Sýretterdi túsirgen – avtor
Turǵyndar qaýipsizdigi – basty orynda
Aıta keteıik, ótken aptada jergilikti turǵyndardyń kásiporyn aýmaǵyna basyp kirýi saldarynan ashana qyzmetkerleri jaraqat alǵan edi. Bul týraly quqyq qorǵaý ókilderi máseleniń mán-jaıyn ashyp aıtyp berdi.
– Bizdiń basty mindetimiz – qoǵamdaǵy tártipti saqtaý. Maraldy aýyly boıynsha 11 ákimshilik quqyq buzýshylyq anyqtalyp, «Buzaqylyq» baby boıynsha bir qylmystyq is qozǵaldy. Sotqa deıingi is-sharalar áli sońyna jetken joq. Bir adam qamaýǵa alyndy. Qazir aýyldyq okrýgte jergilikti ýchaskelik polısııa qyzmetkerleri jumys istep jatyr. Turǵyndardyń tynyshtyǵy men qaýipsizdikteri maqsatynda arnaıy jedel áreket etý jasaǵy jiberildi, – dedi oblystyq polısııa departamenti ákimshilik polısııa basqarmasynyń bastyǵy Erkin Ánýarbekov.
Belgili bolǵandaı, kásiporynǵa basa-kóktep kirip, tártipsizdik áreketke barǵan adamdardyń bári birdeı – jergilikti turǵyndar emes. Olardy mundaı qadamǵa barýǵa ıtermelegen múddeli top bolýy da múmkin. Halyqtyń qolymen ot kóseýdi oılap otyrǵandardyń sózine erip, arandap qalmaýdy da oılaý kerek. Al boı kóterip jatqan kásiporynda 295 jumys orny ashylady. Demek 295 adamdy jumyspen qamtıdy. Bul jóninde oblystyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmasynyń basshysy Almıra Mýsınova aıtty.
Maraldy aýylynda halqynyń sany 476 adam bolsa, onyń 92-si – zeınetker. Sonymen qatar aýylda 21 kópbalaly otbasy jáne ataýly áleýmettik kómek alatyn otbasylar bar.
– Dál qazir «Maraldy aýyly turǵyndarynyń kúnkóris kózi ne?» degen suraq kópshiliktiń kókeıinde júr. Munda birqatar otbasy memleket esebinen beriletin tólemdermen kúneltip otyr. Jalpy, ataýly áleýmettik kómek degenimiz – otbasynyń qıyn jaǵdaıdan shyǵyp ketýi úshin beriletin kómek. Bul – járdemaqy emes. Al az qamtylǵan otbasylardyń ál-aýqaty artý úshin turaqty kiris kózi bolýǵa tıis, – deıdi A.Mýsınova.
Oqýshy sany azaıyp barady
Mamannyń aıtýynsha, shalǵaı eldi mekende irgeli kásiporynnyń salynýy halyq úshin tıimdi bolmaq. Maraldy halqynyń sany 400-diń ústinde bolsa, altyn fabrıkasy 300-ge jýyq jumys ornyn usynady. Iаǵnı aýyldaǵy árbir otbasy turaqty tabys kózine qol jetkizedi. Bálkim, aýyldy tastap, kóshýge bel býyp otyrǵan otbasylar da oılanady. Keıingi jyldary Maraldy aýylynyń mektebinde oqýshylar sany kúrt azaıǵan. Úsh jyl buryn 126 bala oqysa, qazir 85 bala ǵana qalǵan. Al mektep ǵımaraty 400 oqýshyǵa arnalǵan.
– Keıingi úsh jylda Maraldy aýylynyń orta mektebinde balalar sany edáýir azaıdy. Aıtalyq, úsh jyl buryn 126 bala bolsa, ótken oqý jylynda 105 bala bolǵan. Qazir 85 bala bilim alyp jatyr. Onyń ishinde 68 bala – 1-11-synyp oqýshylary, qalǵandary – shaǵyn ortalyqtyń tárbıelenýshileri. 1993 jyly salynǵan mektepte 600 oqýshyǵa deıin bilim ala alady. Aýyldyń bilim salasy boıynsha keleshegi bar. Biraq balabaqsha joq. Búgingi tańda balalardyń jan-jaqty damýy úshin barlyq jaǵdaı jasaý týraly mindet qoıylyp otyr. Sapaly bilim berý ortasyn qurý qajet, – deıdi ShQO bilim basqarmasynyń basshysy Innesa Chernysheva.
Mektep qazir 49 aýyl turǵynyn jumyspen qamtyp otyr. Onyń ishinde 24-i – pedagog, ózgeleri – qosalqy qyzmetkerler. Demek mektep aýyldaǵy eń negizgi jumys orny. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, eger fabrıka ashylsa, aýyl azamattaryn tolyqtaı jumyspen qamtıdy.
