Oblys ortalyǵyndaǵy Ertis ózeni jaǵalaýy 23 noıabr kóshesi, 14 úıde Keńes Odaǵynyń Batyry Mahmet Qaıyrbaevtyń jary Sábıra apamyz turady. Osy kóshedegi tarıhı ǵımarattardyń birinde 1908-1909 jyldary semınarııalyq kýrsta Júsipbek Aımaýytov bilim alǵan degen taqta tur. Qazaqtyń birtýar ulynyń izi qalǵan semınarııa úıiniń aýlasynda biraz únsiz turyp, aldyn ala habarlasqanymyzdaı, apamyzdyń páter qońyraýyn bastyq.
Bizge esikti batyrdyń jary, aıaýly apamyzdyń ózi ashty. Ústeldiń ústin albom, sarǵaıǵan qaǵazdar, kitaptar, fotosýretterge toltyryp qoıypty. Apamyzdyń áńgimelesýge tyńǵylyqty daıyndalǵany kórinip tur. Ony qoıa tur. Aldymen dám aýyz tı. – Júr qyzym, as úıge, dedi kele-sala ústel ústindegi kóp dúnıeni aqtaryp qarastyra bastaǵanymda. Jasym 87-ge keldi, as úıde júrip tamaq pisiretin hal-qýatym bar ázirshe, apańnyń pisirgen dámdi toqashtaryn keıin eske alyp júrersiń, dedi dastarqan basynda.
Jumys ornym Mahmet Qaıyrbaev atyndaǵy kóshede deısiń be? Ońdy bolǵan eken, qaraǵym. Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵan atańnyń rýhy qoldap júrsin. Ýkraına, Belorýssııa, Lıtvany jaýdan azat etýge qatysty. 90-jyldary kózi tiri kezinde Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen kóshege esimi berildi. Tileýimiz qabyl bolyp, Elbasy aman bolsyn, – dep batasyn berdi.
Budan keıingi áńgimemiz úlken úıdegi kitap, qaǵazdar toly ústel basynda jalǵasyn tapty. Apamyzdyń Batyrǵa unaǵan parasatty, baısaldy, sabyrly minezinen úırenerimiz de kóp eken.
Batyr sizdi alyp qashypty deıdi ǵoı apa, dep suradym bir sát.
Alyp qashsa kerim sulý bolǵan shyǵarmyz, dep aqyryn jymıyp kúlip aldy. Muzafar Álimbaev bizge arnaǵan óleńinde:
«Halyqtyń uly atanyp elge oraldy, Eleýsiz bir balasy edi Qaıyrbaıdyń, Mahmet baq syılasa Sábıraǵa, Sábıra baqyt boldy Mahmetke», dep jazdy.
Mahmet qarapaıym edi. Elý jyldaı birge ómir súrdik. Nemere, shóberelerin kórdi. 1996 jyly shilde aıynda Mahmet te ómirden ótti. Bıyl osymen 18-shi jyl Jeńis kúni merekesin bizdiń otbasymyz batyrsyz qarsy aldyq. 1925 jyly qańtarda ol kezde Semeı gýbernııasy deıdi, odan keıin Besqaraǵaı aýdany Semııarka degen jerde dúnıege keldi. Ata-babalary ózimizdiń Maı aýdany, Arshaly jazyǵyndaǵy Qulmyrza taýyn meken etken kórinedi. Mahmettiń atasy Qabzolda ıshan Qulmyrza aýylynda meshit salyp, balalardyń saýatyn ashqan. Mekkege qajylyqqa baryp, musylmandyq paryzyn ótegen. Qabzolda ata tuńǵysh nemeresi Qaıyrbaıdy ósirdi. Qaıyrbaı ata qajynyń áýletinde óskeni úshin tutqyndalyp, atylyp ketedi.
