgen nesıeniń berilýi kásiporyn jumysyn alǵa bastyrdy.
Bizdiń elde óndirýshi úshin ekonomıkalyq ahýal aıtarlyqtaı kúrdeli, oǵan ónimderdi ótkizýge baılanysty qordalanǵan máselelerdi qosyńyz. Saýda jelileriniń jergilikti jetkizýshilermen jasaǵan yntymaqtastyq sharttary tıimsiz. Kóbine kelisimshartta otandyq óndirýshilerge qoldan jasalǵan qolaısyz sharttar qoıylady, qosymsha tólemder alynady, máselen, retrobonýstar. Tóleýden bas tartqan jaǵdaıda, óndirýshi saýda jelisindegi sóresinen aıyrylady. Saýda jelileri júzdegen sharshy metrin nege ımporttyq ónimderge beredi? Sebebi qarapaıym: rıteıl úshin ımportpen jumys isteý tıimdirek. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) elderiniń ımporttyq ónimi otandyq ónimderden anaǵurlym arzan. Sonymen birge satyp alynatyn partııalardyń iri kólemi esebinen reseılik jáne belorýssııalyq jetkizýshiler otandyq saýda jelilerine qosymsha jeńildikter beredi. Al otandyq kásiporyndar ondaı iri taýar partııalaryn usynatyndaı áleýetti emes. Nátıjesinde, otandyq óndirýshige saýdadaǵy basymdyq túgili, saýda sóresinde oryn qalmaıdy – barlyq oryndy kórshi elderdiń úlken brendteri jaýlap alǵan. Sheteldik jetkizýshiler satylǵan taýar úshin tólemdi birneshe aı kúte alady. Jergilikti kásiporyndarda ekonomıkalyq turǵydan mundaı múmkindik bola bermeıdi. Jetkizilgen taýarlarǵa aqy tóleý merzimi kelisimshart boıynsha úsh aıǵa deıin sozylýy múmkin, biraq tipti úsh aı da saqtalmaıtyn jaǵdaılar bar. Mysaly, iri jelilerdiń biri jergilikti óndirýshige ótkizilgen taýar úshin mıllıard teńgege jýyq qaryz bolsa da, bir jylǵa jýyq ýaqyt eseptespeı kelgen. Aqyrynda jetkizýshi óziniń barlyq ónimin jeliniń búkil sýpermarketterinen alyp tastaýǵa májbúr boldy.
– Endeshe, otandyq óndiristi qorǵaýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq sheshimder qabyldaıtyn ýaqyt ábden kelgen sııaqty?
– Jergilikti naryqta ónimderdi satý úshin otandyq ekonomıkaǵa adal jáne tıimdi sharttar qajet. Kún tártibinen túspeı kele jatqan osy másele boıynsha biz zańnamalyq bazany jetildirý jónindegi óz usynystaryn bergen azyq-túlik sektorynyń salalyq odaqtarymen jumys istep otyrmyz. Usynystar agroónerkásip kesheni (AО́K) jónindegi partııalyq respýblıkalyq keńeste talqylanyp, Májilistiń agroónerkásiptik keshen komıtetimen, sondaı-aq beıindi mınıstrlik ókilderimen birge pysyqtaldy. Sóıtip, jeke zań jobasyn daıyndaý týraly sheshim qabyldandy. Biz zańnamalyq deńgeıde ýákiletti memlekettik organdar tarapynan saýda qyzmetin retteýdi kúsheıtýdi usynyp otyrmyz. Osy arqyly otandyq óndirýshilerge basymdyq berýdi kózdeımiz.
– Sapasy kúmán týdyratyn, arzan ımporttyq azyq-túlik ónimderin úlken kólemde baqylaýsyz jetkizý de – ýaqyt óte kele ult densaýlyǵynan kórinedi degen úlken qaýipti joqqa shyǵarýǵa bolmas?
– Bul – úlken másele. Reseılikter Qazaqstan ónimderin jetkizý barysynda óz naryǵyn «Rostehnadzor» sııaqty baqylaýshy uıymdardyń kómegimen óte qatal qorǵaıdy. Qytaılyq kórshilerimiz de solaı. Alaıda óz basym ónimderiniń sapasy tómen bolǵandyqtan, ıakı karantın shekteýine baılanysty kórshi elderdiń keıbir óndirýshisine óz naryǵymyzdy japtyq degendi estimeppin.