Alaıda turǵyndardy alańdatyp otyrǵan basty máseleniń biri – adam densaýlyǵy. Fabrıkanyń erteńgi kúni halyqtyń densaýlyǵyna keri áserin tıgizbeı me desedi aýyl jurty. Bul suraqty da medısına salasy mamandaryna qoıdyq. Kúrshim aýdanynda keıingi 10 jylda qaterli isikke shaldyqqandardyń taldaý qorytyndysy týraly Shyǵys Qazaqstan oblystyq onkologııa jáne hırýrgııa kópsalaly ortalyǵy dırektorynyń orynbasary Anna Kýhareva aıtyp bergen. Onyń aıtýynsha, Kúrshim aýdany qaterli isikpen syrqattanýshylyq kórsetkishi eń tómen óńirdiń biri eken. Oblys boıynsha toǵyzynshy orynda tur.
– Qazir bizde onkologııalyq aýrýlar boıynsha 14 myńǵa jýyq adam esepte tursa, onyń ishindegi 264 adam Kúrshim aýdanynda turady. Bul aýdandaǵy naýqastar oblystyq jalpy syrqattaný deńgeıinen aıtarlyqtaı, ıaǵnı 30,5%-ǵa tómen. Al qaterli isikten bolatyn ólim-jitim jaǵdaılary – Kúrshim aýdanynda tipten tómen, onynshy orynda. Qazir Maraldyda onkologııa boıynsha on naýqas qana em alyp jatyr. Keıingi bes jylda 437 adam turatyn Maraldy aýylynda qaterli isikten bir ǵana adam qaıtys boldy, – dedi onkologııalyq ortalyq dırektorynyń orynbasary Anna Kýhareva.
Sıanıdten qaýip bar ma?
Aıtqandaı, qaterli isik aýrýy qorshaǵan ortanyń lastanýynan bolýy múmkin degen de pikir bar. Eldiń qaýiptenetini – sıanıd. Hımııalyq zat qorshaǵan ortaǵa qanshalyqty zııan ákeledi. Kóptiń kókeıindegi saýaldy ekolog mamanǵa qoıdyq. Qoǵam belsendisi, ekolog Dáýlet Asanovtyń aıtýynsha, sıanıd qospasy arqyly altyn óndirýdi Qazaqstanda oılap tapqan joq. Bul tehnologııa ótken ǵasyrdyń ortasynan beri álemniń kóptegen elinde qoldanylyp keledi.
– Sıanıdti paıdalanýdyń arnaıy tehnologııasy bar. Ony eshkim ashyq túrde qoldanbaıdy. Maraldydaǵy altyn óndirý fabrıkasynda sıanıd jabyq sehta sý, belsendirilgen kómir jáne basqa da zattarmen aralastyrylyp qospa retinde daıyndalady. Sodan keıin ǵana ony jabyq qubyr arqyly kenge quıady. Al kenniń ózi eni 4 metr bolatyn dambymen qorshalǵan jabyq aýmaqta saqtalady. Bul – 250 myń tonna mólsherinde. Jabyq jerde saqtalǵan kenniń astynda jerasty sýlaryn lastanýdan saqtaıtyn arnaıy ekran bolady. Bul ekran 30 sm qalyńdyqtaǵy betomata taqtalardan turady. Onyń ústinde arnaıy geomembrana tóseledi. Jobalyq sheshimde onyń qalyńdyǵy 0,8 mm bolýy kerek dep kórsetilse, Maraldydaǵy kásiporynda adamdar men qorshaǵan ortanyń qaýipsizdigin arttyrý úshin ony 1,5 mm-ge deıin qalyńdatqan. Iаǵnı qorǵanysh qabaty eki esege deıin qalyńdady. Sodan keıin eń joǵarǵy qabatyna topyraq jaıylady. Topyraqtyń betinde ken jatady. Iаǵnı kenge quıylǵan sıanıd qospasy birneshe qabattan ótip bolǵansha, quramyna altyndy jınaıdy da, eń túbine jetkende keri qaraı sehqa jabyq qubyrmen jóneltiledi. Osylaısha, sý kózderi men qorshaǵan ortany lastanýdan qorǵaý úshin fabrıkada tuıyq sheńberli óndirý ádisi júzege asyrylady. Aıtalyq, fabrıka men siltisizdendirý alańynyń ortasynda óndiristik sý aınalmaly júıede júredi. Búkil óndiris sehtyń ishinde, jabyq túrdegi arnaıy qurylǵylardyń ishinde júredi. Sondyqtan sıanıdtiń ózenge nemese jerasty sýlaryna qosylýy múmkin emes, – deıdi ekolog D.Asanov.
