Jylytý maýsymyna daıyndyqtyń mańyzdy kezeńi

Tozǵan jylý jelileri qalaı jańarady?

Energetıka mınıstrliginiń bergen aqparatyna sáıkes, 2023-2024 jyldardaǵy kúzgi-qysqy kezeń kásiporyndarda iri apattarǵa jol berilmeı, turaqty rejimde ótipti. Vedomstvo basshysynyń aıtýynsha, barlyq energııa kózderi negizgi jáne rezervtik otynnyń normatıvtik qorymen qamtamasyz etilgen. Osy jyldyń 4 aıynda óndirilgen elektr energııasynyń kólemi ótken jylǵy deńgeımen salystyrǵanda 4%-ǵa artqan. Dese de, elektr stansalarynda birqatar jóndeý jumysty ótken jyldan beri aıaq­talmaı qalǵan. Bıyl 10 energııa blo­gin, 55 qazandyqty jáne 45 týrbınany jóndeý josparlanǵan. Osy kezde 1 energoblokta, 1 qazandyqta jáne 4 týrbınada jóndeý jumystary aıaqtaldy. Al 2 energııa blogynda, 12 qazandyqta jáne 2 týrbınada ártúrli kezeńderde jóndeý jalǵasyp jatyr. Jalpy uzyndyǵy 20,9 myń km bolatyn elektr berý jelilerin jáne 423 joǵary voltty qosalqy stansany jóndeý josparlanǵan.

О́nerkásip jáne qurylys mınıstr­liginiń aqparatyna súıensek, jylýmen jabdyqtaý jelileriniń jalpy uzyndyǵy shamamen 13 myń km quraıdy. Olardyń ortasha tozýy – 53%, shamamen 7 myń km aýystyrý qajet. Eń kóp tozǵan jeliler Pavlodar, Aqmola, Soltústik Qazaqstan, Qostanaı, Mańǵystaý jáne Qaraǵandy ob­lystarynda. Úkimet aldynda 2030 jyl­ǵa qaraı tozǵan jylý jelilerin 43%-ǵa deıin tómendetý mindeti tur. Bıyl jylý­men jabdyqtaý jelileriniń 221 km jón­deýden ótedi. Jylý jelileriniń «qyzyl aımaqqa» jatqyzylatyn 12 qala belgi­len­gen. Byltyrǵy qorytyndy boıynsha ol qala­lardaǵy jylý jelileriniń ortasha tozý deńgeıi 73%-dy quraıdy. Endi belgilengen 12 qalaǵa 47,2 km jóndeý isi júrgiziledi.

Úkimet basshysy jylý kózderindegi tehnologııalyq aqaýlardyń jıilep ketkenine nazar aýdardy. Sóıtip, mınıstr­ler kabınetiniń aldyna birqatar mindet qoıdy. «Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda Memleket basshysy aldymen apatty jaǵdaıda turǵan 19 jylý ortaly­ǵyn jańǵyrtý jumystaryn aıaqtaýdy tapsyrdy. Energetıka mınıstrligi ár obekt boıynsha maǵan apta saıyn baıandap otyrýǵa tıis. Bekitilgen merzimderdi ózgertýge bolmaıdy. Qys boıy jóndeý jumystaryn júrgizýge májbúr bolǵan Kentaý men Stepnogordegi jáne MAEK pen «Topar» GRES-indegi sııaqty kúrdeli jaǵdaıǵa jetkizbeý qajet. Jaz aılarynda kúsheıtilgen rejimde jumys isteý kerek. Eger jumystar merziminde aıaqtalmaı, sapasy tómendep ketetin bolsa, onda menshik ıelerimen qatar, ákimdikterge qatysty da sharalar qabyldanatyn bolady», dep eskertti O.Bektenov.

Jylý kózderin sapaly ári ýaqtyly jóndeý úshin Úkimet tarapynan qajetti qoldaý kórsetilip jatyr. Premer-mınıstr Kentaý, Rıdder jáne Qyzylordaǵy jylý kózderin jańǵyrtýǵa rezervten 16 mlrd teńge bólý týraly qaýlyǵa qol qoıdy. Kókshetaýdaǵy jylý qazandyqtaryn jóndeýge 816 mln teńge bólindi. Qalǵan ótinimder boıynsha jumys jaqyn arada aıaqtalady. Energetıkalyq sektordyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý úshin qosymsha ózgertý engizildi. «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasy sheńberinde bıyldyń ózinde qoldanystaǵy stansalardy jóndeý men jańǵyrtýǵa shamamen 327 mlrd teńge tartý kózdelgen.

