Sýretterdi túsirgender – A.Dúısenbaev, E.ÚKIBAEV
Alqaly jıynnyń aldynda memleketter basshylary shaǵyn formattaǵy otyrysta kezdesti.
Bul basqosýǵa Qazaqstan Prezıdentimen qatar, Armenııa Premer-mınıstri – JEEK tóraǵasy Nıkol Pashınıan, Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın, Belarýs Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov, sondaı-aq Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa alqasynyń tóraǵasy Baqytjan Saǵyntaev qatysty.
Memleketter basshylary Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy yqpaldastyqtyń mańyzdy mindetteri men negizgi baǵyttaryn talqylady. Sondaı-aq EAEO qyzmetiniń jekelegen aspektileri jóninde pikir almasty.
Budan keıin jalǵasyn tapqan mereıtoılyq sammıtte Qazaqstan Prezıdenti osydan on jyl buryn Astanada Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly tarıhı shartqa qol qoıylǵanyna nazar aýdardy.
– Salystyrmaly túrde qysqa merzim ishinde bizdiń Odaq halyqaralyq keńistikte ózindik orny bar mańyzdy ári perspektıvti ıntegrasııalyq birlestikke aınaldy. Ortaq kúsh-jigerdiń arqasynda myńnan astam túrli normatıvtik qujat qabyldandy. Onjyldyqtyń makroekonomıkalyq qorytyndysy birlestigimizdiń tańdaǵan damý baǵyty durys ekenin kórsetti. Qazaqstannyń odaqqa múshe eldermen saýda aınalymy 1,7 ese artyp, 28,5 mıllıard dollarǵa jetti. Al eksport 2 eseden astam ósti. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy yntymaqtastyq Qazaqstan ekonomıkasynyń qarqyndy damýyna yqpal etedi. Tek ótken jyldyń qorytyndysynda elimizdiń ishki jalpy ónimi 5,1 paıyzǵa artty. Biz muny jaqsy nátıje dep sanaımyz, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Memleket basshysynyń pikirinshe, iri ınfraqurylymdyq jobalardy birlesip iske asyrý, ónerkásiptik kooperasııany ilgeriletý jáne qyzmetterdiń ortaq naryǵyn qalyptastyrý arqyly joǵary deńgeıdegi ózara ıntegrasııalyq yqpaldastyq nyǵaıa túsedi. Qasym-Jomart Toqaev jahandyq geosaıası turaqsyzdyq jaǵdaıynda odan ári ornyqty damý úshin birlestik neǵurlym ıkemdi jáne tıimdi bolýǵa tıis dep sanaıdy. Sondaı-aq Prezıdent Dúnıejúzilik banktiń esebin mysalǵa keltirip, qazirgi onjyldyqtyń birinshi jartysyndaǵy álemdik ishki jalpy ónimniń ósý qarqyny keıingi 30 jyldaǵy eń tómengi kórsetkish bolýy múmkin ekenin aıtty.
– Eger halyqaralyq qaýymdastyq pármendi sharalar qabyldamasa, atalǵan kezeń «múmkindikti múlt jibergen onjyldyq» retinde tarıhqa enýi yqtımal. Bul jahandyq ekonomıkanyń ajyramas bóligi sanalatyn Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq úshin de zor syn-qater bolary sózsiz. Biz barlyq rezervti paıdalana otyryp, Odaqty qurý kezinde júktelgen mindetterdi sheshýimiz kerek. Eń aldymen, bul jerde Ekonomıkalyq odaqtyń irgeli qaǵıdatyn, ıaǵnı taýarlar qozǵalysynyń erkindigin iske asyrý týraly aıtyp otyrmyz. Bizge shyn máninde, birtutas ári júıeli jumys isteıtin kedergisiz ishki naryq qurý qajet. Jasyryn shekteýlerdi, «naqty jaǵdaıǵa baılanysty sheshimderdi» jáne qolmen basqarýdyń kez kelgen túrin qoldaný tájirıbesin tolyqtaı joıý mańyzdy. Bul Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa jumysynyń sózsiz basymdyǵy bolýǵa tıis, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy «syrtqy saýdany qaıta qurý» isin taǵy bir negizgi mindet retinde atap ótti.
– Birlestigimizdiń jahandyq naryqtaǵy ornyn nyǵaıtýǵa múmkindik mol ekeni anyq. Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııaǵa Odaqtyń syrtqy kontýrdaǵy áleýetin nyǵaıtý maqsatynda júıeli sheshimder ázirleýdi tapsyrýdy usynamyn. Eýrazııalyq ónimdi sheteldik naryqqa neǵurlym belsendi shyǵarý úshin tıisti jaǵdaı jasaý qajet. Taýardy úshinshi elderge kedergisiz tasymaldaý isin qamtamasyz etý óte mańyzdy. Álemdik ekonomıkanyń transformasııasy aıasynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń úshinshi eldermen erkin saýda týraly kelisimder jelisin keńeıtýdiń máni zor. Bul eksporttaýshylarymyzdyń jańa naryqtarǵa shyǵýyn barynsha jeńildetýge, olardy óńirlik jáne jahandyq óndiristik tizbekterge qosýǵa múmkindik beredi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysynyń málimdeýinshe, Qazaqstan Mońǵolııamen ýaqytsha saýda kelisimin jasaý jónindegi kelissózderdi bastaý týraly sheshimdi qoldaıdy. Oǵan qosa Azııa, Afrıka jáne Taıaý Shyǵystaǵy jyldam damyp kele jatqan eldermen yntymaqtastyqtyń perspektıvasy zor.
