О́rtke jaýapty mekemeler bıyl kóktemniń ekinshi jartysynda aýa temperatýrasy jyldaǵydan joǵary bolatynyn, soǵan oraı órtke qarsy is-sharalardy nyqtaı túsý kerek ekenin eskertip otyr. Qaraǵaıdyń joǵarǵy tustaryndaǵy butaqtary aptap ystyqta ábden keýip, shyrpy tıse qaý ete qalady.
О́tken aptada Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstri Erlan Nysanbaev birqatar oblystyń yqtımal orman órtterine daıyn emestigin aıtyp, sonyń ishinde Pavlodar oblysyn da ataǵany málim. Sala basshysynyń sózinshe, «Ertis ormany» rezervatyn tekserý barysynda qolda bar patrýldik jáne órt sóndirý kólikteriniń barlyǵyn esepten shyǵarý kerektigi anyqtaldy. Sondaı-aq jıi kezdesetin kemshiliktiń taǵy bir legi – rasııalar men arnaıy kıimderdiń jetispeýshiligi. Endeshe, aldaǵy aılar jergilikti ormanshylar men órt sóndirýshilerge naǵyz syn kezeńi bastalatyny aıqyn. Semeı ormandaryndaǵy tragedııa bizdiń aımaqta qaıtalanbaýy úshin ne isteý kerek?
Bir kezderi «Ertis ormany» mekemesin basqarǵan tájirıbeli ormanshy, eńbek ardageri, Aqqýly aýdandyq máslıhatynyń depýtaty Tólegen Shakarmanovtyń sózine qulaq túrsek, orman qorǵaý isinde júıesizdik barshylyq.
– Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń basshylyǵy – óz isiniń mamandary emes. Muny ashyq aıtý kerek, – dep bastady áńgimesin depýtat. – Qanshama basshy aýysyp jatyr, barlyǵy da bul salaǵa tıtimdeı jańashyldyq ákele almady. Bizdiń oblysymyzda jalqaraǵaı ormandary otqa oranǵany bylaı tursyn, aǵash kesý, urlaý faktileri kópe-kórineý jıiledi. Osynyń barlyǵyna komıtettiń kezindegi basshylary túrtki boldy. Sebebi ol ýaqytta orman salasynyń jumysyn men bes saýsaqtaı bildim. Jergilikti tájirıbeli ormanshylardyń usynys-pikirleri tyńdalmady. Bul úrdis áli de jalǵasyp kele jatqany baıqalady. Saladaǵy júıesizdiktiń bir ǵana saldaryn aıtaıyn, 2010 jyly bizdiń oblys aýmaǵynda bastalǵan alapat órtke órt sóndirýshilerimiz ıe bola almaı, tilsiz jaý Reseıge ótip ketti. Onda tutas aýyldy jaıpap ótti. Bizdiń memleketimiz kelgen shyǵyndy ótegeni de esimde. Eger sol kezeńde Reseıge tólegen mıllıardtaǵan qarajat ózimizde qalsa, oǵan elimizdegi barlyq orman sharýashylyǵyn aıaǵyna turǵyzýǵa bolar edi. Keıin rezervat aýmaǵynda birneshe eldi mekendi órt sharpydy. Turǵyndardyń talaı jyl turǵan baspanalary, qora-qopsy, dúnıe-múlkimen qosa janyp ketti. Rezervat basshylyǵynyń jergilikti halyqpen baılanysy bolmaǵan soń, orman mekemesindegi qyzmetkerler orman kúzetindegi tehnıkalyq bazaǵa júrdim-bardym qaraıdy.
Eńbek ardageriniń pikirinshe, qazirgi eń basty sheshilýge tıis másele – ábden eskirip ketken órt sóndirý mashınalaryn jańartý.
