Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Osyǵan oraı, Memleket basshysy Úkimetke avtojol salasynda baqylaýdy kúsheıtip, jańa normatıvtik qujattar qabyldaýdy tapsyrǵan bolatyn. Buǵan qosa, elimizdiń kólik-logıstıka salasyn tıimdi basqarý maqsatynda Kólik mınıstrligi qurylǵany málim. Alaıda ázirge avtojoldyń basty jaýy bolyp otyrǵan jemqorlyq tyıylar emes. Munyń ózi, ásirese demografııalyq jaǵdaıy kúrdeli Soltústik Qazaqstan oblysynyń (SQO) turǵyndaryna tym aýyr soqqy bolyp tıip tur. Sebebi Qyzyljar óńirinde oblystyq jáne aýdandyq mańyzy bar avtojoldardyń kóbi uzaq jyl boıy esh jóndeý kórmeı, oıdym-oıdym, shuryq-tesik bolyp ábden tozyp, jeńil kóliktiń júıtkip júrýine jaramsyzdanyp qalǵan, al jóndelgenderiniń sapasy kóńil kónshitpeı, kóp uzamaı qaıta búlinip jatady.
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine súıensek, respýblıkamyzdaǵy 6 256 aýyldyq eldi mekenniń (AEM) 635-i, nemese 10,2 paıyzy Qyzyljar óńirinde ornalasqan eken. Bul kórsetkish boıynsha SQO aldyna tek Túrkistan oblysyn (822 AEM) salyp, ekinshi oryndy enshilep otyr. Mundaǵy avtomobıl joldarynyń jalpy uzyndyǵy 8 416,2 kılometr. Onyń 1 970 kılometri, nemese 23,4 paıyzy ǵana – respýblıkalyq mańyzy bar joldar. Elimiz ótken ǵasyrdyń sońyndaǵy ótpeli kezeńde bolǵan ekonomıkalyq daǵdarysty eńsergennen keıin, negizinen, respýblıkalyq mańyzy bar joldardy qalpyna keltirýge kóńil bólinip, keıingi jyldary ǵana jergilikti joldardy jóndeý qolǵa alyna bastaǵany belgili. Sol sebepti Qyzyljar óńirindegi oblystyq (1983 kılometr) jáne aýdandyq (4 463,2 kılometr) mańyzy bar joldardyń kóbiniń jaǵdaıy áli máz emes. Saldarynan qazir oblystaǵy 635 aýyldyń 371-ine ǵana avtobýs qatynaıdy. Tipti «Ulylar mekeni» atanǵan Jambyl aýdanyndaǵy klassık jazýshy Ǵabıt Músirepovtiń týǵan aýyly – Jańajolǵa jazdyń jaýyn-shashyndy kúnderi jeńil kólikpen jetýińiz ekitalaı.
Ádili kerek, SQO-daǵy jergilikti joldardy jóndeýge memleket qazynasynan bólingen qarjy jyldan-jylǵa kóbeıip keledi. Máselen, osy maqsatqa 2020 jyly 24,4 mlrd teńge bólingen bolsa, byltyr bul soma 39,4 mlrd teńgege deıin arttyryldy. Bıyl 35,6 mlrd teńge bólindi. Áıtse de, osynsha qarjyny talan-tarajǵa salǵyzbaı, tıimdi paıdalaný máselesi ózekti bolyp otyr. Sebebi ókinishke qaraı, jergilikti sheneýnikterdiń arasynda aýyl turǵyndarynyń talaı jyldan bergi janaıqaıynyń arqaýyna aınalǵan avtojoldardy jóndeýge bólingen qarjyny arsyzdyqpen jymqyryp júrgender bar. Ondaılardyń keıbiri áshkerelenip, sotqa tartylyp, qatań jazaǵa kesilip jatsa da, ábden qunyqqan jemqorlardyń aıyldaryn jııar túrleri kórinbeıdi.
