Sýdıaǵa senim qaıtse artady?

Prezıdent 2019 jylǵy 2 qyr­kúıekte jarııalaǵan «Syn­dar­ly qoǵamdyq dıalog – Qazaq­stannyń turaqtylyǵy men ór­ken­deýiniń negizi» atty alǵashqy Joldaýynda: «Sot jáne quqyq qor­ǵaý júıesindegi kúrdeli reformalar – azamattarymyzdyń qu­qyqtaryn qorǵaýdyń jáne olar­­dyń qaýipsizdigin kúsheıtýdiń negiz­gi faktory. Azamattarymyz ja­rııa-quqyqtyq daýlarda bılik or­gandarynyń sheshimderi men áre­­­ket­terine qatysty shaǵym túsi­rý kezin­de kóp jaǵdaıda teńsizdik ahýa­lynda qalyp jatady. Olardyń múmkindikterin memlekettik ap­parattyń resýrstarymen salys­tyrýǵa kelmeıdi. Sondyqtan osyndaı teńsizdikterdi boldyrmaý maqsatynda daýlardy sheshýdiń erekshe tetigi retinde ákimshilik ádilet qurylymyn engizý qajet. Budan bylaı daýlardy sheshý barysynda sot qosymsha aıǵaqtar jınaý bastamasyn kóterýge quqyly. Atalǵan dáleldemelerdi jınaqtaý mindeti jeke azamatqa nemese bızneske emes, memlekettik organǵa júkteledi», degen edi. Nátıjesinde, elimizdiń quqyq qorǵaý júıesinde eleýli ózgerister bastalyp, 2021 jylǵy 1 shildeden bastap ákimshilik ádilet júıesi jumysqa kiristi. Osy jańa júıe halyqtyń sottar atqarýshy bılikke táýeldi, sondyqtan kóbinese memlekettik organdardyń sózin sóıleıdi degen teris pikirin ózgerte bastady. Sebebi Joǵarǵy sottyń málimetine súıensek, eger buryn sottar 15 pa­ıyz jaǵdaıda ǵana azamattardyń paıdasyna sheshim qabyldaǵan bolsa, qazir bul kórsetkish 60 pa­ıyzdan asqan. Al eki ǵasyrǵa jýyq tarıhy bar atalǵan quqyqtyq ınstıtýtty elimizdiń sot júıesine engizý týrasynda 15 jyldaı áńgime bolyp kelgenimen, qur sózden ári aspaǵan bolatyn. Zańgerler Memleket basshysy batyldyqpen engizgen bul jańashyldyqty qarapaıym azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýdaǵy revolıý­sııa­lyq reforma dep sanap otyr.

2017 jyly bir aýdandyq sot tóraǵasy áńgime ústinde óziniń aılyq jalaqysy 230 myń teńge ǵana ekenin, aýdan prokýro­ry men aýdandyq polısııa bólimi­niń bastyǵynan edáýir kem ala­ty­n­yn qynjyla aıtyp, «Sýdıalar para almaı qaıtedi?..» degendeı emeýrin bildirgen. Rasynda da, sýdıalardyń jalaqylarynyń at­qaryp júrgen jaýapty qyzmetine laıyqty bolmaýy olardyń arasynda paraqorlyq dertiniń órshýine ákelip soqqan sııaqty. Osy keleńsiz jaǵdaı eskerilip, 2019 jyly aýdandyq sýdıalardyń jalaqysy 655 myń teńgege deıin kóbeıtildi. Bul – eldegi ortasha jalaqydan úsh esege jaqyn kóp soma. Munyń ózi Femıda qyzmetshileriniń halyqqa adal da ádil qyzmet etýine múm­kin­dik bergeni daýsyz. Árıne, «Dá­nikkennen qunyqqan jaman» demekshi, keıbir qunyqqan sýdıalar «túıeni túgimen, bıeni búgimen» jutýlaryn áli de qoımaǵandyqtan, talaıy quryqtalyp, temir torǵa qamalyp jatyr.