– Baıqaıtynym, rezervattyń órt sóndirý qyzmeti tótenshe jaǵdaıǵa daıyn emes. Byltyr elimizdiń ońtústik óńirlerinen áldeqashan esepten shyǵarylyp tastalǵan eski órt sóndirý kólikteri ákelinip, syrty boıalyp, qatarǵa qosyldy. Yńyrshaǵy aınalǵan bul tehnıkalar tilsiz jaýdyń betin qaıtarýǵa qabiletsiz. Ekinshiden, orman órt sóndirý stansalarynyń (OО́S) kúıi óte aıanyshty. Ǵımarattar tozyp ketken, birneshe aýylda, atap aıtqanda, Báıimbet, Taıbaǵar, Maıqaraǵaı aýyldarynda tipti joq dese de bolady. Úshinshiden, orman arasyndaǵy joldardyń jaǵdaıy nashar. Kóp joldy qulaǵan aǵashtar basyp qalǵan. Olar ýaqtyly tazalanbaıdy. Rezervattyń Besqaraǵaı fılıaly Aqqýly aýdanynda, al Shaldaı fılıaly Sharbaqty aýdanynda ornalasqan. Osy eki fılıaldyń ortasyn qosatyn deni durys avtokólik joly da joq. О́rt shyǵa qalsa, biriniń kólikteri ekinshisine qıqalańdap jetkenshe talaı ýaqyt ótip ketedi. Al orman órtinde árbir mınýt altynnan da baǵaly. Sondyqtan orman isinde qaraǵaılar arasyndaǵy joldarǵa strategııalyq baǵyt retinde qaraýymyz kerek. Tórtinshiden, byltyr ormanshylardyń eńbekaqysy kóterildi de, bul salada eńbektenip júrgen júrgizýshilerdiń, órt sóndirýshilerdiń jalaqysy óspeı qaldy. Eńbekaqy az jerde adam turaqtamaıdy. Uıymdastyrý jumystary retke kelmeıinshe, Abaı oblysyndaǵy jaǵdaı bizdiń de basymyzǵa kelip jetýi ábden múmkin. О́zimiz de qalyń ormannyń arasynda, Aqqýly aýdanyndaǵy Shoqtal aýlynda turyp jatyrmyz. Qudaı betin aýlaq qylsyn, órt shyqsa, jaqyn mańnan aýylǵa kelip kómektesetin arnaıy órt sóndirý jasaǵy joq. Shoqtalda ne órt sóndiretin mashına, ne arnaıy traktor joq. 2022 jyly aýyl shetinde órt shyǵyp, kúıip kete jazdadyq. Aýylǵa jaqyn jerde órt baqylaý munarasynyń ózin áreń ornatqyzdyq. «Taıbaǵar» ormanshylyǵy negizinen kezinde osy Shoqtalda ornalasýy kerek bolǵan. Alaıda onyń ortalyǵy áli kúnge Shaldaıda tur, – dep kúıindi aqsaqal.
«Ertis ormany» MOTR RMM bas dırektorynyń mindetin atqarýshy Qazbek Ámetov búginde rezervat aýmaǵynda materıaldyq-tehnıkalyq turǵydan máseleler týyndap otyrǵanyn jasyrmady. Aıtýynsha, qyzmetkerlerdiń orman qorǵaý isindegi órtke qarsy daıyndyq sharalary oıdaǵydaı. Jeke quramdar kez kelgen tosyn jaǵdaıǵa áreket etýge myǵym. Tek eski tehnıkalar úlesiniń ulǵaıýy, talapqa saı О́SS-terdiń bolmaýy qol baılap otyr.
