Kórneki aqparat – tildi tanymaldandyrý tetigi

Keıingi jyldary memleket tarapynan kóńil bólinip, qoǵamnyń tegeýrindi talabyna oraı kóshe jazýlary biraz durystalyp qalǵanymen, áli de áttegen-aı dep san soǵar sátter jetip artylady. О́ıtkeni kórneki aqparattardaǵy qazaq tilinde jazylǵan mátinder túzelip, tórt tuıaǵyn teń basyp ketti dep aıtýǵa áli de erte. Aýyzdy qur shóppen súrtpes úshin biz shynaıy jaǵdaıǵa kóz jetkizbek oımen elorda kóshelerine arnaıy reıd uıymdastyrǵan edik. Astana – elimizdiń júregi ári sheteldikterge kórsetetin betke ustar qalasy. Elimizdiń ózge óńirleri úlgi tutatyn «úıdiń úlkeni» basqalarǵa qandaı ónege kórsetip júr? Álde balyq basynan shirip jatyr ma? Osyndaı oılar jetegimen biz shahardyń sol jáne oń jaǵalaýyndaǵy birneshe kósheni aralap, zańnamadaǵy til normalary qanshalyq­ty saqtalyp júrgenine kóz jetkizýge tyrystyq.

Aqıqatyn aıtý kerek, As­tana­da kóshe jarnamalary men kórneki aqparattarynyń tili burynǵyǵa qaraǵanda edáýir túzelgen. Buryn orys tilindegi mátinder ǵana saýat­­­ty jazylyp, al qazaqsha sóılemderde stı­lıstıkalyq, orfog­rafııa­lyq, pýnk­týasııalyq qateler órip júretin. Aldymen oryssha jazylyp, keıin qazaqshaǵa aýda­ryl­ǵan keıbir sóılemder ómirdiń ózinen alynǵan «tiri anekdotqa» aınalyp ketkeni de belgili.

Ol zaman kelmeske ketti de­ge­nimizben, elorda kóshelerin aralaý barysynda baıqaǵan keıbir kemshilikterdi aıtpaı ketýge de bolmaıdy. Memlekettik tildi mensinbeýshilik deımiz be, álde nemquraıdylyq deımiz be, kórer kózge uıat qateler aradigidik kezdesip qalady. Máselen, Astanadaǵy eń iri sport nysandarynyń biri – «Alaý» muz aıdyny qonaq úıiniń aldyndaǵy «QONAQ ÝI» degen jazýy bar banner kózimizge birden ilikti. Sol jaǵalaýdaǵy «Rysqulov» kóshesiniń ataýy birneshe jerde «Ryskulov» bolyp tur. Táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jyldan assa da keıbir otandasymyzǵa «ú», «u», «q» sekildi qazaq dybys­taryn úırete almaı-aq qoıdyq. Áıtpese bar bolǵany eki-aq aýyz sóz, sonyń ózinen óreskel qatelik jiberip jatsa, ne dersiń...

Keı dúkenniń syrtyndaǵy «keńse taýarlary» degen sózdiń qate jazylǵany óz aldyna, «kanstovary» degen oryssha jazýy qazaqshasynan úlkendeý qarippen berilip, til týraly zań normalary buzylǵan. Negizi eki tildegi sózder birdeı ólshemdegi áriptermen berilýi kerek. Osy «taýrlar» degen qateni dúken qojaıyny eń qury­ǵan­da mańdaıshany ilý kezinde baıqamady dep aıtý qıyn.

