Tarıhqa dáldik kerek. Túp-tuqııanyn jazba jumystarymen emes, shejiremen túgendeıtin, túgendep te kelgen qazaqqa endigi jerde ǵylymı júıege negizdeýine betburys jasaldy. Elbasy naqty tapsyrma berdi, qadaý-qadaý máselelerdiń mánisin tarqatty. Endi árkim kórpeni óz jaǵyna tartqandy qoıyp, shyn tarıh jazylýy kerek.
Qazaqtyń alǵashqy handary Kereı men Jánibektiń qaıda jerlengeni áli kúnge deıin belgisizdeý bolyp kele jatqandyǵy ártúrli aıtylyp júr.
Máselen, Ilııas Esenberlınniń «Almas qylysh» romanynda Ábilqaıyr han men Jánibek hannyń qabiri Sozaqtaǵy Jýantóbe degen jerde dep aıtylady. Oǵan tarıhshy ǵalymdar qate derek dep baǵasyn berdi.
Muhtar Áýezov 1960 jyldary Sozaqqa kelgeninde burynǵy qamal irgesinde turyp: «Bul jerler jatqan tarıh qoı, – depti. – Mynaý Sozaqta qazaqtyń eki hany jatyr. Qart Qarataýdyń ár qoınaýy tolǵan syr ǵoı. Anaý Baba ata, Qumkent, Shashty Ázız áýlıe – bári-bári qupııasyn ishke buǵyp jatqan tylsym dúnıeler. Ashyp qalsań, talaı tarıhqa qanyǵar ediń, shirkin, qoldy bir bosatyp alyp zertter me edi» dep armandaǵan eken.
Qazaqtyń árbir jádigerine yjdaǵattylyqpen qarap, halqymyzdyń joǵyn túgendeýge úlken úles qosqan memleket qaıratkeri О́zbekáli Jánibekov 1993 jyldary Sozaqqa kelgeninde qasyndaǵy ǵalym Muhtar Qojaǵa: «Túbinde qazaq handaryn izdeıtin, zertteıtin ýaqyt týady. Halqymyzdyń tarıhy qalpyna keledi. Tarıhı boljamdarǵa qaraǵanda, qazaqtyń qos hanynyń qabiri osy Sozaqta delinedi. Sony zertteńder», dep amanat aıtqan eken. Sozaqtyń basynan ótken tarıhı kezeńderin shashaýyn shyǵarmaı tyrnaqtap jınap júrgen jergilikti tarıhshy, keýdesi altyn sandyq Súleımen Tábrizulyna da osy baǵytta izdenýdi ótinipti.
Tarıhı derekterge súıensek, Ábilqaıyrdan irgesin aýlaqtatqan Kereı men Jánibek ózine ergen taıpalarymen qoparyla kóship Moǵolstanǵa, Esen-Buǵa hannyń qaramaǵyna kelgende qazaq kóshiniń Shý men oǵan qaptaldas jatqan Moıynqumǵa kelgendigi aıtylady. Sol ǵasyrlarda osy óńirdiń tarıhı-mádenı saýda ortalyǵy Sozaq shahary bolǵandyǵy, onyń VI ǵasyrdan XIX ǵasyrǵa deıin ómir súrgendigi belgili. 1946 jyly Álkeı Marǵulan basqarǵan Ortalyq Qazaqstan arheologııalyq ekspedısııasy men 1947-1948 jyldarda A.N.Bernshtam basqarǵan arheologııalyq ekspedısııada osy derekter rastalady.
Iаǵnı, óz aldyna baıraq kóterip, tarıh sahnasyna qazaq ultyn alyp shyqqan Kereı men Jánibektiń sol tustaǵy tirek qala Sozaqty jaılaǵandyǵy tarıhtan málim.
Jaqynda Asekeń – Asanáli Áshimov «Sozaqtyń shyraqshysy» dep baǵa bergen Sozaqbaı Ábdiqulovtyń bastaýymen Sozaqqa baryp qaıttyq.
Buryn da talaı barǵan jerimiz ǵoı. Bul jolǵysynyń mánisi bólek. Sozaq óńirinde Keńes ókimetine qarsy qylysh kótergen ataqty Sozaq kóterilisinen keıin jergilikti azamattardan aýdanǵa birinshi basshy saılanbaǵan. Keńes ımperııasynyń saýysqannan saq qyzylkózderi «bul óńirden basshy shyqpasyn» dep qyzyl sııamen beldeýden bir tartqan desedi.
