Atom qurbandary ádilettilikke senedi

Olar ózderin «atom sar­bazdary» dep ataı­dy. Sol ýaqyt­ta 18-19 jastaǵy jigitter «Semı­pala­tınsk-22» polıgonyna Otan aldyndaǵy boryshyn ót­ke­rýge kelgende bul jerdiń den­saý­lyqqa zııandy ekenin eshkim aıt­papty. Iаǵnı radıasııa áse­ri joǵary ekeni bulardan ja­syrylǵan. Kelgen boıda olardan «memlekettik qupııa» degen jeleýmen munda merzimdi áskerı qyzmette bolǵandary jaıynda 25 jylǵa deıin eshkimge aıtpaý týraly qolhat alynady. Olar keıin radıasııanyń ortasynda júrgenin bilse de, bergen ýáde­lerine adal bolyp, shırek ǵasyr boıyna polıgonda bol­ǵan­dary jaıynda jan balasyna tis jarmaıdy. Alaıda densaý­lyq jaǵdaıyna baılanys­ty keıin ózderine memleket tarapynan járdemaqy talap ete bas­­tapty. Biraq bul ýaqytta bu­ryn­ǵy keńestik odaq tarqaǵan, po­lıgon jabylǵan, al bulardyń jaǵdaıyna qaraılasatyn eshkim joq ekenine kóz jetkizedi. Mine, osylaısha óz quqyqtary úshin kúresip kele jatqandaryna birne­she jyldyń júzi de ótken.

Buǵan deıin «atom sarbazdary» túrli mekemeniń esigin qaǵyp, ádildik izdegenimen odan nátıje shyqpaǵan soń, tuńǵysh ret elordada dóńgelek ústel uıym­­dastyryp, buqaralyq aqpa­rat quraldarynyń kómegine jú­gi­nýge sheshim qabyldapty. Is-sharaǵa «Semıpalatınsk-22» res­pýblıkalyq qoǵamdyq birles­ti­gi­niń tóraǵasy Eraly Qutty­bekov, uıymnyń Almaty, Pavlo­dar, Astana qalalaryndaǵy fılıal­darynyń basshylary, Qor­ǵa­nys mınıstrliginiń ókilde­ri jáne jýrnalıster qatysty.

– Men 1988-1990 jyldary «Semıpalatınsk-22» polıgo­nynda áskerı mindetimdi ótedim. KSRO eń alǵash ret 1949 jyly atom bomasyn osy jerde synaq­tan ótkizgeni belgili. Sodan beri 40 jyldan astam ýaqyt boıy munda Hırosıma men Nagasakıge tastalǵan bombanyń zardabyn on orap alatyn qanshama ıadrolyq synaq ótkizildi. Sonyń birine biz de kýá boldyq. 1989 jyly 19 qazanda jerasty ıadrolyq synaǵy jasaldy. Bul Semeı polıgonynda ótkizilgen eń sońǵy jarylys edi. Biz óz kózimizben kórdik. Synaqtan keıin eki kún ótkende ústimdi belgisiz jara basyp ketti. Onyń dıagnozyn eshkim bilmeıdi. «О́lgen jerim osy boldy ǵoı» dep oıladym. Meni tikeleı Máskeýge qaraıtyn áskerı gospıtalǵa jatqyzyp, dárigerler emdep, bir aıda aıaqqa turǵyzdy. Biraq qazirgi kúnge deıin sol aýrýdyń saldaryn tartyp kelemin. Qy­zyq­tyń bári áskerden kelgende bastaldy. Anam meni kórip shoshyp ketti. О́zim úıden ketkende sportpen shuǵyldanyp júrgen, densaýlyǵy myqty jigit edim. Biraq áskerden kelip birden aýyra bastadym. Úıdegilerden qaıda bolǵanymyzdy jasyrǵanymmen anam bárin de sezip: «Balam, sen densaýlyǵyńdy berip kelipsiń ǵoı» dep kúrsindi», deıdi birlestik tóraǵasy Eraly Quttybekov.

Onyń aıtýynsha, ıadrolyq jarylystan kelgen radıasııanyń saldary tek ózderine emes, balalaryna, tipti nemereleriniń de densaýlyǵyna keri áserin berip jatyr eken. «Meniń eki balam da múgedek. Bireýiniń kózi kórmeıdi, ekinshi balamnyń júreginde kinárat bar. Saldarynan ony eshqandaı memlekettik qyzmetke almaıdy. Ekeýiniń de dıagnozy radıasııa áserinen ekenin kórsetip tur», deıdi ol. Máselen, «atom sarbazdarynyń» biriniń nemeresi, eki jarym jasar Arý Dosymbek gendik mýtasııa aýrýyna shaldyqqan, qazirgi kúni qymbat dári-dármek qabyldap, emdelip jatyr. Muny da atasynan berilgen radıasııanyń tikeleı áseri ekenin aıtady.