Sot júıesinde IT-servıster, onyń ishinde Sot kabıneti tıim­di engizilip, paıdalanýshylar olar­dyń ıgiligin kórip otyr. Halyqaralyq sot ákimshiligi qaýym­dastyǵynyń (IACA) basshylyǵy byltyr Qazaqstannyń qoljetimdi sıfrlyq aqyldy sottardy engizýde dúnıejúzinde tórtinshi oryndy enshilegenin atap ótti. Atalǵan uıym prezıdenti Lýıs Marııa Palma: «Álemdik úzdik tájirıbege súıengen Qazaqstan qysqa merzimde sot basqarýynyń biregeı modelin engize otyryp, tereń reformalar júrgize aldy» dep, elimizdiń sýdıalar men sot qyzmetkerleriniń jumysyn edáýir jeńildetip, naqty ýaqyt rejiminde sot tóreligine onlaın qol jetkizýdiń oń tájirıbesin joǵary baǵalaǵan edi.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy 1 qyrkúıekte jarııa etken «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» Jol­daýynda: «Qoǵamda zań ústemdigi berik ornyǵyp, sot tóreligi ádil atqarylýy qajet. Osyǵan oraı qazylar qaýymyn shuǵyl túrde qaıta iriktep, jańartyp jasaqtaý kerek. Qazylar joǵary bilikti, adal, sondaı-aq jemqorlyqtan taza bolýy qajet. Eń aldymen, bar­lyq sýdıalardyń mártebesin te­ńestirgen jón. Olar ózinen joǵary turǵan áriptesterine táýeldi bolmaýy kerek», dep atap aıtty. Buǵan qosa Memleket basshysy kúshtik qurylymdardyń sotqa yqpal etýin boldyrmaý, sýdıalarǵa ákimshilik qysym kórsetetin amal-tásildiń bárin joıý mindetin alǵa qoıdy. Sonymen qatar sýdıalardyń zań buzǵany úshin jaýapkershiligin arttyrýdy da usyndy.

Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Senat janynan qurylǵan Sot júıesin reformalaý jónindegi jumys toby qazir syndarly dıalog ornyna aınalyp otyr. Onyń quramyndaǵy depýtattar, advokattar, zańger-praktıkter, ǵalymdar, memlekettik organdardyń ókilderi kóptegen mańyzdy zańnamalyq sheshimdi kóp bolyp, keńesip qabyldady. Máselen, sot úderisteriniń tym sozylyp ketýine jol bermeý maq­satynda apellıasııalyq sottar byl­tyrǵy shildeden bastap isterdi birinshi satydaǵy sottarǵa keri qaıtarýdy toqtatyp, máseleniń mán-jaıyn ózderi anyqtap, túpkilikti sheshim qabyldaıtyn boldy. Bul shara eki satydaǵy sýdıa­lardyń ózderi qabyldaıtyn sheshim úshin jaýapkershiligin kúsheıtkeni sózsiz.

Prezıdent kótergen taǵy bir mańyzdy másele – sýdıalarǵa quqyq qorǵaý organdary men sot tóraǵalary tarapynan jasalatyn qysymdy boldyrmaý maqsatynda olarǵa qatysty jasyryn arnaıy jedel is-sharalardy júrgizý úshin sanksııany burynǵydaı oblys prokýrorlary emes, eldiń Bas prokýrory ǵana beretin bolyp sheshildi. Buǵan qosa sot júıesiniń atqarýshy bılik tarmaǵynan táýelsizdigin qamtamasyz etý úshin qarjylandyrýdyń jańa modeli engizilip, oǵan barlyq memlekettik organnyń shyǵystarynyń keminde 6,5 paıyzy mólsherinde qarjy bólý zańdastyryldy. Sot júıesi bıýdjetiniń shyǵystary jáne sýdıalardyń jalaqylarynyń mól­sheri barlyq deńgeıdegi sot delegattarynyń qatysýymen Jo­ǵarǵy sottyń keńeıtilgen jalpy otyrysynda aıqyndalatyn boldy.