Iаdrolyq polıgonnyń batys shekarasy Ertis ózeniniń sol jaǵalaýymen ótken. Mahmettiń ata-babasy turǵan Qulmyrza esimi berilgen aýyl men taý, ata-baba zıraty sol jabyq aımaqta qaldy. Ákesi Qaıyrbaı Muqataı, Mamyrtúbek deıdi ol kezde, qazirgi Kýrchatov qalasy arqyly Semııarka aýylyna kóship kelgen ǵoı. Menimen sol jerde tanysty. Aýylda muǵalim boldy. 37-jyldary 12 jasynda ákesin halyq jaýy dep alyp ketedi. Soǵys bastalǵanda 16 jasynda maıdanǵa suranyp ótinish bergeni de, ákem halyq jaýy emes dep aqtap alǵysy keldi, dep kózine jas aldy.
Marqum Ázilhan Nurshaıyqov aǵamyz jazǵan «Batyrdyń ómiri» atty kitaptan oqyǵandarym bar edi apa, dedim únsizdikti buzyp.
Soǵysta tankterge qarsy shaıqasatyn batareıanyń komandıri boldy. Jaýdyń ár tankin ol «Ákem úshin!» dep joıdym dep aıtatyn. Soǵys bitkende 20 jasar Mahmet Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alyp, elge oraldy. Ákesiniń halyq jaýy emes ekenin dáleldedi degen osy ǵoı, qyzym. 1944 jyly tamyz aıynda bulardy Lıtvanyń Shıaýlıaı qalasyna 15 artıllerıstpen birge fashıster qorshaýynda shaıqasyp jatqan áskerge kómekke jiberedi. Sol shaıqasta Mahmettiń jaýyngerleri jaýdyń 7 shabýylyna toıtarys berip, olardy Shıaýlıaıǵa ótkizbeıdi. Osy erligi úshin 1945 jyly oǵan 24 naýryzda Mahmet Qaıyrbaevqa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Kalının, Smolensk, Vıtebsk túbindegi shaıqastarǵa, 1944 jyly jazda 3-Belorýssııa maıdanynyń áskerlerimen jáne partızan quramalary qatarynda Mınskini, 1-Baltyq maıdanynda lıtvalyq Panevejıs, Shıaýlıaı qalalaryn, Elgava temirjol torabyn azat etýge qatysty.
Sol shaıqasta Mahmet atamyz «ZIS-3 markaly eki zeńbirekti qorshaýdan alyp shyqqan eken, dep suraq qoıdym men de áńgimeni sabaqtap.
Á, Ázilhan jazǵan kitaptan oqyp aıtyp otyrsyń ǵoı, dedi apaı. Iá. Mahmet Qaıyrbaev «Bagratıon» shaıqasynda general Bagramıan basqarǵan 1-Baltyq maıdany áskerleriniń qatarynda Vıtebsk, Polosk qalalaryn jaýdan azat etýge qatysypty. Batareıa jaý tankilerimen betpe-bet keledi. Jarty saǵattan keıin Qaıyrbaevtyń jaýyngerleri jaý tankilerimen shaıqasyn bastaıdy. Kún batqanǵa deıingi shaıqasta jaýdyń tórt tankisin órtep, olardy qalaǵa qaraı ótkizbeıdi. Zeńbirekterdi ózennen ótkizerde sal jasap arǵy jaǵalaýǵa jetkizipti. Batyr aǵamyz artıllerııalyq atý men taktıkalyq daıyndyqty jetik meńgeripti. Shıaýlıaıdy qutqarý operasııasynda da nemister qorshaýda qalǵan jaýyngerlerge jeti ret shabýyl jasaıdy. Tórtinshi kún degende baryp, Mahmet Qaıyrbaev bastaǵan top zeńbirekti jaý qolyna qaldyrmaı, jaıaý súıretip, polktaryna qosylady. Polk komandıri Melnıkov: men senderden aıyryldym ǵoı dep oıladym, dep batyrdy qushaqtaı alady.