«Qarjy birinshi kezekte ábden tozyǵy jetken obektiler men jelilerdi jóndeý­ge jumsalýǵa tıis. Energetıka, О́ner­kásip mınıstrlikteri men ákimdikterge qýat kózderindegi, jylý jáne elektr jeli­lerindegi jaǵdaıǵa muqııat taldaý júr­gizip, qosymsha jóndeý jumystary­nyń kólemin aıqyndaýdy tapsyramyn. Bul rette respýblıkalyq, jergilikti bıýdjetterden jáne ınvestısııalyq baǵdar­lama­lar aıasynda qarjylandyrýdyń tepe-teńdigin qamtamasyz etý qajet. Qazir negizinen respýblıkalyq bıýdjet qarajaty jumsalýda», degen Oljas Bektenov ákimderge Ulttyq ekonomıka mınıstrligimen birlesip, monopolıstermen jumys júrgizip, qarjylandyrý boıynsha eń ońtaıly tetikterdi usynýdy tapsyrdy.

Odan keıin, Úkimettiń jergilikti jerlerdegi jumystardy baqylaýdy kúsheıtkenine nazar aýdardy. «Jóndeý jumystarynda qaýip bar. Jergilikti jerde barlyq ákimderdiń jumysyn kórip otyrmyz. Mysaly, Mańǵys­taý oblysynda MAEK-tiń 2-Jylý ortalyǵyndaǵy qazandyqty jóndeý jumystary 8 qańtardan beri áli kúnge deıin bastalǵan joq. Ulytaý oblysy da Jezqazǵan Jylý elektr ortalyǵynyń qazandyǵyn jóndeýge kirispedi. Ákimder, sizderge aıtarym: jylytý maýsymy boıynsha shtab jumystaryna atústi qaraýdy doǵaryńyzdar. Obektilerge shyǵyp, jóndeý jumystarynyń barysyn baqylaýǵa alý kerek. Elimizde jylý energııasy óte kóp ysyrap bolady. Ol keıbir óńirlerde 20%-ǵa deıin jetedi. Bul jylý men energııany únemdeý tásiliniń durys emes ekenin kórsetedi. «Energııany únemdeý týraly» zań bar jáne barlyq talap bekitilgen. Olardyń saqtalýyn qatań baqylaý qajet», degen Úkimet basshysy jumystyń oryndalý barysyn jeke ózi qadaǵalaıtynyn aıtty.

Energetıka, О́nerkásip mınıstrlikteri men óńir ákimdikterine jylytý maýsymyna daıyndyq boıynsha barlyq is-shara josparyn 15 mamyrǵa deıin bekitý qajet. Ortalyq, soltústik jáne shyǵys óńirlerde 15 qyrkúıekke deıin, al qalǵan óńirlerde 15 qazanǵa deıin barlyq ınjenerlik ınfraqurylym men turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq obektileriniń jańa jylytý maýsymyna tolyq daıyn bolýyn qamtamasyz etý kerek. О́nerkásip, Energetıka mınıstr­likteri men óńir ákimdikterine barlyq jylý kózderin otynmen ýaqtyly qam­ta­masyz etý qajet. Kommýnaldyq-tur­mys­tyq kómir qoryn jaz kezinde jınaq­tap alý jumysyn jandandyrý kerek.

Sondaı-aq áleýmettik blok mınıstr­likterine mamandar tapshylyǵy bar jylý jáne elektr energetıkasy salasyn kadrlarmen qamtamasyz etý máselesin pysyqtaý tapsyryldy. Ol úshin Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, Ǵylym jáne joǵary bilim, Oqý-aǵartý mınıstrlikteri osy saladaǵy eńbek naryǵynyń aǵymdaǵy jaǵdaıyna tolyq taldaý júrgizip, qajet bolsa tıisti mamandyqtarǵa granttardyń sanyn kóbeıtýi lázim.

«Oqý oryndary joǵary bilikti ınjenerlerdi, energetıkterdi, gıdroteh­nık­terdi, energoaýdıtorlardy, elekt­rık­terdi jáne basqa da mamandardy daıar­lap shyǵarýǵa tıis. Buǵan qosa, aǵa býyn kadrlardyń bilimi men tálim-tájirıbesin jastarǵa berý máselesin qamtamasyz etý kerek. Elimizdiń tynys-tirshiligine qajetti barlyq júıeniń turaqty jumysy osyǵan baılanysty», dedi Premer-mınıstr.

Egis naýqany qandaı kúıde?