Mysaly, burnaǵy jyly Ǵabıt Músirepov atyndaǵy aýdanda júrgizilgen prokýrorlyq tekseris nátıjesinde jergilikti sheneýnikter múldem salynbaǵan 27 kılometr avtojoldy salyndy dep akt toltyryp, «Aýyl – el besigi» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha bólingen 427 mln teńge qarjyny jymqyrǵany anyqtaldy. Osy qylmystyq is boıynsha tergeý júrgizgen Qarjy monıtorıngi agenttiginiń Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha Ekonomıkalyq tergep-tekserý departamentiniń qyzmetkerleri atalǵan aýdannyń turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq bóliminiń basshysy, tehnıkalyq qadaǵalaý sarapshysy jáne bir merdiger uıymnyń dırektory birlesip jasaǵan qylmysty bultartpastaı dáleldep, úsheýin de sotqa berdi. Aqyry olar byltyrǵy 10 qazanda Petropavl qalalyq sotynyń úkimimen Qylmystyq kodekstiń 189-baby 4-tarmaǵynyń 2-tarmaqshasyna sáıkes qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin kináli dep tanylyp, árqaısysy 7 jyl merzimge bas bostandyǵynan aıyryldy.
Biraq osy keleńsiz jaıttan Taıynsha aýdanynyń sheneýnikteri sabaq almaǵan bolyp shyqty. Jaqynda osy aýdannyń ákiminiń orynbasary, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq bóliminiń basshysy jergilikti jaýapkershiligi shekteýli seriktestiktiń dırektorynan aýdandyq mańyzy bar avtojoldardy aǵymdaǵy jóndeýden ótkizgendigi jónindegi aktilerge qol qoıý úshin 10 mln teńge para aldy degen kúdikpen ustalyp, úsheýi de tergeý sotynyń sanksııasymen qamaýǵa alyndy. Áıtkenmen, quqyq qorǵaý organdarynyń quryǵyna áli ilinbeı, «Ustalmaǵan – ury emes» dep taırańdap júrgen jemqorlardyń kesirinen qansha avtojol sapasyz jóndelip, qansha bıýdjet qarjysy qumǵa sińgen sýdaı bolyp jatqany bir Allaǵa aıan.
Jalpy, SQO turǵyndarynyń basqa jaqtarǵa kóship ketý úrdisi tyıylmaı, óńir halqynyń sany jyldan-jylǵa azaıyp bara jatqandyǵynyń basty sebebiniń biri – jergilikti avtojoldardyń jaı-kúıiniń nasharlyǵy. Ásirese shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldardyń turǵyndary jaýyndy-shashyndy kúnderi naýqastanyp qalǵanda aýyldyq okrýgter men aýdan ortalyqtaryndaǵy emdeý mekemelerine tezdetip jete almaı, qınalyp júredi. Sondyqtan da óńirdiń quqyq qorǵaý organdary avtokólik joldary salasyndaǵy jemqorlyqpen kúreske basa kóńil bólip, jeń ushynan jalǵasqan paraqorlardy áshkereleý jumysyn júıeli túrde jalǵastyrsa, quba-qup.
Bul rette jergilikti turǵyndar da azamattyq belsendilik tanytyp, avtojoldardy salý jáne jóndeý barysyna udaıy qoǵamdyq baqylaý jasasa, ıgi. О́ıtkeni buǵan ótken jylǵy 2 qazanda qabyldanǵan «Qoǵamdyq baqylaý týraly» zań keń múmkindik berip otyr. Al Qyzyljar óńirinde jekelegen azamattardyń ýaqtyly dabyl qaqqandyǵynyń arqasynda merdiger uıymdar tarapynan jol berilgen kemshilikter der kezinde túzetilgen mysaldar bar. Máselen, byltyrǵy jazda Aıyrtaý aýdanyndaǵy «Saýmalkól – Syrymbet – Svetloe» baǵytyndaǵy aýdandyq mańyzy bar avtomobıl jolynyń buzylǵan asfaltynyń ornyna jańasyn salyp jatqan merdiger uıym jumysynyń kózge uryp turǵan shalaǵaılyqtaryn baıqaǵan jergilikti belsendi azamattar olardy beınejazbaǵa túsirip, áleýmettik jelige salyp, shý kótergen edi. Osyǵan oraı, tıisti memlekettik organdar dereý arnaıy tekseris júrgizip, jolshylar tarapynan jiberilgen óreskel kemshilikterdi anyqtady. Nátıjesinde, merdiger uıym avtojoldyń kemshin tustarynyń bárin óz qarajaty esebinen shuǵyl túzetýge májbúr boldy. «Kóptiń kózi – qyraǵy» degen osy.
