Sıfrlyq áleýet – zııatkerlik joly

Tranzıttik múmkindigimiz artady

Otyrys barysynda Qyzyl­orda oblysynan saılanǵan Senat depýtaty Naýryzbaı Baıqa­damov ant berdi. Sondaı-aq ol Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary turaqty komıtetiniń múshesi bolyp saılandy. Aıta keteıik, Naýryzbaı Baı­qadamov buǵan deıin Memleket bas­shy­synyń Jarlyǵymen Qazaq­stan Respýblıkasynyń Den­saý­lyq saqtaý mınıstri bolyp ta­ǵaıyn­dalǵan Aqmaral Áz­nazarova­nyń ornyna saılandy.

Buǵan qosa, ótinishine baılanys­ty senator Amangeldi Nuǵmanov Ha­lyq­aralyq qatynastar, qorǵa­nys jáne qaýipsizdik turaqty ko­mı­tetiniń múshesi bolyp saılandy.

Otyrysta depýtattar eki zańdy qarap, maquldady. Onyń birinshisi – «2013 jylǵy 24 jeltoqsandaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Reseı Federasııasynyń Úkimeti arasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵy arqyly Qytaı Halyq Respýblıkasyna reseılik munaıdy tasymaldaý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııa­laý týraly» zań bolsa, ekinshisi – «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine baılanys, sıfrlandyrý, ınves­tısııalyq ahýaldy jaqsartý jáne artyq zańnamalyq reglamentteýdi bolǵyzbaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań.

Birinshi zań boıynsha hattama Qytaı Halyq Respýblıkasyna munaı tasymaldaý máselesi bo­ıynsha eki el arasynda jasalǵan kelisim normalaryn ózektendirýge arnalǵan. Naqty aıtqanda, tasymaldanatyn munaıdyń kólemi jáne tranzıttiń tarıfteri men merzimderi qaıta qaraldy. Engi­zilgen ózgerister eldiń tranzıttik jáne logıstıkalyq áleýetin arttyrýǵa yqpal etpek.

Al ekinshi zań operatorlardyń baılanys ınfraqurylymyna, onyń ishinde ákimshilik ǵımarat­tarǵa, talshyqty-optıkalyq baı­lanys jelilerin jáne uıaly baılanys quraldaryn ornalastyrýǵa arnalǵan óndiristik nysandarǵa birdeı qoljetimdiligin qamtamasyz etedi. Jer kodeksine engizilgen ózgeristerge sáıkes, jeli­ler men kommýnıkasııalyq nysan­dardy salý úshin qoǵamdyq servıtýttar belgilenedi. Mundaı qadam magıstraldar boıyndaǵy baılanys qyzmetterin sapaly kórsetýdi qamtamasyz etedi jáne baılanys operatorlaryna ınfraqurylymdyq shyǵyndardy azaıtýǵa, sondaı-aq olardy salany damytýǵa qaıta ınvestısııalaýǵa múmkindik beredi.

Sıfrlyq qyzmetter qoljetimdi bolýǵa tıis

Nesıelik bıýro arqyly banktik nesıe nemese mıkronesıe alýdan erikti túrde bas tartýdy belgileý nemese joıý múmkindigi – zańda qarastyrylǵan taǵy bir mańyzdy ózgeris ekenin atap ótken jón.

«Aqparattyq tehnologııa za­manynda sapaly sıfrlyq qyz­metter barlyq azamatqa birdeı qoljetimdi bolýǵa tıis. Memleket basshysy bul máselege únemi basa mán berip keledi. Osyǵan baılanysty Parlament depýtattary búgin qaralǵan aýqymdy túzetýler toptamasyn ázirledi. Bul zań baılanys naryǵyn, sondaı-aq sıfrlandyrýdy damytý jáne aqparattandyrý salasyna ınvestısııa tartý máselelerin qamtıdy. Birqatar túzetý ǵaryshtyq monıtorıng derekterin paıdalaný aıasyn keńeıtýge arnalǵan. Sonymen qatar alaıaqtyq belgileri bar tólem tranzaksııalaryn bolǵyz­baýǵa baǵyttalǵan naqty shara­lar qarastyryldy. Jalpy, maqul­danǵan zań sapaly ári qoljetimdi baılanys qyzmetterin usynýǵa jáne Qazaqstannyń sıfrlyq áleýetin damytýǵa óz úlesin qosady dep senemiz», dedi M.Áshimbaev.

Tasqynnan qorǵaný tetikteri

Palata otyrysynda senatorlar depýtattyq saýaldaryn joldady. Máselen, Andreı Lýkın ákimdikter tarapynan óńirlerdi sý tasqynynan, jańbyrdan jáne erigen qar sýynan ınjenerlik qorǵaý sharalary tıisti deńgeıde júrgizilmegenin aıtty. Osy­ǵan oraı senator aldaǵy ýaqyt­ta mundaı tótenshe jaǵdaılardyń al­dyn alyp, ýaqtyly eńserýge sep­­ti­gin tıgizetin sharalardy atap ótti.