Reıd kezinde kózge túsken taǵy bir kemshilik – latyn qarpi­men jazylǵan ataýlardaǵy ala-qulalyq. 2017 jyldan beri elimizde qazaq tiliniń latyn gra­f­ıkasy negizindegi úsh álip­bı nusqasy aýysqany bel­gili. Kóshedegi keıbir uıym­­dar­dyń ataýlary men kór­­neki aqparattary sol úsh nusqa boıynsha túrlishe jazylyp, qalanyń sıqyn buzyp tur. Máselen, latyn álipbıiniń ekinshi nusqasynda «sh» árpi aǵylshyn tilindegi sııaqty «sh» dıgrafymen berilgenin bilemiz. Soǵan baılanysty elor­damyzdyń birneshe jerinen «ashana» degen sózdiń «ashana» dep jazylǵanyn baıqadyq. Muny saýaty bar kez kelgen adam «ashana» dep oqıtyny belgili. Al latyn álipbıiniń sońǵy úshinshi nusqasynda «sh» árpi «Ş» dep berilgen. Biraq atalǵan qoǵamdyq tamaqtaný oryndary, jumsartyp aıtqanda ne ózderi saýatsyz, ne jurtty saýatsyz sanaıdy.

Taǵy bir mysal – elorda­myz­dyń sol jaǵalaýyn­daǵy «Eko­nomıka úıiniń» mańdaı­sha­syndaǵy jazý birneshe jyl buryn latynshaǵa aýystyrylǵan edi. Sýretten kórip otyrǵandaı, ol latyn álipbıiniń burynǵy nusqasymen «EKONOMIKA ÚIİ» dep jazylǵan. Al sońǵy bekitilgen nusqada kırıllısadaǵy «i» árpi núktesiz «ı», al «ı» árpi núkteli «i» qarpimen jazylatyn bolǵan edi. Sol sońǵy nusqadaǵy latynshamen oqysaq, bul «Ekonomika úiı» bolyp shyǵady.

Qalada ne kóp, kıim-keshek dúkeni kóp. О́kinishke qaraı, olardyń da syrtqy kórneki aqparatynda «kıim» degen sóz bir jerde «kıım» bolsa, basqa jerde «kıim» dep júr. Aıta bersek, latynnyń jyry az emes. Iá, onyń naqty sońǵy nusqasy áli bekitilgen joq. Zaman yńǵaıyna saı halyqtyń latyn álipbıine degen qulshynysyn da túsinýge bolady. Degenmen mundaı ala-qulalyqtar ana tilimizdiń bereketin ketirmese, mereıin asyrmaıtyny anyq.

Osy máseleler boıynsha Asta­na qalasy Tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasynyń basshysy Sáken Esirkepke «Elor­da kóshelerinde memle­ket­tik tilde jazylǵan aqparat­tar­daǵy qatelikter úshin onyń qojaıyndaryna zań boıynsha qandaı jaýapkershilik kóz­del­gen, ol úshin qaıda júgi­ne­miz?» degen saýal qoıdyq. Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes jergilikti memlekettik organ­darda til normalarynyń saq­talýy boıynsha mekemelerdi baqylaý fýnksııasy joq. 2018 jylǵa deıin olar qate ja­zyl­ǵan mańdaısha ataýlary, kór­neki aqparattar boıynsha kásipkerlerge ony túzetý týraly talap qoıa alatyn. Alaıda keıin bul fýnksııa Kásipkerlik kodeksinen alynyp tastalǵan. «Memleket tarapynan kásipker­ler isiniń órkendeýine kóńil aýdarylyp, múmkindik jasaý maqsatynda olarǵa kóp jeńil­dik berildi. Sonyń ishinde jer­gilikti memlekettik organ­dar­dyń til máselesine baılanys­ty kóp shaǵym túsýine oraı kásipkerlerdi jıi mazalaýynyń aldyn alý úshin baqylaý jasaý, tyıym salý sekildi fýnksııa­lary joıylǵan. Sondyqtan qate jazýlarǵa baılanysty kásipkerlerge hattama toltyryp, aıyppul salý múmkin emes», dedi ol. Iаǵnı qazir ákimdikter kásipkerlerge burynǵydaı talap qoıa almaıdy, tek usynys bildiredi.