«Atom sarbazdarynyń» memleketke qoıatyn talaby – ıadrolyq synaqtarǵa qatysýshy mártebesin alyp, jeńildikterge ıe bolý. 1949-1991 jyldary ıadrolyq sy­naq­tar ótip jatqan aımaqta 10 myńnan asa sarbaz áskerı boryshyn ótegen. Sonyń ishinde Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń tikeleı ózinde 4 myńdaı jas jigit áskerde bolypty. Bıyl solardan tek 500 adamdaı qalǵan. Olardyń kópshiligi – 1, 2 jáne 3-toptaǵy múgedekter. Aralarynda sozylmaly aq qan aýrýynan bastap, ókpe qaterli isigine deıingi syrqattarǵa shaldyqqandar kóp.

Olardyń aıtýynsha, 2020 jyly 6 mamyrda qabyl­dan­ǵan «Ardagerler týraly» zańda ıadro­­­lyq synaqtarǵa qatysý­shy­­­lar Ekinshi dúnıejúzi­lik soǵys­­qa jáne ózge memleketter aýma­­ǵyn­daǵy áskerı qaqty­ǵys­tarǵa qatysýshylarmen teńes­ti­­ril­geni kórsetilgen. Atap aıt­qanda, «atom sarbazdary» Cher­nobyl AES-indegi apat saldaryn joıýshy­lar­dan keıin tur. Alaıda 2021 jy­ly sol kezdegi Qorǵanys mınıstri N.Ermekbaev №500 buı­ry­ǵynda ıadrolyq synaqtarǵa qatysý­shy­lardy jeńildik alýǵa bolatyn ardagerler tiziminen syzyp tastapty.

– Qazirgi kúni Qorǵanys mı­nıs­trligi atalǵan buıryqqa súıe­­nip, bizdiń ıadrolyq synaq­tarǵa qatysýshy ekenimizdi kýá­landyratyn anyqtama bermeı keledi. Bizge KSRO-nyń zańdy murageri – Reseı, sondyqtan anyq­tamany solardyń arhıvinen suratý kerek ekenin aıtady. Re­seı 2008 jylǵa deıin mundaı anyqtamalardy berip kelgen, al qazir bermeıdi. Negizi osy anyq­tamany Semeıdegi radıa­sııa­lyq medısına jáne ekologııa ınstıtýty berýge tıis. Alaıda olar Qorǵanys mınıstrligine silteıdi. Osylaısha, bizdi túrli mekemeler arasynda sandaltyp qoıdy, – deıdi E.Quttybekov.

Olardyń aıtýynsha, qazirgi tańda elimizdegi ıadrolyq synaq ardagerleriniń shamamen 20 paıy­zy ǵana jeńildikke iligip, memleket tarapynan járdemaqy alady. Al qalǵandary áskerde júrip densaýlyqtaryn bergenimen, bir jyrtyǵyna jamaý bolar jár­demaqyǵa qol jetkize almaı júr.

– Semeı ıadrolyq synaq alańy­nyń epısentrinde áskerde bolǵandardyń bári qansha radıa­sııa dozasyn alǵanyn anyqtaý úshin áskerı-medısınalyq ko­mıs­sııanyń tekserýinen ótýi kerek. Semeıdegi radıasııa ınstıtýtynan qorytyndy anyqtama alýymyz qajet. Sodan keıin jeńil­dik beriletin adamdar sanatyna iligip, medısınalyq jáne sanatorııalyq-kýrorttyq mekemelerde ýaqytyly em-dom alý múmkindigi qarastyrylsa eken, – deıdi «atom sarbazdary».

«Semıpalatınsk-22» qoǵam­dyq birlestiginiń Almaty qala­lyq fılıalynyń tóraǵasy Baq­dáýlet Nurtazaevtyń aıtýynsha, olardyń qoldarynda barlyq qujat daıyn. Tek jetispeı turǵany – sol anyqtama. Biraq osy bir japyraq qaǵazdyń artynan júgirgeli qanshama jyl ótken. Áli nátıje joq.