Osy jyldyń boljamdy egis alańy 23,8 mln ga quraıdy. Memleket basshy­synyń aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ártaraptandyrý jónindegi tapsyrmasyna sáıkes, bıdaıdyń egistik alańdary bıyl qysqarady. Alaıda maıly daqyldar alańyn 373 myń ga jáne azyqtyq daqyldardy 66 myń ga ulǵaıtý josparlanǵan. Qazir eldiń keıbir óńirlerinde egis jumysy júrgizilip jatyr, 1,5 mln ga jerge dán egildi. Al jappaı egis naýqany endi bastalady.  Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Aıdarbek Saparov ákimdikterdiń derekteri bo­ıynsha búgingi kúni qajetti 2,4 mln ton­na tuqymnyń 99%-y bar ekenin aıtty. Qal­ǵan kólem Azyq-túlik korporasııasy­nyń rezervi esebinen qamtamasyz etiledi. Al sharýalarǵa barlyǵy 453 myń tonna tyńaıtqysh tıep-jóneltildi. Bıylǵa arnalǵan jospar 1,5 mln tonna mıneraldy tyńaıtqyshty quraıdy. Onyń 900 myń tonnasy otandyq zaýyttardyń ónimine tıesili. Bul baǵyttaǵy jumys tek Qyzylorda oblysynda ǵana tolyq aıaqtaldy. Qalǵan ákimdikterge jumysty jedeldetý qajet.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń derekteri boıynsha, egis naýqanyn júrgizý úshin aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynda 150 myń traktor, shamamen 5 myń joǵary ónimdi egis kesheni, 76 myń sepkish, 219 myń topyraq óńdeý quraly bar. Búgingi tańda óńirlerdiń aqparaty boıynsha tehnıkanyń daıyndyǵy shamamen 98%-dy quraıdy. Egistikterdi hımııalyq óńdeý úshin memleket pestısıdterdiń qunyn 50% mólsherinde sýbsıdııalaý túrinde qoldaý kórsetedi. Bul qolaıly fıtosanıtarlyq jaǵdaıdy saqtaýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq byltyr shegirtkelerdiń taralý aýmaǵynyń keń bolýyna baılanysty, bıyl 2,5 mln ga alańda hımııalyq óńdeý jumys­taryn júrgizý josparlandy. Atalǵan ju­mys­tardy júrgizý úshin barlyq qajetti resýrs bar.

Dala jumystaryn júrgizýge jeńil­­­dikti dızel otynynyń kólemi sha­rýalardyń «Gosagro.kz» aqparattyq júıesi arqyly bergen elektrondyq ótinimderi negizinde daıyndaldy. Premer-mınıstrdiń tapsyrmasymen fermerlerge dızel otynynyń kólemi jyldaǵydan 36 myń tonnaǵa artyp, 376 myń tonnaǵa deıin ulǵaıdy. Onyń quny lıtrine 250 teńge deńgeıinde saqtalady. Bul naryqtyq baǵadan lıtrine 45 teńgege nemese 15% arzan. Oblystardy tıep-jóneltý boıynsha MО́Z-ge tirkeý kestesi bekitildi. Búginde 52% jóneltildi.

Egis jumystaryn qamtamasyz etý úshin Úkimet 140 mlrd teńge bóldi. Forvard­tyq satyp alý baǵdarlamasyna 40 mlrd teńge kózdelgen. Úkimet basshysy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine oblys ákimdikterimen birlesip, egis naýqa­nyn sapaly júrgizý boıynsha qajetti sharalardy qabyldaýdy tapsyr­dy. «Sýbsıdııalardy bólý boıynsha bar­lyq quqyqtar ákimdikterge berilgendikten, Sizge, Aıdarbek Seıpiluly, ákimder­men birlesip, sharýalarǵa tıesili sýbsıdııalardy ádiletti jáne tıimdi bólý máselesin qatań baqylaýǵa alý qajet. Qarjy osy saladaǵy iri oıynshylardyń tabys kózine emes, aýyl turǵyndarynyń múmkindikterin keńeıtip, shyǵarylatyn ónim kólemin arttyrýǵa yqpal etýge tıis», dedi O.Bektenov.

Sondaı-aq otandyq zaýyttarda tyńaıt­qyshtyń jetispeýi týraly túsken shaǵymdar aıasynda Úkimet basshysy О́nerkásip jáne qurylys mınıstrligine suranysqa ıe tyńaıtqyshtar óndirisiniń kólemin ulǵaıtý jóninde tıisti sharalar qabyldaýdy tapsyrdy. Al ákim­der tyńaıtqysh pen dızel otynyn jóneltýdi jedeldetýi qajet.

Fıtosanıtarlyq jaǵdaı boıynsha Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine oblys ákimdikterimen birlesip, shegirtkeniń taralý oryndaryn anyqtaýǵa qosymsha resýrstardy jumyldyrý jáne óńdeý jumysyn baqylaýǵa alý tapsyryldy. Bıýdjetten shegirtke zııankesterimen kúresýge bıyl 8,1 mlrd teńge bólindi. «Kóktemgi egis jumystaryn júrgizý bo­ıynsha barlyq máseleler jedel sheshimin taýyp, turaqty baqylaýda bolýǵa tıis. Týyndaǵan máselelerdi Jedel shtab jumysy aıasynda sheshý qajet», dedi Premer-mınıstr.