Men kitaptan oqymaı-aq bárin de jatqa bilemin, qyzym. Umyta qoıǵan joqpyn áli. Qazir de sol kezinde Mahmet jıi aıtatyn soǵys jyldarynyń jańǵyryǵy keı-keıde meniń de oıyma oralady. О́mir men ólim ortasynan keldi. Jazyqsyz japa shekken áke rýhy qoldaǵan shyǵar. О́mir boıy sabaq berip, muǵalim boldym, óziń bilesiń, kóptegen shákirtter tárbıelegen adammyn, qyzym. Zeńbirekti súırep alyp shyqqan shaıqas «Shıaýlıaı tank shaıqasy» dep atalypty. Mahmet aıtatyn, shaıqas bir aıǵa sozyldy dep. Jaý bir kúnde 400 tankiden jiberip otyrǵan eken. Bizdiń jaıaý áskerlerdi, tankterdi artqa qaraı shegindirip te tastaıtyn kórinedi. Soǵan qaramaı, jaýdyń bizge jasaǵan bes shabýylyn toıtardyq dep otyratyn. Basqa eki zeńbirek jaý toıtarysynan isten shyǵyp, Mahmet qalǵan zeńbirekterdiń birine kózdeýshi bolyp, jaýdyń úsh tankisin jandyryp jiberedi. Jaýyngerleri jaýǵa qarsy turdy. «Halyq jaýynyń balasy» degen sózge qarsy turdy. Anasy Málıkege súıenish boldy.
1941 jyly Semeı muǵalimder ınstıtýtynyń ádebıet fakýltetine oqýǵa túsedi. Soǵys bastalyp, 1942 jyly aýdandyq áskerı komıssarıattyń uıǵarymymen besqaraǵaılyq qos jigit Badaev pen Qaıyrbaev Podolsk artıllerııalyq ýchılıshesine oqýǵa attanady. 1943 jyldyń sáýirinen bastap Mahmet Qaıyrbaev Kalının maıdanyna qatysty. 712-shi joıǵysh tankke qarsy artıllerııalyq polk komandıriniń buıryǵymen leıtenant Qaıyrbaev 5-shi batareıanyń komandıri bolyp taǵaıyndalady. Kalının, 1-Baltyq jáne Lenıngrad maıdandaryndaǵy urystarǵa qatysty. Shıaýlıaı urysy artıllerıster úshin aıtarlyqtaı synaq boldy. Shıaýlıaı janyndaǵy shaıqasta komandırler N.Sazonov pen S.Gorshkov, zeńbirek nysanashysy N.Efımov pen batareıa komandıri M.Qaıyrbaev Keńes Odaǵynyń Batyry atandy. 1977 jyly 135,1 shyńynda Shıaýlıaı qalasyn jaýdan azat etken Keńes armııasy áskerlerine arnalǵan eskertkish-memorıal ashyldy. Osy oqıǵaǵa oraı ótken jıynda Keńes Odaǵynyń Batyry, Pavlodar oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Mahmet Qaıyrbaev qatysty.
Soǵys qyrǵyn ǵoı, jeńis elge ońaı kelgen joq, mine, 70 jyldaı ýaqyt ótti, aýyr esteligi esten áli keter emes, qaraǵym. Jalǵyz men emes, soǵysta, tylda búkil halyq erlik jasady, meniń erligim meniń halqym jasaǵan erlikten bıik emes, deıtin Mahmet.