«Sý tasýyna negizgi faktorlar da yqpal etti. Oǵan qardyń ýaq­tyly shyǵarylmaýy, aınalma arnalar men bógetterdiń jetkilikti salynbaýy, gıdrotehnıkalyq qury­lystar jaǵdaıynyń álsizdigi, olardyń gıdrologııa men sýdan qorǵaýdy eseptemeı salynýy, sý ótkizý qurylystarynyń tazalanbaýy, jańbyr kárizi men aryq jelisiniń bolmaýy jáne t.b. jatady. Tabıǵı jáne tehnogendik sıpattaǵy tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne joıý, órt jáne ónerkásip qaýipsizdigin qamtamasyz etý, azamattyq qorǵanys sharalaryn uıymdastyrý men júrgizý, daǵdarys jaǵdaılaryn basqarý sııaqty qyzmettiń negizgi baǵyttary boıynsha tótenshe jaǵdaı qyzmetinde aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııany tıimdi paıdalaný qajet bolyp otyr», dedi depýtat.

A.Lýkın Úkimetke Tótenshe jaǵ­­daılar mınıstrliginiń baıla­nys júıesin damytý men jumys is­teýdiń biryńǵaı tehnıkalyq saıa­satynyń negizgi baǵyttaryn ázir­­­leýdi usyndy. Senator son­daı-aq qazirgi zamanǵy aqparat­tyq ın­fra­qurylymdy qalyptas­tyrý­dyń mańyzyn jáne sonyń negizin­de tó­tenshe jaǵdaı týyndaǵ­an kezde al­­­dyn alý, boljaý, kúsh­ter men qu­­ral­­dardy basqarý jónin­degi ju­­mys­­­tardy júrgizý qajettigin atap ótti.

«Qazirgi ýaqytta Tótenshe jaǵ­daılar mınıstrligindegi aqpa­rattyq ınfraqurylymnyń jaı-kúıi ózekti máselelerdi sheshý jóninde túbegeıli shara­lar qabyldaýdy talap etedi. Birin­shiden, bul mınıstrlik qyz­metinde progressıvti jáne qajet­ti tehnologııanyń bolmaýy. Ekin­shiden, baılanys quraldary, ótinishterdi tirkeý quraldary, sondaı-aq kúshter men quraldardy basqarý salasynda biryńǵaı saıasattyń bolmaýy. Osyǵan baılanysty máselelerdi sheshý úshin baılanys júıelerin, aqparattyq júıelerdi biryńǵaılaý, sondaı-aq qarjylandyrýdy talap etetin birkelki aqparattyq platformany engizý múmkindigin qarastyrý usynylady», dedi senator.

Geologııalyq barlaýǵa qosymsha qarjy kerek

Senator Shákárim Buqtuǵutov geologııalyq barlaý salasyn tolyqtaı ózgertý úshin salany qarjylandyrýdy arttyrý qajet dep esepteıdi. Ol ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy (ǴZTKJ) qarjylan­dyrý salasyndaǵy mindettemeler aıasynda bólingen qarajattyń 50 paıyzyn jer qoınaýyn paıda­lanýshylardyń geologııalyq barlaý isine paıdalanýdy usyndy.

Depýtattyń aıtýynsha, ınves­torlar elimizdiń jer qoınaýyn zertteýde sheshýshi ról atqarady, biraq ınvestısııalyq táýekelge baı­lanysty olardyń ynta-yqy­lasy alysqa uzamaıdy. 2003-2023 jyl­dar aralyǵynda elimizde geolo­gııalyq barlaýǵa 640 mln dollar bıýdjet qarjysy bólingen, bul basqa elderge qaraǵanda edáýir az. Aǵymdaǵy re­sýrs bazasynyń sarqy­lýy da sa­lany tejeıtin faktordyń biri. Geo­logııalyq barlaý jumysynyń kóle­mi az bolǵan jaǵdaıda alynatyn qor ornynyń tolmaýy, onyń kóleminiń azaıýy jáne sapasynyń nasharlaý úrdisteri anyqtalyp otyr.

Senator sonymen qatar qazir­gi ýaqytta respýblıkalyq geolo­gııa­lyq qorlarda 4,5 mıllıonnan astam geologııalyq esepter saqta­latynyn atap ótti. Alaıda jer qoınaýyn paıdalanýshylar derekterge qol jetkizýdiń qıyn­dyǵyna baılanysty qajetti aqpa­ratty alýǵa 3 aıǵa deıin ýa­qyt jumsaıdy. Al minerals.gov.kz biryńǵaı platformasy qajett­i talapqa sáıkes kelmeıdi jáne naq­tylaýdy qajet etedi. Demek geo­logııalyq aqparat bar, biraq ony paıdalaný múmkin emes. Sonymen qatar geologter, ınjenerler jáne t.b. bilikti kadrlardyń tap­shylyǵy da baıqalady.