Bir nazar aýdararlyq jańalyq  bıyldan bastap aýdandyq sot­tardyń tóraǵalaryn saılaý en­gizilmekshi. Bul laýazymdarǵa kandıdattardy sýdıalar qaýymy jasyryn daýys berý arqyly saılaıdy. Áıtse de, sot júıesin jetildirýde áli de oılanarlyq jaılar bar. Naqty aıtsaq, Ulttyq statıstıka bıýrosy byltyrǵy qazan-qarasha aılarynda júrgizgen áleýmettik zertteý halyqtyń sot júıesine degen senim deńgeıi 61 pa­ıyz ekenin kórsetken. Bul kórsetkish prokýratýra (63,8 pa­ıyz) jáne polısııa (63,1 paıyz) organdarymen salystyrǵanda birshama tómen.

Budan birer jyl buryn egin­shilikpen aınalysatyn aýyldasym: «Bir elevatordyń bastyǵy shart boıynsha 100 mıllıonnan astam teńgege baǵalanǵan astyǵymnyń aqy­syn tólemeı, sozbaqqa salyp júr. Ne kómegiń bolady?», dep surady. «Ekonomıkalyq sotqa júgin», dep keńes berdim. Birer aptadan keıin álgi aýyldasym taǵy telefon soǵyp tur: «Sýdıa áýeli 3 mıllıon teńge surady. Arada bir apta ótken soń, ol somany 7 mıllıonǵa deıin ósirdi. Endi ne aıtasyń?», dedi jylarman bolyp. Ne aıtýshy edim? «Bir tıyn da para berme. Joǵarǵy sotqa deıin aryzdansań da, túbinde sen jeńýge tıissiń», dedim. Sýdıalardyń ishinde kópe-kórineý jasalyp otyrǵan qııanatty túzetý úshin mıllıondaǵan teńge para suraıtyn osyndaı arsyz da bolady eken. Mine, sondaı sot júıesindegi «bir qaryn maıdy shiritetin bir qumalaq» ispetti jemqorlardan arylý úshin, bálkim, AQSh, Italııa, Shveısarııa syndy Ekonomıka­lyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe memleketterdegi sııaqty, bizdiń elde de sýdıalar­dy da saılaýǵa kóshetin kez tý­ǵan bolar. Bul máseleni jýyrda Joǵarǵy sottyń burynǵy tór­aǵasy, Ál-Farabı atyndaǵy Qa­zaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory Musabek Álimbekov «Sot júıesi – qazaqstandyq qoǵamdy damytý negizi» taqy­rybynda ótken Halyqaralyq ǵy­lymı-praktıkalyq konferensııada kóterip: «Keıingi kezde qoǵamda sot júıesi jıi synalyp júr. Búginde aýyl jáne aýdan ákim­derin halyq saılaıdy, Úki­metti Par­lament taǵaıyndaıdy, zań shy­­ǵarýshy organdar da saılaý arqy­ly qalyptastyrylady, al sýdıa­lar áli taǵaıyndalyp keledi. Biz sýdıalardy halyqtyń ózi saılaýy týraly oılanýymyz kerek. О́ıtkeni keshegi keńes zamanynda sýdıalar saılanǵan bolatyn. Mysaly, men 1982 jyly sol kezdegi Jambyl qalasynyń Ortalyq aýdanynyń halyq sýdıasy bolyp saılanǵanmyn», dedi.

Basqa keıbir belgili zańgerler de «Sýdıalar taǵaıyndalatyn bolǵandyqtan, joǵary jaqqa qa­rap, jal­taqtap otyrady. Sot júıe­sine senimdi arttyrýdyń bir joly sýdıalardy halyqtyń tike­leı saılaýy bolýǵa tıis», degen pikir bildirip júr.