Zeńbirek demekshi, Mahmettiń jaý qorshaýynan alyp shyqqan zeńbirekti 1991 jyly Lıtva jaqqa bizdiń soǵys ardagerleri ótinish jazyp, suratty ǵoı. Sodan, 1992 jyly aqpan aıynda Vılnıýstiń mýzeıinde turǵan jerinen Pavlodarǵa jetkizildi. Estelik esten ketpeıdi dedim ǵoı, Mahmettiń ózi polk komandırin, maıdandas dostaryn únemi aıtyp júretin-di. Aqyry, sol 70- jyldary Voronejde turatyn burynǵy polk komandıri G.Melnıkov Pavlodarǵa keldi. Polk komandıriniń Pavlodarǵa kelgenin Ázekeń (Nurshaıyqov) jazǵan. Osy kezdesýdiń kýási de boldy. Jazýshyǵa keregi osy, áńgimelesip tap-tuınaqtaı etip jazyp shyqty. Ázekeń men Mahmet bir-birimen jyldar boıy syılasqan jandar ǵoı. Beıbit kúnde kezdeskenge ne jetsin, soǵys kezindegi áńgimelerin, maıdandas dos-jarandaryn aıtyp ekeýi de bir jasap qaldy. Sóıtip, polk komandırin qazaqy shapan jaýyp, dástúrimizge saı laıyqty kútip, shyǵaryp saldyq, dep Sábıra apamyz aldymyzǵa sýret toly albomdy qoıdy. Sarǵaıǵan sýretter syrynyń bir ózi kýási bolǵandyqtan árbireýine uzaq toqtalyp, áńgimelep berdi. Aıy-kúnine deıin umytpaı, ol kúni jańbyr jaýyp turyp edi deıdi esine alyp. Áli kúnge deıin kóńilinde jastaı qosylǵan súıgen jarǵa degen ystyq yqylas, birge júrgen kúnderge degen saǵynysh ketpegenin baıqaısyz. Qaıta ótkenniń esteligin aıtqan saıyn qýanyp, qýat alatyndaı.
Soǵystan keıin, 1946 jyldan bastap Mahmet Qaıyrbaev keńes jáne partııa organdarynda, beıbit ómirdi qalyptastyrýda qyzmet atqarady. Tyń jerlerdi ıgerý naýqany bastaldy. 1946-57 jyldary Ýspen jáne Aqsý, Aqtoǵaı aýdandaryn basqarypty. Al, 1968-76 jyldary Pavlodar oblystyq komıtetiniń ekinshi hatshysy, 1976-1982 jj. oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetterin atqarady. Sońynda soǵys jyldary jazǵan hattary, maıdandastarynyń estelikteri, soǵystan keıingi jyldardaǵy kezdesýlerden syr shertetin sýretter men beınematerıaldar, KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń Podolsk muraǵatynan alynǵan kóshirme qujattar, qýǵynǵa ushyraǵan atamyz jaıyndaǵy jazbalary qaldy. 1946 jyldyń jazynda aǵa leıtenant Qaıyrbaev óziniń Semııarsk aýylyna oraldy. Aýdandyq keńestiń áleýmettik qamsyzdandyrý bólimi meńgerýshisi boldy. 1946-1957 jyldar aralyǵynda Pavlodar oblysynyń Besqaraǵaı, Ýspen, Aqsý aýdandarynda basshylyq qyzmetterde eńbek etti. 1956 jyly Mahmettiń ákesi aqtaldy. Árbir sýret ótken jyldardyń shejiresindeı syr shertedi. О́zi jaý qorshaýynan alyp shyqqan zeńbirek qazir oblys ortalyǵyndaǵy Batyrdyń búgingi kúnge qaldyrǵan esteligindeı Áskerı dańq mýzeıiniń aldynda tur. Sábıra apamyzdyń úıiniń bir qabyrǵasyn alyp turǵan qońyr shkaftyń ishi toly kitaptar, kitap bolǵanda da qolǵa túse bermeıtin shetel, orys jáne qazaq jazýshylarynyń shyǵarmalary eken.
Munyń barlyǵy da Mahmet atań oqyǵan kitaptar, soǵys jaıly jazatyn orystyń jazýshysy Konstantın Sımonovty jata-jastana oqıtyn, qoly bosaı qalsa kitapqa úńiletin, óziń kórip turǵandaı mine, óte kóp jınady. Barǵan jerlerinen ylǵı kitap ákeletin edi, sońyndaǵy urpaǵyna qaldy mıras bolyp. Bizdiń de ǵumyrymyz osy kitaptardaı ǵoı qyzym, saǵymdanyp alystap ketse de ózińe aıtyp bergen áńgimedeı jan-júregińde jazylyp qalady eken. Al, ótkenniń baǵasyn bilý – búginge paryz, dedi qoshtasarda batyrdyń jary.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan».