Degenmen Sáken Esirkep kóshe jarnamalary men kórneki aqparattardan qate baıqaǵan jaǵdaıda áleýmettik jelige Til­derdi damytý jáne arhıv isi basqarmasyn belgilep post jarııalaýǵa nemese 109 nómirine qońyraý shalýǵa bolatynyn jetkizdi. Sonymen birge e-otinish sekildi basqa da platformalar arqyly nysannyń sýretin salyp, mekenjaıyn jazyp, málimet berse, ákimdik tarapynan jarnama nemese kórneki aqparat ıesine hat jazyp, túsindirý jumysyn júrgizý arqyly máseleni sheshýge atsalysatyndaryn aıtty. «Biz ótken jyly 6 myńǵa jýyq zańsyz ilingen nemese qatelikteri bar jarnamany alyp tastadyq nemese túzetý engizýge yqpal jasadyq. Bıyl da osy baǵyttaǵy jumys jalǵasyp jatyr. Máselen, jyl bastalǵaly beri qatesi bar, shrıfti sáıkes kelmeıtin, aldyn ala kelisilmeı ilingen 1 504 mańdaısha ataýy jáne 1 021 syrtqy jarnama alynyp tastaldy jáne túzetilip, ornyna durysy ilindi», dedi Sáken Esirkep.

Al latyn qarpimen jazylǵan mátinder men ataýlarǵa kelsek, qazirgi tańda jańa álipbıdiń sońǵy nusqasy zań júzinde bekitilmegendikten, óreskel qate bolmasa, oǵan tyıym salyp nemese durystaýǵa usynys berip jatpaǵandaryn aıtady. «Latyn álipbıine kóshý qadamdary bas­tal­ǵannan keıin bizge mekeme ataýlaryn latyn qarpimen jazýǵa ruqsat berý týraly nusqama berildi. Kásipkerler de la­tynshaǵa qulshynys tanytyp turady. Sondyqtan ol ataý­lar kezinde latyn álipbıiniń burynǵy nusqalarymen jazylyp qalǵan. Eger kásip­ker­diń ózi mańdaısha jazýlaryn túrli sebeppen aýystyratyn bolsa, biz olarǵa qazirgi qoldanystaǵy kırıllısamen jazýǵa usynys aıtyp jatyrmyz. Al aldaǵy ýaqytta latyn álipbıiniń naqty sońǵy nusqasy zań júzinde beki­tilse, barlyq mátindi biriz­dendiremiz», dedi ol.

Elorda kóshelerinde júr­gizil­gen reıd barysynda kózimiz­ge oǵash kóringen taǵy bir jaıt – keıbir astanalyqtyń óziniń qaı memlekette turyp jatqanyn umytyp ketkendeı áser tanytýy. Birqatar dúken, dámhana, notarıýs sekildi uıym syrtqy jarnamalary men kórneki aqparattaryn tek orys tilinde beripti. Tipti bir jeli qoldanýshysy jarııalaǵan sýretke zer salsaq, Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginiń ózi Esil jaǵalaýyna ornatylǵan eskertpe bannerdi tek oryssha jazǵan. Bul, árıne, zań normalaryn buzý bolyp sanalady.

«Til týraly» Zańnyń «Derek­temeler men kórneki aqpa­rat tili» atty 21-babynda: «Kórneki aqparattyń barlyq mátini mynadaı retpen: memlekettik tilde – sol jaǵyna nemese joǵarǵy jaǵyna, orys tilinde – oń jaǵyna nemese tómengi jaǵyna ornalasady, birdeı ólshemdegi áriptermen jazylady. Qajettigine qaraı kórneki aqparattyń mátinderi qosymsha basqa da tilderge aýdarylýy múmkin. Bul jaǵdaıda qarip ólshemi normatıvtik-quqyqtyq aktilerde belgilengen talaptardan aspaýǵa tıis. Aýyzsha aqparat, habarlandyrý, jarnama memlekettik tilde, orys jáne qajet bolǵan jaǵdaıda, basqa da tilderde beriledi» delingen.

Al «Jarnama týraly» Zań­nyń 6-babynda «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń aýmaǵyndaǵy jar­nama (merzimdi baspasóz basylymdaryn, ınternet-resýrs­tardy, aqparattyq agent­tikterdi qospaǵanda) qazaq tilinde, al jarnama berýshiniń qalaýy boıynsha orys tilinde jáne (nemese) basqa tilderde de taratylady» dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵan.