– Álemdik ishki jalpy ónimniń qazirgi 60 paıyzdyq ósimi tek Azııaǵa tıesili bolady degen boljamdy eskersek, Jahandyq Ońtústikpen aradaǵy kooperasııa erekshe qyzyǵýshylyq týǵyzady. Qazaqstan sııaqty Parsy shyǵanaǵynyń naryǵyna shyǵý úshin Ekonomıkalyq odaqqa múshe memleketterdi Halyqaralyq kólik dálizin qurý jónindegi Ashhabad kelisimine qosylýǵa shaqyramyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysynyń paıymdaýynsha, syrtqy naryqtarmen baılanystyratyn ornyqty kólik júıesiniń bolýy uzaqmerzimdi ıntegrasııany jolǵa qoıýdyń negizgi sharty bolyp qala beredi.
– Búginde Eýrazııanyń kólik qurylymy Eýropa men Azııa, Soltústik pen Ońtústik arasyndaǵy tıimdi saýda baılanysyn qamtamasyz etip otyr. Alaıda aldaǵy onjyldyqtarda Eýrazııa aımaǵyndaǵy ınfraqurylymnyń tozǵany anyq sezile bastaıdy ári ony jańartý qajettiligi arta túsedi. Sondyqtan kólik jáne logıstıka ınfraqurylymdaryn jańǵyrtý jáne keńeıtý – mańyzdy másele. «Rels tóselgen jerde jańa múmkindikterge jol ashylady», dep beker aıtylmaǵan. Sol sebepti, Qazaqstan 2030 jylǵa deıin 11 myń shaqyrym temirjolǵa jóndeý júrgizip, jańadan 5 myń shaqyrymnan astam temirjol salýdy josparlap otyr. «Bir beldeý, bir jol» jahandyq bastamasy aıasynda Qytaıdyń Sıan qalasynda Qazaqstannyń termınaly boı kóterdi. «Qytaı – Eýropa» baǵytynda konteıner arqyly tasymaldanatyn júktiń 40 paıyzyna deıin sol jerde jınaqtalady. Sonymen qatar Reseı, Qytaı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan shekaralarynda jáne Kaspıı teńizinde 5 transshekaralyq kólik-logıstıka habyn iske qosý josparlanyp otyr, – dedi Prezıdent.
Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń barlyq aýmaǵyndaǵy halyqaralyq avtomobıl ótkizý pýnktteri jappaı jańǵyrtyla bastaǵanyn aıtty. Osynaý keshendi ınfraqurylymdyq sheshimder Eýrazııa kúre joldaryn odan ári bir-birimen ushtastyrýǵa jáne múmkindikterdi keńeıtýge yqpal etedi.
– Qazaqstannyń temirjol salasyn damytý isi biryńǵaı sıfrlyq ekojúıeni qurý arqyly tyń serpin alady. Sondaı-aq kelesi jyly temirjol tasymaly salasynda jasandy ıntellekt elementterin paıdalanýdy kózdep otyrmyz. Ozyq tehnologııalardy qoldaný, tasymal tıimdiligin aıtarlyqtaı arttyryp, ózimizdiń jáne seriktesterimizdiń shyǵynyn azaıtýǵa múmkindik beredi. Bul tarıf saıasaty men keden rásimderin úılestirý, sondaı-aq Eýrazııanyń biryńǵaı sıfrlyq dálizin qurý arqyly tutas logıstıka jelisin qamtamasyz etý úshin kerek. Naqty shara retinde taýarmen birge jiberiletin qujattardyń bárin QR-kodtar arqyly qashyqtan tekserý jáne sıfrlyq qujattardy ózara taný mehanızmin engizýdi usynamyz, – dedi Memleket basshysy.
Qazaqstan Prezıdenti ónerkásip salasyndaǵy kooperasııany tereńdetýdi kelesi basym mindet retinde atap ótti. Memleket basshysynyń aıtýynsha, búginde «Eýrazııalyq bestikke» kiretin elder eksportynyń 90 paıyzǵa jýyǵy aralyq taýarlardan quralǵan.