PAVLODAR.
Bizge esikti batyrdyń jary, aıaýly apamyzdyń ózi ashty. Ústeldiń ústin albom, sarǵaıǵan qaǵazdar, kitaptar, fotosýretterge toltyryp qoıypty. Apamyzdyń áńgimelesýge tyńǵylyqty daıyndalǵany kórinip tur. Ony qoıa tur. Aldymen dám aýyz tı. – Júr qyzym, as úıge, dedi kele-sala ústel ústindegi kóp dúnıeni aqtaryp qarastyra bastaǵanymda. Jasym 87-ge keldi, as úıde júrip tamaq pisiretin hal-qýatym bar ázirshe, apańnyń pisirgen dámdi toqashtaryn keıin eske alyp júrersiń, dedi dastarqan basynda.
Jumys ornym Mahmet Qaıyrbaev atyndaǵy kóshede deısiń be? Ońdy bolǵan eken, qaraǵym. Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵan atańnyń rýhy qoldap júrsin. Ýkraına, Belorýssııa, Lıtvany jaýdan azat etýge qatysty. 90-jyldary kózi tiri kezinde Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen kóshege esimi berildi. Tileýimiz qabyl bolyp, Elbasy aman bolsyn, – dep batasyn berdi.
Budan keıingi áńgimemiz úlken úıdegi kitap, qaǵazdar toly ústel basynda jalǵasyn tapty. Apamyzdyń Batyrǵa unaǵan parasatty, baısaldy, sabyrly minezinen úırenerimiz de kóp eken.
Batyr sizdi alyp qashypty deıdi ǵoı apa, dep suradym bir sát.
Alyp qashsa kerim sulý bolǵan shyǵarmyz, dep aqyryn jymıyp kúlip aldy. Muzafar Álimbaev bizge arnaǵan óleńinde:
«Halyqtyń uly atanyp elge oraldy, Eleýsiz bir balasy edi Qaıyrbaıdyń, Mahmet baq syılasa Sábıraǵa, Sábıra baqyt boldy Mahmetke», dep jazdy.
Mahmet qarapaıym edi. Elý jyldaı birge ómir súrdik. Nemere, shóberelerin kórdi. 1996 jyly shilde aıynda Mahmet te ómirden ótti. Bıyl osymen 18-shi jyl Jeńis kúni merekesin bizdiń otbasymyz batyrsyz qarsy aldyq. 1925 jyly qańtarda ol kezde Semeı gýbernııasy deıdi, odan keıin Besqaraǵaı aýdany Semııarka degen jerde dúnıege keldi. Ata-babalary ózimizdiń Maı aýdany, Arshaly jazyǵyndaǵy Qulmyrza taýyn meken etken kórinedi. Mahmettiń atasy Qabzolda ıshan Qulmyrza aýylynda meshit salyp, balalardyń saýatyn ashqan. Mekkege qajylyqqa baryp, musylmandyq paryzyn ótegen. Qabzolda ata tuńǵysh nemeresi Qaıyrbaıdy ósirdi. Qaıyrbaı ata qajynyń áýletinde óskeni úshin tutqyndalyp, atylyp ketedi.
Iаdrolyq polıgonnyń batys shekarasy Ertis ózeniniń sol jaǵalaýymen ótken. Mahmettiń ata-babasy turǵan Qulmyrza esimi berilgen aýyl men taý, ata-baba zıraty sol jabyq aımaqta qaldy. Ákesi Qaıyrbaı Muqataı, Mamyrtúbek deıdi ol kezde, qazirgi Kýrchatov qalasy arqyly Semııarka aýylyna kóship kelgen ǵoı. Menimen sol jerde tanysty. Aýylda muǵalim boldy. 37-jyldary 12 jasynda ákesin halyq jaýy dep alyp ketedi. Soǵys bastalǵanda 16 jasynda maıdanǵa suranyp ótinish bergeni de, ákem halyq jaýy emes dep aqtap alǵysy keldi, dep kózine jas aldy.