– Bizdiń mekemede 38 órt sóndirý mashınasy bar bolsa, sonyń 50 paıyzy ábden tozyp tur. Al qoldanystaǵy 11 OО́S-tiń altaýy apattyq jaǵdaıda, ıaǵnı múlde jaramsyz. О́rt sóndirýshilerdiń arnaıy kıimderi, tehnıkalyq jabdyqtar men quraldar boıynsha da ishinara máseleler bar. Olar boıynsha respýblıkalyq komıtetke ótinimder jiberildi. Qarajat bólinse, bul qıyndyqtar sheshiledi degen úmit bar. Rezervatqa 2010-2011 jyldary «ÝAZ» avtokóligi negizinde jasalǵan 14 shaǵyn órt sóndirgish keshen satyp alynǵan. Olardyń da qoldanys merzimi aıaqtalyp, búginde 60 paıyzy jańartýdy qajet etip tur. Patrýldik mashınalarymyzdyń 70 paıyzyn esepten shyǵarý qajet. Osynshama eski tehnıkalardy únemi jóndep, jumys qalpynda ustap turý óte kóp qarajatty qajet etedi. Mashınalarymyzdyń eskiligi sol, órt sóndirýge bir shyǵyp kelse, mindetti túrde jóndeýge turady. Olardy qalypty ustap turýǵa, qosalqy bólshekter satyp alýǵa rezervattyń jyl saıyn bóletin qarajaty tipti jetpeıdi. Áıteýir shyqpa janym, shyqpa dep, ólmestiń kúnin kórip otyrmyz. Bıyl, máselen, mekemeniń bıýdjeti 3 mlrd teńgeni qurady, biraq ol negizinen qyzmetkerlerimizdiń eńbekaqysyna, janar-jaǵarmaıǵa jumsalady, – dep jaǵdaıdy túsindirýge tyrysty uıym basshysy.
Qazbek Qasymulynyń aıtýynsha, byltyr elimizdiń ońtústiginen 6 órt sóndirý kóligi ákelingen. Olar rezervatqa óteýsiz berilipti. Aldaǵy maýsymda ózge tehnıkalarǵa kómek retinde paıdalanylady dep josparlanǵan. Deıturǵanmen, orman arasyndaǵy órtti sóndirýge mundaı «KamAZ» bazasyndaǵy mashınalar emes, ZIL, GAZ-3308 sııaqty jyldam manevr jasaýǵa beıim kólik quraldary tıimdi kórinedi. Al álgindeı aýyr kólikter dala órtin sóndirýde paıdasy zor. Qazir sharýashylyqtaǵy rasııalar jappaı sıfrly júıege kóship jatyr. Sondyqtan ázirshe rasııamen tolyq qamtýda tejelis týyndaýy múmkindigin jetkizdi.
Byltyr Pavlodar oblysynda orman órtterinen kelgen shyǵyn 240 mln teńgeni quraǵan. Oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Rýslan Tólepbaev ótken jyly 3 905 gektar alqapta barlyǵy 207 orman órti tirkelgenin aıtady. О́rt sany boıynsha Pavlodar oblysy ótken jyly antıreıtıngte birinshi orynǵa shyqqan.
– Jýyqta «Ertis ormany» rezervaty men Baıanaýyl ulttyq parkin, Maksım-Gorkıı, Úrlitúp, Pavlodar orman mekemelerin tekserip shyqtyq. Sonda baıqaǵanymyz, «Ertis ormanynyń» jalpy daıyndyǵy durys. Tek bizdiń mamandar keıbir ormanshylyqtarda, sonyń ishinde Besqaraǵaı fılıalynda traktorlar men órt sóndirý mashınalarynyń otalmaıtynyn tirkedi. Baıanaýyl ulttyq parki men Úrlitúp, Maksım-Gorkııdegi kemshilikter bizdiń eskertýimizden soń tez arada retteldi. Tek Pavlodar mekemesindegi ahýal qıyn bolyp tur. Onda ormanshylar paıdalanatyn rasııalar, tehnıkalar, qarapaıym kúrek, tyrma, shartyldaq aspaptar normatıvterge saı bolmady. Ár kemshilikti túzetý boıynsha belgili bir merzimderdi belgiledik. «Ertis ormanynda» orman órtin sóndirý stansalarynyń jartysynan astamy – nashar jaǵdaıda. Bular boıynsha máseleler nazarǵa alyndy. Endi atalǵan orman sharýashylyqtary basshylarynyń kemshilikterdi túzetý týraly esepterin tyńdap, jaǵdaıdyń shyn máninde ońalǵanyn óz kózimizben baryp kóremiz. Eger jaǵdaı ózgermese, onda mekeme basshylary ákimshilik jaýapkershilikke tartylady, – dep eskertti R.Tólepbaev.
Pavlodar oblysy