– Biz áskerde bolǵanda jerasty jarylysy jasaldy. Jerastynda synaqtan ótkiziletin janýarlar (ıtter, qoılar, jyl­qylar) bar edi. Jarylystan keıin biz shahtaǵa túsip, keıbiri tiri, keıbiri óli kúıindegi sol janýarlardy eshqandaı arnaıy kıimsiz jalań qolmen tasydyq. Olardy ǵy­lymı zertteýler júr­gizetin jer­ge apardyq. Bizge radıasııadan qorǵanatyn kıim berilmedi. Al ǵa­lymdar men ge­ne­raldar arnaıy qorǵanysh kıimderin kıip, biz­diń ne istep jatqanymyzdy alys­tan baqylap turdy, – deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, arhıv qu­jat­tarynyń ishinde olardyń ıadro­lyq polıgonda áskerde bolǵa­ny týraly derekter bar, alaı­da ıadrolyq synaqtarǵa tike­leı qatysqany týraly eshbir máli­met joq eken. «Sonda biz 2 jyl boıy ıadrolyq polıgonda júrip ne istedik? Jarylys bolǵannan keıin shahtalarǵa kim tústi, eger biz túspesek? Onyń ishin radıoaktıvti zattardan kim tazalady? Osy 40 jyldyń ishinde bizben bolǵan adamdardyń kóbi birdeı aýrýdan kóz jumdy. Eger radıasııanyń áseri bolmasa, olardyń bárinde dálme-dál bir dıagnozdyń bolýy múmkin emes qoı», deıdi B.Nur­tazaev.

Dóńgelek ústelge qatysqan Qorǵanys mınıstrliginiń óki­li Qaırat Ydyryshevtiń aıtýynsha, vedomstvo tarapynan Reseıdiń áskerı arhıvine ıadrolyq synaqtarǵa qatysýshy retinde anyqtama berý úshin 4 myńǵa jýyq ótinish jiberilgen, alaıda tek 4 adamǵa anyqtama berilip, qalǵandary týraly eshbir málimet tabylmapty.

– Iаdrolyq synaqtarǵa qaty­sý­shy mártebesin alǵandar qazir­gi tańda zań boıynsha jeńil­dik­terge iligip, járdemaqy alyp kele­di. Olar ózderiniń Se­meı polı­gonynda synaqtarǵa qatys­qandyǵyn dáleldeı alǵan azamattar. Atalǵan synaqtardy Qazaq­stan emes, keńes odaǵy ótkiz­di. Reseı – onyń zańdy mura­ge­ri bolǵandyqtan, ıadrolyq synaqtar týraly qujattardyń bárin ózderimen alyp ketken. Sondyqtan bul anyqtamany biz emes, Reseı beredi, – deıdi ol.

Al «atom sarbazdary» anyq­tamany alý úshin budan bylaı Reseıge eshqandaı ótinish jiberýdiń qajeti joq, ony Semeı radıasııalyq medısına jáne ekologııa ınstıtýty berýi kerek deıdi. «О́ıtkeni bizdiń ıadrolyq polıgon aýmaǵynda áskerı boryshymyzdy ótegenimiz ras. Sol ınstıtýtta densaýlyǵymyzdy tekserýden ótkizip, radıasııaǵa shaldyqqanymyzdy dáleldegen soń, anyqtama berip jeńildikke iligýimiz kerek» deıdi olar.

Alaıda Qorǵanys mınıstr­liginiń ókili bul azamattar tek sóz júzinde ıadrolyq synaqtarǵa tikeleı qatysqandaryn aıtyp otyrǵanyn, alaıda ol jaıynda naqty qujat júzindegi dálelder joq ekenin jetkizdi. «Biz quqyq­tyq memlekette ómir súrip otyr­ǵanymyzdy umytpaıyq. Kez kelgen sheshimdi shyǵarý úshin, eń aldymen, qujat túrindegi dáleldeme kerek. О́zderińiz aıtyp otyrǵan anyqtamany alý úshin de naqty qujat qajet. Onsyz biz qalaı siz­derdi ıadrolyq synaqtarǵa qaty­­sýshy dep tanımyz? Al aǵza­­la­ryńyzda radıasııanyń bo­lýy dálel bola almaıdy. О́ıt­ke­ni qazir Abaı oblysy tur­ǵyn­dary­nyń jartysynyń boıyn­da radıasııa bar», dedi Q.Ydyryshev.

Astanada ótken dóńgelek ús­tel­de «atom sarbazdarynyń» ta­lap­taryn oryndaýǵa bolatyn naq­ty bir sheshim tabylǵan joq. Son­dyqtan endi olar ádildikke jetý úshin osy máselemen Qorǵa­nys mı­nıstrine tikeleı kirip, odan ári el basshylyǵyna muń-muq­tajymyzdy jetkizemiz dep bekinip otyr.