Eki myńynshy jyldardyń basynda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi bolyp taǵaıyndalǵan Berdibek Saparbaev sol seńdi buzyp, Sozaqtyń Sozaqbaıyn ákim etip taǵaıyndaǵan. Ábdiqulov mal men jannyń amandyǵyn ǵana oılaıtyn jaı qatardaǵy basshynyń biri emes, tarıhty da qaýzap, halqymyzdyń tórt qubylasyn túgendeı júretin kósheli kisi. Al Sozaq, Ázireti Qarataý – qazaqtyń tól shejiresine tunyp turǵan óńir.
Ábdiqulov ákim Sholaqqorǵanǵa kireberiste «Jastar alleıasyn» ashyp, ortasyna qazaqty jeke memleket deńgeıine jetkizgen Kereı men Jánibekke eskertkish ornatqan. Qazaqstanda birinshi ret. Avtory kórnekti sáýletshi Amanjol Naımanbaev.
Sákeń Premer-Mınıstrdiń orynbasary Berdibek Saparbaevqa telefon shalyp, áńgime barysynda Kereı men Jánibektiń qabiri Sozaq qamalynda degen el aýzynda aıtylyp kele jatqan derekti jetkizedi.
Berdibek aǵamyz: «Onda Baqtııar ekeýiń baryp, másele kóterińder, anyq-qanyǵyn «Egemenge» jazyńdar. Ári qaraı tarıhshy, arheolog ǵalymdardy iske qosamyz», degen eken.
Bul jolǵy sapar mánisi osy.
Burynǵy Sozaq qamalynyń ornynda aýyldyń bir top aqsaqaldary tosyp tur eken. Aldy alpys, sońy seksenniń seńgirine aıaq basqan aǵalarymyz «qamal tórt qaqpaly ekenin úlkenderden estigenbiz, kóz aldymyzda soqpa tamdar qulap jatty. Bala kezimizde kók kúmbezdi keseneniń ústine shyqtyq, asyr-salyp oınaǵan edik-ten» ári aspady.
«Nege bilmeıdi?» dep olarǵa kiná arta almaısyń. Qylyshynan qan tamǵan Keńes ımperııasynyń qandy qasabynyń sońǵy qurbandary – Sozaq kóterilisshileri osy qamalda sońǵy sarbazyna deıin oqqa ushqan. VI ǵasyrdan beri ómir súrgen, úlken saýda ortalyǵy, tirek qala bolǵan qamaldyń jermen-jeksen qıratylýynda osyndaı gáp bar. Uly áýlıe Qarabýranyń kesenesin buzyp, kirpishin qurylysqa paıdalanamyz degen qyzyl belsendiler handyq dáýirden belgi qaldyrmaýǵa shyn tyrysqan ǵoı.
Dittep kelgen kisimiz bar edi. Súleımen Tábriz aqsaqal. О́zbekáli Jánibekovtiń amanatyn oryndap, kózi tiri shejireshi qarttardan tyrnaqtap derek jınaǵan, arǵy-beri tarıhty qotaryp, bezbenge salǵan, taldaý jasaǵan, jaqsylardyń sózin tergen azamat rasynda mol qazyna ıesi.
Súkeńe bardyq. Ol kisi aıtty. Biz qaǵazǵa túsirdik.
– Eń áýeli Sozaq shaharynyń kóne «Jibek jolynyń» ústinde paıda bolǵan qamal-qala ekendigin ańǵarýǵa bolady. Dál túbinde qart Qarataýdyń kúngeı betinde ornaǵan Shabǵar-Iаsy-Túrkistan qalasy 1500 jyldyǵyn toılaǵan bolsa, kóne Sozaq shaharynyń sol qaladan bir jasynyń da kem emestigine kúmán keltirýge bolmaıtyn sııaqty, – deıdi Súkeń.
Sozaq shahary Qazaq handyǵynyń qalyptasý kezeńinde tirek qala retinde sheshýshi mańyzǵa ıe boldy.
Osyǵan oraı ataqty ǵulama Álkeı Marǵulan: «Qarataýdyń soltústik bókterinde Sozaq poselkesinde sol attas qamal qala bar, ol qazaq jerlerin biriktirýdiń bastapqy kezeńinde qazaq handyǵynyń tiregi bolǵan.
Sozaq qyrǵa jaqyn turǵan iri saýda-qolóner ortalyǵy edi, onda kóptegen kerýen saraılary, turǵyn úıler men saýda dúkenderi jáne qolóner taýarlary, atap aıtqanda, bylǵary, usta, zergerlik jáne keramıkalyq taýarlar óndirilgen shaǵyn sheberhanalar bolǵan», – dep jazady.