Biz jarnamalaryn tek orys tilinde jazýmen qatar, oryssha mátinderin qazaqshasynan úlken shrıftpen bergen aqparattardy da kezdestirdik. Iаǵnı bul zańna­ma­daǵy eki tildegi aqparat birdeı áriptermen berilýi jaıyn­daǵy talapty buzýmen qatar, qazaqtildi tutynýshy quqyǵyn tabanǵa taptaý.

«Eger mundaı jaǵdaıdy baı­qasańyzdar, eń aldymen, sol menshik ıesine bunyń til jáne jarnama týraly zań talaptaryna qaıshy ekenin aıtyp túsindirý kerek. Eger oǵan qulaq aspasa, 109 nómiri arqyly ákimdikke shaǵym qaldyrýǵa bolady. Biz ondaı mekemelermen mindetti túrde jumys istep, memlekettik tildegi kórneki aqparattardy berýge mindetteımiz. Bizdiń qyz­met­kerlerimiz de kún sa­ıyn reıd júrgizý arqyly osyndaı zańsyzdyqtardy joıyp ke­le­di. Bul jerde halyqtyń da atsa­lys­qany mańyzdy», deıdi Sáken Esirkep.

Memlekettik tildiń mártebesi qaǵajý kórip júrgen osyndaı jaıttardyń saldarynan qoǵamda «Til polısııasy kerek» degen bastama kóterilgeli biraz ýaqyt boldy. Sáken Esirkeptiń aıtýyn­sha, til polısııasyna qatysty qoǵamda eki túrli túsinik bar: biri – jeke azamattardyń reıd jasap, kásipkerlerge túrli qoqan-loqy kórsetip, arandatýshylyqqa boı aldyrýy. «Bul – máseleni sheshýdiń joly emes», deıdi ol. «Eń durysy, memlekettik or­gan­dar­ǵa tilge qatysty zańsyz­dyq­tardy retteıtin naqty quzy­ret beriletin bolsa, til polısııasy kerek degen talaptyń ózi kún tártibinen túser edi. Osy máselemen naqty bekitilgen mekemeler aınalyssa, ózińiz aıtyp otyrǵan keleńsizdikterdi retteýge bolady», deıdi ol. Osy oraıda Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly kodeks­te til normalary buzylǵan jaǵdaıda eskertý beriletini, aıyppul salynatyny týraly jazylǵanyn, biraq ony iske asyrý tetigi jasalmaǵanyn aıta ketý kerek. Bul jerde kodekstiń «Til týraly zańnamany buzǵany úshin jaýaptylyq» dep atalatyn 75-baby jaıynda sóz bolyp otyr. «Uıymdardy tekserý úshin mindetti túrde hattamanyń úlgisi, tekserý paraǵy bolýy kerek, sonymen qatar arnaıy ýákiletti organ bekitilýi qajet. Osynyń báriniń naqty tetikteri jasalmaǵandyqtan, qazirgi tańda atalǵan bap iske aspaı otyr. Qazir osy olqylyqty túzeý úshin Ǵylym jáne joǵary bilim mı­nıs­trliginiń Til saıasaty komı­teti jumys júrgizip jatyr», dedi Sáken Esirkep.

Al Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy Erbol Tileshov atal­ǵan baptyń jumys isteýi úshin zańnamaǵa qandaı da bir ózge­ris­ter engizý baǵytyndaǵy ju­mystar ázirge aıaqtalmaǵanyn, zańdardy aldymen Parlament bekitýge tıis ekenin, sondyqtan naqty nátıjeler týraly aıtýǵa áli erte ekenin jetkizdi.

Bul jumys mindetti túrde jalǵasyn taýyp, zań talaby «aty bar da, zaty joq» kúıinde qala bermeýi kerek. Keıingi kez­deri memlekettik tilge nem­qu­raıdylyq tanytý­shy­lar­dyń nege kóbeıip ketkenin de endi túsingendeımiz. Buǵan jol berilmeýi kerek. Memlekettik tildiń mártebesin qorǵaıtyn jáne aıyppul salý, basqa da jaza taǵaıyndaýǵa quzyreti bar arnaıy mekeme jumys isteýge tıis.