Ekolog maman fabrıkada suıyq qaldyqtar bolmaıtynyn da atap ótti. Alda-jalda tótenshe jaǵdaı bola qalsa, qoldanylǵan sınaıd qospasy arnaıy shuńqyrǵa aǵyzylady. Onda da tehnologııalyq qaýipsizdik qatań saqtalǵan. Bul jumystar álbette ekologterdiń, qoǵamnyń udaıy baqylaýynda bolady. Osylaısha, Maraldy aýylynyń ekonomıkalyq ál-aýqaty arta túspek.
Okrýgtiń bıýdjeti ósedi
Qazir Kúrshim aýdanyndaǵy Maraldy aýyldyq okrýgi óz kirisinen 22 ese kóp bıýdjet qarajatyn alyp otyr. 1 mamyrdaǵy jaǵdaı boıynsha aýyldyq okrýgtiń bıýdjeti 68,9 mln teńgeni qurady. Munyń ishinde 3,2 mln teńge menshikti kiris bolsa, qalǵan 65,7 mln teńge – joǵarǵy bıýdjetten transfert jáne memleketten sýbvensııa túrinde túsken qarajat.
Sala mamandary jaǵdaıdy salystyryp qaraý úshin taǵy birneshe statıstıkalyq derekti alǵa tartty. Máselen, Maraldydaǵy bir oqýshynyń jyldyq oqýyna memleket 2,5 mln teńge bóledi eken. Al 1 mamyrdaǵy jaǵdaı boıynsha Maraldy aýylynan bıýdjetke jeke tabys josparynyń 66,2 paıyzy ǵana tústi. Bul qarajat bir balanyń oqýyna da jetpes edi. Osy oraıda «Altai-News medıa ortalyǵynyń» bas dırektory Arsenıı Dúısenov elimizde Astana, Almaty qalalarynyń jáne Atyraý oblysynyń ǵana óz tabysy ózine jetkilikti ekenin atap ótti. Osy úsh aımaq qana respýblıkalyq bıýdjettiń donory bolyp sanalady. О́zge óńirler qarajattyń kóp bóligin memlekettik qazynadan alady. Máselen, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń bıýdjeti óz shyǵystaryn tek 35 paıyz jabady, qalǵan 65 paıyzdy respýblıkalyq bıýdjetten alady.
О́ńirlerge elimizdegi árbir jeke jáne zańdy tulǵadan túsetin salyq esebinen qomaqty sýbsıdııa bólinedi. Al jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń úlesi óte zor. Mysaly, jerasty baılyǵyn paıdalanýshylar bıyl respýblıkalyq bıýdjetke 715,5 mlrd teńge saldy. Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy 290 kásiporynnan 66,4 mlrd teńge mólsherinde salyq tústi. Mundaǵy 69 kásiporyn Kúrshim aýdanynda jumys isteıdi.
Dál qazirgi sátte sýbvensııaǵa súıenbeı, turaqty ári laıyqty tabysqa jetý úshin Maraldy aýyldyq okrýginiń turǵyndaryna úlken múmkindik týyp tur. Aıtyp ótkendeı, altyn óndirý fabrıkasy 300-ge jýyq jumys ornyn usynyp otyr. Jergilikti turǵyndar jumysqa ornalasý arqyly aýyl bıýdjetin qalyptastyrýǵa úlken úlesin qosar edi. Qazirdiń ózinde Maraldy aýylynda halyqtyń ıgiligi úshin birqatar jumys júzege asyp jatyr. Jýyqta ǵana 3 shaqyrymǵa jýyq aýyl ishindegi joldarǵa asfalt tóseldi. Sondaı-aq abattandyrý, jaryqtandyrý, aýyzsý tartý jumystary qolǵa alynǵan.
– Dál qazir 300 metr jolǵa asfalt tóseldi. Jumys qarqyny jaman emes, – deıdi «OblShyǵysJol» JShS ókili Baǵlan Uıabaev.
Maraldy men aýdan ortalyǵyn baılanystyratyn 75 shaqyrym joldyń 12,5 shaqyrymyna asfalt tóselgen. Bıyl «Jol jyly» aıasynda taǵy 15 shaqyrymy asfalttalady. Aýyl ishinde 1,6 shaqyrymǵa jaryq tartylady. Qazir bul jumys boıynsha jobalyq-smetalyq qujat daıyndalyp jatyr. Oǵan qosa qysta hokkeı korty, al jazda fýtbol alańy bolatyn ámbebap nysan salýǵa daıyndyq júrgizilip jatyr.
Aıta keteıik, Kúrshim aýdanynda qazir ıgerilip jatqan ken oryndarynan bólek altyn, sırek metall, saz, áktas, qum sekildi ken óndiriletin 24 rezervtik oryn bar...
Shyǵys Qazaqstan oblysy