«Ekonomıkany damytý negizi­niń biri retinde geologııalyq salany naqty transformasııalaý jónin­de sharalar qabyldaý qajet. 2025-2027 jyldarǵa arnalǵan res­pýb­lıkalyq bıýdjetti qalyptas­tyrý kezinde bul máseleni qaras­tyrý asa mańyzdy. Resýrstyq bazany damytý aıasynda metaldardyń neǵurlym suranysqa ıe sanattary boıynsha basymdyq berý qajet. Keri baılanysty eskere oty­ryp, jer qoınaýyn paıdalaný­shylar­dyń biryńǵaı platformasynda jınaqtalǵan tarıhı geologııa­lyq aqparatty sıfrlandyrýdy aıaqtaý, sondaı-aq jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń ǵylymı zertteý jáne tájirıbelik-kons­trýk­torlyq jumystardy qar­jy­lan­dyrýǵa bóletin qarjysy­nyń 50% paıdalaný másele­sin qaraý kerek», dedi Sh.Buqtuǵutov.

Sý tapshylyǵy artyp keledi

Janbolat Jórgenbaev Barto­ǵaı sý­qoımasynyń, Úlken Almaty, Kúr­ti, Qoram jáne Kıikpaı sý arna­­larynyń ábden tozyǵy jet­ke­nine nazar aýdardy. Sondaı-aq sena­tor sý resýrstaryn basqarý sala­syn­daǵy, onyń ishinde jańa Sý kodeksi aıasyndaǵy máselelerdi she­shý­ge arnalǵan birqatar sharany usyndy.

Onyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta elimiz tıimsiz basqarý men eskirgen ınfraqurylymnyń sal­darynan sý resýrstary sala­syn­da eleýli qaýip-qater­ge tap bolyp otyr. Bul elimizdiń ekono­mıkalyq jáne áleýmettik damýy­na keri áserin tıgizedi. Aýyl sharýashylyǵynda, ónerkásip­te jáne kommýnaldyq sharýashy­lyq­ta edáýir shyǵyndarǵa baılanysty 2030 jylǵa qaraı sý tapshylyǵy jylyna 23,2 tekshe shaqyrymnan asady dep boljanyp otyr.

«21 mınıstrliktiń 11-i sý resýrstaryn basqarý salasynda tikeleı ókilettikterge ıe. Atalǵan 11 mınıstrliktiń qazirgi jaǵdaıy men quzyrettilikteriniń bólshektenýi sý resýrstaryn basqarý salasyndaǵy saıasattyń jetil­megenin, biryńǵaı tásilder­diń joqtyǵyn kórsetip otyr. Sonymen qatar sý resýrstary kórsetkishteriniń sáıkessizdigi men biryńǵaı derekter bazasynyń joqtyǵy da bólek qarastyrylýǵa tıis. Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrliginiń málimetine sáıkes, elde 2030 jylǵa deıin sý sharýashylyǵy qurylystaryn qalpyna keltirý úshin keshendi jospar ázirlengen. Jospar bo­ıynsha 57 jańa sýqoımasy, 133 gıdrotehnıkalyq qurylys, 7 myń shaqyrymnan astam ırrıgasııalyq júıeler jáne 1200 shaqyrym toptyq sý qubyryn qaıta jańar­tý, sondaı-aq 3600-den astam uńǵy­malardy burǵylaý kózdelip otyr», dedi J.Jórgenbaev.

Senator 1982-1985 jyldary paıdalanýǵa berilgenin Bartoǵaı sýqoımasy, D.Qonaev atyndaǵy Úlken Almaty arnasy, Kúrti, Qoram jáne Kıikpaı arnalary 60 paıyzǵa tozǵanyn atap ótti. Sýdy basqarýdyń kiriktirilgen úlgisine kóshý ýaqyt pen resýrs­tardy qajet etedi, biraq sý sharýashylyǵynyń tıimdiligin edáýir arttyra alady.

Depýtat osyǵan baılanysty jańa Sý kodeksin ázirleý aıasynda birqatar memlekettik organnyń sý resýrstaryn paıdalaný jáne qorǵaý salasyndaǵy quzyretin qaıta qaraýdy, sý tutynýǵa keshen­di baǵalaý júrgizýdi jáne sý resýrs­taryn basqarý strategııasyn ázirl­eýdi usyndy. Sý qubyry júıe­lerinde eseptegishter ornata otyryp, sý sharýashylyǵyn basqarý jáne maýsymaralyq aǵyn­dy bólýdi baqylaýǵa jergi­likti qaýymdastyqtardy tartý jáne sý resýrstaryn basqarýdy qoldaý úshin derekterdi jınaý men tal­daýdyń senimdi ınfraqurylymyn damytýǵa ınvestısııa salý kerek.