Jambyl oblysynyń memlekettik arhıvinde búginde «Keńes ókimetin ornatýshylar» qorynda Turardaı taý tulǵaǵa qatysty birshama qujat jınaqtalǵan. Iаǵnı ol jerde túpnusqa qujattarmen qatar Tashkent, Shymkent arhıvterinde saqtalǵan qujattardyń kóshirmeleri de bar. Rysqulovtyń óz qoltańbasy Áýlıeata ýezdik atqarý komıteti qorynyń qujattarynda 1920 jylǵa deıin jıi kezdesedi. Onyń ishinde 1919 jyly asharshylyqqa tap bolǵandardy aman alyp qalý maqsatynda qoǵamdyq ashanalar qurý týraly da tapsyrmalyq qujattary bar. Tashkentte túpnusqasy, bizdiń óńirde kóshirmesi saqtalǵan 1926 jylǵy Naýryz merekesin toılaý týraly qujat, 1915 jyly Tashkent pedagogıkalyq ýchılıshesinde emtıhan tapsyrǵanda úzdik jazǵan dıktanty – Turar Rysqulov týraly jınaqtalǵan kóp derektiń biri.
Sol qujattar arqyly qaıratkerdiń jastyq shaǵynan-aq kúresker tulǵasyn aıǵaqtaıtyn esteliktermen, derektermen tanystyq. Eń alǵash «Buqara» qazaq-qyrǵyz jastarynyń revalıýsııalyq odaǵyn qurǵanyn bilip, jazýshy-jýrnalıst Maqulbek Rysdáýletpen arhıvtik izdenis jumystaryn jasaǵan edik. Bul taqyryp boıynsha arhıvtegi úlken eńbektiń biri – arhıv qujattaryna sholý jasalǵan. Búginde ol sholý kópshilikke taptyrmas quralǵa aınalyp, ólketaný baǵytynda mektep ustazdary ınteraktıvti oqýlyqtar da daıyndaǵan.
Al T.Rysqulovtyń elý bettik ǵumyrnamasy tarıhshylarǵa taptyrmas olja dersiz. Búginde ol qujat jiti zerttelgen deýge de tolyq negiz bar. О́ıtkeni tarıhshy ǵalym Ordaly Qońyratbaev 2014 jyly arhıv qujattary negizinde Turardyń kúndeligin de jaryqqa shyǵardy. Al Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq arhıviniń dırektory Sábıt Shildebaı qor saqtaýyndaǵy derekterdi respýblıkalyq basylymdarda jıi jarııalap turady.
Turar Rysqulov týraly sóz qozǵaǵanda jazýshy Sherhan Murtazany eske almaı ketý múmkin emes. О́ıtkeni onyń bıiktigin de alǵash tanytqan jazýshynyń izdenisi edi. Alǵash Turardy zerttegenderdiń biri de Sherhan Murtaza.
«Qyzyl jebe» romanynda kezdesetin Úsip Satybaldın, Nurshanov, Sarymoldaev, Toqbaev, Januzaqov syndy úzeńgilesteri týraly derekterdi Jambyl oblysynyń memlekettik arhıviniń qujattarynan keziktirýge bolady. Al Satybaldın tipti Turarmen birge oqyǵan tusyn, «Buqara» revolıýsııalyq odaǵyn qurý sátterin eki paraqqa estelik etip qaldyrǵan eken. Kóterilis jasaýshylarǵa ýezdiń biraz óńirinen azamattar qosylady. Úsiptiń jazýynsha kóteriliske Merki orys-túzemdikter mektebiniń túlekteri belsene qatysqan. Bul jóninde tupnusqasy О́zbekstan Respýblıkasynyń ortalyq muraǵatynda, kóshirmesi Jambyl oblysynyń memlekettik muraǵattarynda saqtaýly Turar Rysqulovtyń partııa qataryn tazalaý naýqanyna baılanysty jáne Stalınge jazyp bergen qysqasha ómirbaıandyq jazbasynda naqty ári anyq jazylǵan. Osy qujatta mektepti bitirgennen keıin bir jyldaı Merkide sottyń hat tasýshysy jáne kóshir bolǵanyn, odan soń tórt jyl oqyp, Pishpek aýyl sharýashylyq ýchlıshesin bitirgenin jazady. Budan keıin bilimin jetildirmek nıetpen Samara orta aýyl sharýshylyq ýchılıshesine qujatyn tapsyrady. «Bir sózdiń jalǵaýy durys emes dep emtıhan tapsyrǵan 250 adamnyń arasyndaǵy «jalǵyz týzemdik» ekenimdi de eske almastan qulatyp jiberdi», dep jazypty. Odan soń Tashkent muǵalimder ınıstıtýtyna túskisi keledi. Bul jerde onyń musylman balasy ekeni alǵa tartylyp, oqýǵa qabyldamaı qoıady. Al osy oqý ornyna túsý úshin jazǵan dıktantynda ol bir ǵana tynys belgisinen qate jiberip, «-5» degen baǵa alǵan. Turardyń sol jazǵan dıktantynyń kóshirmesi búginde muraǵatta saqtaýly. Oqýǵa qabyldanbaǵan soń Oqý-aǵartý mınıstrine aryz jazady. Osy kezde 1916 jylǵy dúrbeleń bastalyp ketedi de, Turar qaıtadan Merkige kelip, kóterilisshiler arasynda túsindirý, úgit-nasıhat jumysyn júrgizedi.
Bul kezde Turardyń jasy nebári 22-de bolatyn. Al qyzynyń estelikterine súıensek, ákesi óz jasyn birshama úlkeıtip jazdyrǵan. Ol derekti eskersek, tipten 18 jasta bolǵanyn kóremiz. Bul rette qazaqtyń «Aqyl – bastan, asyl – tastan» degen maqaly eriksiz eske túsedi. Rasymen de, ózderińizge usynylǵan qujattaǵy bala Turardyń qoltańbasyn kórip, súısinbeý múmkin emes. Árıne, ol aldymen onyń biliminiń bir kórinisi ǵana. О́ıtkeni elin ashtyqtan aman alyp qalý úshin Áýlıeata jerinde saýatty jetkizgen jazbalarymen jasaǵan ıgi isteri áli de el esinde.
Nebári jarty ǵasyrǵa jeter-jetpes ǵumyr súrip, óz zamanynda ulty úshin aıanbaı ter tókken qazaq qaıratkerleriniń biregeıi Turar Rysqulov beınesi máńgi el jadynda saqtalatyny anyq.
Nazym QOJAMAROVA,
Sh.Murtaza atyndaǵy Rýhanııat jáne tarıhtaný ortalyǵynyń bólim meńgerýshisi
Jambyl oblysy