Marqum Ázilhan Nurshaıyqov aǵamyz jazǵan «Batyrdyń ómiri» atty kitaptan oqyǵandarym bar edi apa, dedim únsizdikti buzyp.
Soǵysta tankterge qarsy shaıqasatyn batareıanyń komandıri boldy. Jaýdyń ár tankin ol «Ákem úshin!» dep joıdym dep aıtatyn. Soǵys bitkende 20 jasar Mahmet Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alyp, elge oraldy. Ákesiniń halyq jaýy emes ekenin dáleldedi degen osy ǵoı, qyzym. 1944 jyly tamyz aıynda bulardy Lıtvanyń Shıaýlıaı qalasyna 15 artıllerıstpen birge fashıster qorshaýynda shaıqasyp jatqan áskerge kómekke jiberedi. Sol shaıqasta Mahmettiń jaýyngerleri jaýdyń 7 shabýylyna toıtarys berip, olardy Shıaýlıaıǵa ótkizbeıdi. Osy erligi úshin 1945 jyly oǵan 24 naýryzda Mahmet Qaıyrbaevqa Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. Kalının, Smolensk, Vıtebsk túbindegi shaıqastarǵa, 1944 jyly jazda 3-Belorýssııa maıdanynyń áskerlerimen jáne partızan quramalary qatarynda Mınskini, 1-Baltyq maıdanynda lıtvalyq Panevejıs, Shıaýlıaı qalalaryn, Elgava temirjol torabyn azat etýge qatysty.
Sol shaıqasta Mahmet atamyz «ZIS-3 markaly eki zeńbirekti qorshaýdan alyp shyqqan eken, dep suraq qoıdym men de áńgimeni sabaqtap.
Á, Ázilhan jazǵan kitaptan oqyp aıtyp otyrsyń ǵoı, dedi apaı. Iá. Mahmet Qaıyrbaev «Bagratıon» shaıqasynda general Bagramıan basqarǵan 1-Baltyq maıdany áskerleriniń qatarynda Vıtebsk, Polosk qalalaryn jaýdan azat etýge qatysypty. Batareıa jaý tankilerimen betpe-bet keledi. Jarty saǵattan keıin Qaıyrbaevtyń jaýyngerleri jaý tankilerimen shaıqasyn bastaıdy. Kún batqanǵa deıingi shaıqasta jaýdyń tórt tankisin órtep, olardy qalaǵa qaraı ótkizbeıdi. Zeńbirekterdi ózennen ótkizerde sal jasap arǵy jaǵalaýǵa jetkizipti. Batyr aǵamyz artıllerııalyq atý men taktıkalyq daıyndyqty jetik meńgeripti. Shıaýlıaıdy qutqarý operasııasynda da nemister qorshaýda qalǵan jaýyngerlerge jeti ret shabýyl jasaıdy. Tórtinshi kún degende baryp, Mahmet Qaıyrbaev bastaǵan top zeńbirekti jaý qolyna qaldyrmaı, jaıaý súıretip, polktaryna qosylady. Polk komandıri Melnıkov: men senderden aıyryldym ǵoı dep oıladym, dep batyrdy qushaqtaı alady.