– Jahandyq tehnologııalyq progress jaǵdaıynda óndiriletin ónimniń «kúrdeliligine» mán berý – óte ózekti másele. Sondyqtan ekonomıkanyń naqty sektoryndaǵy tehnologııalyq ıntegrasııany kúsheıtý qajet. О́zderińizge málim, bıyldan bastap Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq bıýdjetiniń qarajaty esebinen ónerkásip salasyndaǵy kooperasııalyq jobalarǵa qarjylaı qoldaý kórsetiledi. Joǵary deńgeıde óńdelgen taýar óndirisin jolǵa qoıyp jatqan ozyq tehnologııalyq kásiporyndarǵa qoldaý kórsetý kerek. Árıne, qarjylandyrý kózderine birdeı qoljetimdilikti qamtamasyz etýdiń ashyq mehanızmin qalyptastyrý – mańyzdy mindet. Qazaqstan óz tarapynan Eýrazııa keńistigindegi ónerkásip kooperasııasyn damytýǵa baǵyttalǵan dáıekti saıasatyn júrgize beredi. Qazirgi tańda Odaqqa múshe elder 150-den astam ındýstrıaldyq jobany júzege asyryp jatyr, – dedi Qasym-Jomart Toqaev
Memleket basshysy munaı-gaz hımııasy salasyndaǵy yntymaqtastyqtyń perspektıvasy zor ekenine toqtaldy. Bul sala ekonomıkalyq ósimge tyń serpin bere alady.
– Reseılik seriktesterdiń qatysýymen polıpropılen, polıetılen jáne býtadıen shyǵaratyn joǵary tehnologııalyq zaýyttar salyp jatyrmyz. Bastapqy shıkizattyń baǵasynan 20 ese asyp túsetin, úshinshi deńgeıde óńdeletin ónim shyǵarý jolǵa qoıylady, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Memleket basshysy azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaıtýdy yntymaqtastyqtyń taǵy bir mańyzdy baǵyty dep sanaıdy.
– Eýrazııa qurlyǵy álemdegi óndiristik-resýrstyq jáne eksporttyq áleýeti óte myqty aımaqtardyń biri ekeni barshaǵa málim. Álemde halyq sany ósip, basqa makroóńirlerde resýrstar shekteýli bolǵan jaǵdaıda 600 mıllıonǵa jýyq adamdy azyq-túlikpen qamtamasyz etýge múmkindigimiz bar. Bul rette Odaqtyń jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý isindegi róli tek kúsheıe túsedi. Bizdiń strategııalyq maqsatymyz – agroónerkásip keshenin joǵary tehnologııalyq salaǵa aınaldyrý. Ol úshin jasandy ıntellekt, robotty tehnıka, bıotehnologııa jáne agrarlyq ǵylym salalaryna negizdelgen serpindi ınnovasııalyq tehnologııalardy engizý jóninde kelisilgen sharalar qabyldaý óte mańyzdy, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, búginde tabysty sıfrlyq transformasııa tek jekelegen elderdiń ǵana emes, búkil óńirdiń ekonomıkalyq damýy men tehnologııalyq derbestigin aıqyndaıtyn faktorǵa aınalyp otyr.
– Bizge jahandyq deńgeıdegi «sıfrlyq báıgede» laıyqty oryn alyp, aldyńǵy qatarda bolý mańyzdy. Sıfrlandyrý salasyndaǵy yntymaqtastyq ıntegrasııalyq birlestikti ornyqty damytýdyń qozǵaýshy kúshi bolýǵa tıis. Sondyqtan Qazaqstan jappaı sıfrlandyrý jaǵdaıynda Odaqtyń «tórt erkindik» qaǵıdatyn damytý jónindegi Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııanyń bastamasyn qoldaıdy. Osy rette, biz jasandy ıntellektige basa mán bere otyryp, aımaqta barynsha jyldam damyp kele jatqan sıfrlyq ekonomıkalardyń birin quramyz, – dedi Memleket basshysy.
Qazaqstan Prezıdenti sóziniń sońynda EAEO qurylǵannan beri 10 jyl ishinde Odaqqa múshe memleketter barlyq baǵyt boıynsha tańǵalarlyq nátıjege qol jetkizgenin atap ótti. Sondaı-aq uıymnyń áleýeti zor ekenin eskere otyryp, áli de kóp jumys isteý qajettigine nazar aýdardy. Onyń pikirinshe, Qazaqstan teń quqyqtyq jáne ózara tıimdi seriktestik qaǵıdattaryna negizdelgen ekonomıkalyq ıntegrasııany qoldaıdy.
Qasym-Jomart Toqaev múmkindikti paıdalana otyryp, jıynǵa qatysýshylardy Jeńis kúnimen quttyqtady.
Qazaqstan Prezıdentimen qatar sammıtke Armenııa Premer-mınıstri – JEEK tóraǵasy Nıkol Pashınıan, Belarýs Prezıdenti Aleksandr Lýkashenko, Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov, Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtın, sondaı-aq baqylaýshy memleketterdiń basshylary – О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev, Kýba Prezıdenti Mıgel Marıo Dıas-Kanel Bermýdes, sondaı-aq TMD Bas hatshysy Sergeı Lebedev jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa alqasynyń tóraǵasy Baqytjan Saǵyntaev qatysty.
Jıyn qorytyndysy boıynsha birqatar qujat qabyldandy.