Saýda mınıstrliginiń naryqty qorǵaý máselesindegi ýáji – ımporttyq azyq-túlikpen qamtamasyz etý jaǵdaıyn baqylaıtyn vedomstvoaralyq ahýaldyq ortalyq qurdyq deıdi. Jaqynda biz olarǵa «Nelikten sizder ımporttyq sapasyz taýarlardyń partııasy anyqtalǵan kezde halyqty habardar etpeısizder? Nelikten buqaralyq aqparat quraldary bul týraly jaq ashpaıdy?» degen saýaldar qoıdyq. Reseıde mundaı jaǵdaılar eskerýsiz qalmaıdy. Al biz neden qorqamyz? Bizdiń oıymyzsha, munda sybaılas jemqorlyq yqtımaldyǵy da joǵary: memlekettik qyzmetkerler iri saýda jelileriniń múddesi úshin tıisti memlekettik organdarǵa habarlamaı nemese kópshilikke jarııalamaı, problemalardy «jyly jaýyp» qoıa salady.
– Eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge tikeleı qatysty naryqtaǵy bul taqyryp naqty qalaı baqylanady?
– Árıne, ishki azyq-túlik naryǵyn qorǵaý – eń aldymen ulttyq qaýipsizdik máselesi. Kez kelgen sýpermarketke kirińizshi – sórelerden kóbine ımporttyq ónimderdi kóresiz. Qandaı da bir geosaıası daǵdarys bolsa, kórshilerimizde bir másele týyndasa, saldary bizde dereý baıqalady. Olar kez kelgen ýaqytta óz naryǵyn basty nazarǵa alyp, bizge azyq-túlik jetkizýdi toqtata alady – sol kezde biz halyqty nemen tamaqtandyramyz? Salalyq odaqtardyń málimetterine sensek, azyq-túliktiń jekelegen sanaty boıynsha dúkenderdegi ımporttyń úlesi 80%-dy quraıdy. Sondyqtan ishki naryqty barlyq múmkin quraldarmen qorǵaý, ónimderimizdiń ımportpen ádil básekesi úshin jaǵdaı jasaý, otandyq óndirýshilerdi myqty etý úshin, olar eldi tolyǵymen qamtamasyz etip, sodan keıin halyqaralyq naryqqa belsendi shyǵa alýy úshin jan-jaqty qoldaý qajet. Durys áreket etsek, aldaǵy 3-5 jylda ilgerileý bolady dep senemiz.
– Aqıqatynda bizde sapaly, básekege qabiletti ónimder shyǵaratyn otandyq kompanııalardy sanamalap bere alasyz ba?
– Olardy kóptep aıtýǵa bolady. Otandyq kásiporyndar respýblıkalyq jáne halyqaralyq kórmelerge qatysyp, taýardyń tamasha sapasy úshin marapattarǵa da ıe bolyp júr. Básekege qabiletti kásiporyndardy damytý, keńeıtý qajet. Iri kompanııalar zamanaýı sút-taýar fermalary men qaıta óńdeý keshenderin salǵan kezde Soltústik Qazaqstannyń tájirıbesin jıi paıdalanady. Bul – áleýmettik-kásipkerlik korporasııalar (ÁKK) arqyly óte tómen mólsherlememen, jeńildikpen nesıe berýdiń tabysty tájirıbesi. Sol sııaqty jabdyqqa jáne mal satyp alýǵa salynǵan qarajattyń 50%-ynyń respýblıkalyq bıýdjet esebinen ótelýi de – úlken qoldaý. Byltyr respýblıkalyq bıýdjetten osy maqsattarǵa 100 mıllıard teńge bólinse, bıyl 800 mıllıard teńge bólinedi.
Prezıdent joǵary ónimdilikti qamtamasyz etetin tamshylatyp sýarý tehnologııalaryn, kókónis saqtaý júıelerin, óńdeý kásiporyndaryn jáne basqa da baǵyttardy qosa alǵanda, agrarlyq jáne tamaq ónerkásibin belsendi damytýdy tapsyrǵanymen, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ázirge 2-3 baǵytpen shektelip otyr. Qalaı desek te, otandyq ekonomıka ózine tıesili paıda tabýy úshin jergilikti óndirýshiler men saýda-sattyq múddelerin teńestirý qajet. Bul – kezek kúttirmeıtin, asa kókeıkesti másele.
Áńgimelesken –
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