Men kitaptan oqymaı-aq bárin de jatqa bilemin, qyzym. Umyta qoıǵan joqpyn áli. Qazir de sol kezinde Mahmet jıi aıtatyn soǵys jyldarynyń jańǵyryǵy keı-keıde meniń de oıyma oralady. О́mir men ólim ortasynan keldi. Jazyqsyz japa shekken áke rýhy qoldaǵan shyǵar. О́mir boıy sabaq berip, muǵalim boldym, óziń bilesiń, kóptegen shákirtter tárbıelegen adammyn, qyzym. Zeńbirekti súırep alyp shyqqan shaıqas «Shıaýlıaı tank shaıqasy» dep atalypty. Mahmet aıtatyn, shaıqas bir aıǵa sozyldy dep. Jaý bir kúnde 400 tankiden jiberip otyrǵan eken. Bizdiń jaıaý áskerlerdi, tankterdi artqa qaraı shegindirip te tastaıtyn kórinedi. Soǵan qaramaı, jaýdyń bizge jasaǵan bes shabýylyn toıtardyq dep otyratyn. Basqa eki zeńbirek jaý toıtarysynan isten shyǵyp, Mahmet qalǵan zeńbirekterdiń birine kózdeýshi bolyp, jaýdyń úsh tankisin jandyryp jiberedi. Jaýyngerleri jaýǵa qarsy turdy. «Halyq jaýynyń balasy» degen sózge qarsy turdy. Anasy Málıkege súıenish boldy.
1941 jyly Semeı muǵalimder ınstıtýtynyń ádebıet fakýltetine oqýǵa túsedi. Soǵys bastalyp, 1942 jyly aýdandyq áskerı komıssarıattyń uıǵarymymen besqaraǵaılyq qos jigit Badaev pen Qaıyrbaev Podolsk artıllerııalyq ýchılıshesine oqýǵa attanady. 1943 jyldyń sáýirinen bastap Mahmet Qaıyrbaev Kalının maıdanyna qatysty. 712-shi joıǵysh tankke qarsy artıllerııalyq polk komandıriniń buıryǵymen leıtenant Qaıyrbaev 5-shi batareıanyń komandıri bolyp taǵaıyndalady. Kalının, 1-Baltyq jáne Lenıngrad maıdandaryndaǵy urystarǵa qatysty. Shıaýlıaı urysy artıllerıster úshin aıtarlyqtaı synaq boldy. Shıaýlıaı janyndaǵy shaıqasta komandırler N.Sazonov pen S.Gorshkov, zeńbirek nysanashysy N.Efımov pen batareıa komandıri M.Qaıyrbaev Keńes Odaǵynyń Batyry atandy. 1977 jyly 135,1 shyńynda Shıaýlıaı qalasyn jaýdan azat etken Keńes armııasy áskerlerine arnalǵan eskertkish-memorıal ashyldy. Osy oqıǵaǵa oraı ótken jıynda Keńes Odaǵynyń Batyry, Pavlodar oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy Mahmet Qaıyrbaev qatysty.
Soǵys qyrǵyn ǵoı, jeńis elge ońaı kelgen joq, mine, 70 jyldaı ýaqyt ótti, aýyr esteligi esten áli keter emes, qaraǵym. Jalǵyz men emes, soǵysta, tylda búkil halyq erlik jasady, meniń erligim meniń halqym jasaǵan erlikten bıik emes, deıtin Mahmet.
Zeńbirek demekshi, Mahmettiń jaý qorshaýynan alyp shyqqan zeńbirekti 1991 jyly Lıtva jaqqa bizdiń soǵys ardagerleri ótinish jazyp, suratty ǵoı. Sodan, 1992 jyly aqpan aıynda Vılnıýstiń mýzeıinde turǵan jerinen Pavlodarǵa jetkizildi. Estelik esten ketpeıdi dedim ǵoı, Mahmettiń ózi polk komandırin, maıdandas dostaryn únemi aıtyp júretin-di. Aqyry, sol 70- jyldary Voronejde turatyn burynǵy polk komandıri G.Melnıkov Pavlodarǵa keldi. Polk komandıriniń Pavlodarǵa kelgenin Ázekeń (Nurshaıyqov) jazǵan. Osy kezdesýdiń kýási de boldy. Jazýshyǵa keregi osy, áńgimelesip tap-tuınaqtaı etip jazyp shyqty. Ázekeń men Mahmet bir-birimen jyldar boıy syılasqan jandar ǵoı. Beıbit kúnde kezdeskenge ne jetsin, soǵys kezindegi áńgimelerin, maıdandas dos-jarandaryn aıtyp ekeýi de bir jasap qaldy. Sóıtip, polk komandırin qazaqy shapan jaýyp, dástúrimizge saı laıyqty kútip, shyǵaryp saldyq, dep Sábıra apamyz aldymyzǵa sýret toly albomdy qoıdy. Sarǵaıǵan sýretter syrynyń bir ózi kýási bolǵandyqtan árbireýine uzaq toqtalyp, áńgimelep berdi. Aıy-kúnine deıin umytpaı, ol kúni jańbyr jaýyp turyp edi deıdi esine alyp. Áli kúnge deıin kóńilinde jastaı qosylǵan súıgen jarǵa degen ystyq yqylas, birge júrgen kúnderge degen saǵynysh ketpegenin baıqaısyz. Qaıta ótkenniń esteligin aıtqan saıyn qýanyp, qýat alatyndaı.
Soǵystan keıin, 1946 jyldan bastap Mahmet Qaıyrbaev keńes jáne partııa organdarynda, beıbit ómirdi qalyptastyrýda qyzmet atqarady. Tyń jerlerdi ıgerý naýqany bastaldy. 1946-57 jyldary Ýspen jáne Aqsý, Aqtoǵaı aýdandaryn basqarypty. Al, 1968-76 jyldary Pavlodar oblystyq komıtetiniń ekinshi hatshysy, 1976-1982 jj. oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetterin atqarady. Sońynda soǵys jyldary jazǵan hattary, maıdandastarynyń estelikteri, soǵystan keıingi jyldardaǵy kezdesýlerden syr shertetin sýretter men beınematerıaldar, KSRO Qorǵanys mınıstrliginiń Podolsk muraǵatynan alynǵan kóshirme qujattar, qýǵynǵa ushyraǵan atamyz jaıyndaǵy jazbalary qaldy. 1946 jyldyń jazynda aǵa leıtenant Qaıyrbaev óziniń Semııarsk aýylyna oraldy. Aýdandyq keńestiń áleýmettik qamsyzdandyrý bólimi meńgerýshisi boldy. 1946-1957 jyldar aralyǵynda Pavlodar oblysynyń Besqaraǵaı, Ýspen, Aqsý aýdandarynda basshylyq qyzmetterde eńbek etti. 1956 jyly Mahmettiń ákesi aqtaldy. Árbir sýret ótken jyldardyń shejiresindeı syr shertedi. О́zi jaý qorshaýynan alyp shyqqan zeńbirek qazir oblys ortalyǵyndaǵy Batyrdyń búgingi kúnge qaldyrǵan esteligindeı Áskerı dańq mýzeıiniń aldynda tur. Sábıra apamyzdyń úıiniń bir qabyrǵasyn alyp turǵan qońyr shkaftyń ishi toly kitaptar, kitap bolǵanda da qolǵa túse bermeıtin shetel, orys jáne qazaq jazýshylarynyń shyǵarmalary eken.
Munyń barlyǵy da Mahmet atań oqyǵan kitaptar, soǵys jaıly jazatyn orystyń jazýshysy Konstantın Sımonovty jata-jastana oqıtyn, qoly bosaı qalsa kitapqa úńiletin, óziń kórip turǵandaı mine, óte kóp jınady. Barǵan jerlerinen ylǵı kitap ákeletin edi, sońyndaǵy urpaǵyna qaldy mıras bolyp. Bizdiń de ǵumyrymyz osy kitaptardaı ǵoı qyzym, saǵymdanyp alystap ketse de ózińe aıtyp bergen áńgimedeı jan-júregińde jazylyp qalady eken. Al, ótkenniń baǵasyn bilý – búginge paryz, dedi qoshtasarda batyrdyń jary.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan».
PAVLODAR.