Sozaq pen onyń aınalasyndaǵy qonystar jaıly: «Qarataýdyń soltústik betkeıine ornalasqan Sozaq árdaıym-aq dalalyq aýdandarda bılik júrgizýi úshin de, sonymen birge, Túrkistandaǵy qalalar úshin de Qazaq handyǵy ákimderiniń syrtqy jaýmen kúresindegi basty taıanyshy, strategııalyq tuǵyry boldy. Sozaq tek jaqsy bekinis qana emes, sonymen qatar, dalaǵa qaraı shyǵyńqy ornalasqan saýda, qolóner kásibi ortalyǵy bolatyn. Sozaq tóńireginde materıaldarda atalǵan jáne arheologtar zerttegen ózge otyryqshylyqty qazaq qonystary: Kúltóbe, Ran, Tastóbe, Tasqorǵan, Kóktóbe qalalary da boldy. Olardyń keıbiri bekinister, basqalary eginshilikpen aınalysatyndardyń aýyldary edi» dep jazady.
Qazaq handary osynda jerlengenin aıtqanda, jergilikti halyq aýzynda aıtylyp kelgen pikirdi eskerýsiz qaldyrýǵa bolmaıtyn sııaqty. Jasy egde tartqan kez kelgen Sozaqtyń uqpa qulaq baıyrǵy turǵyndarynan surasańyz barlyǵy bir aýyzdan qamal-qalanyń tústik jaq shetindegi qazir tegis jerge aınalyp, belgi qalmaǵan oryndy «Han mazary» dep kórsetedi.
Bizdiń suraýlarymyzǵa kóp jyldar boıy ustazdyq etken Abdýjalılov Maııýsip: «О́rqaqpanyń taý jaq shetinde, qamaldyń dýalynyń túbinde «qos mazar» bolatyn. Qamal qulaǵanda mazarlar da tegistelip ketti. Qabirdiń basyndaǵy zýmrýd tárizdi jasyl tústi shoshaq belgini balalar uryp syndyrǵanyn nemese bireý alyp ketkenin bilmeımin. Osyndaı adam tyǵyz turatyn jerge tegin adamdy jerlemeıdi», – deıdi.
Ǵulama molda Batyr Qojamqululy: «О́rqaqpanyń ústinde eki meshit bolatyn, bireýi «Mámet Halpe» meshiti, ımamy Abdalı damýlla, ekinshisi onyń shyǵys jaǵyndaǵy Jaqypbaı saldyrǵan meshit, ımamy Qaramaǵzumnyń balasy Jalalıddın edi. Osy eki meshittiń arasynda jólek-jol bolatyn. Sol joldyń boıynda dýal túbinde «Han mazary» bolatyn», dep ol tegis jerden qabirdiń ornyn qalaı anyqtaıtynyn bylaısha túsindirdi:
«Mynaý aryq sııaqty bolyp jatqan joldyń orny. Dýaldar qulaǵanda jolǵa topyraq az túsip aryq sııaqty bolyp qalǵan. Al qabir osy joldyń boıynda edi», – deıdi. Sozaqtyń zııaly adamy Májıt Madııaruly: «Men «Han mazaryn» zertteımin degenderge járdem berer edim. Sebebi, qabirdiń ornalasqan jerin jaqsy bilemin», – deıdi.
Osy sııaqty pikirdi kóptegen qarııalar aıtqan edi. Aıta ketetin bir jaıt, árqaısysymen ár mezgilde sóılessek te, olardyń barlyǵy bir oryndy anyq kórsetken edi.
Olardyń aıtýynsha, 1950 jyldarǵa deıin Qamal-qalanyń syrtqy jaǵynda dýalǵa japsarlasa turǵan qos qabirdi halyq «Han mazary» dep kelgen eken. Qabirlerdiń ústinde kók tústi, kúıdirilgen qumyra tárizdi belgi bolǵan. Qamaldyń qulaǵan dýaldarynyń astynda qalyp, qabir tegistelip ketken.
Aıtýshylar «Han mazarynda» Kereı men Jánibek han jerlengen eken» dese, endi bireýleri Jánibek han men onyń balasy Mahmud sultannyń, keıbiri Jánibektiń nemeresi Aqnazardyń qabiri eken degendi kóldeneń tartady.
Búgingi kúnderi uqpa qulaq zerdeli qarııalar qatarynyń azaıyp bara jatqandyǵyn esepke alsaq, «Han mazary» dep halyq ardaqtap kelgen oryndy ǵalymdarymyz qashan tekserip, anyq-qanyǵyna jeter eken dep tolǵanasyń.
Kereı men Jánibek hannyń jáne onyń balalarynyń Sozaq jerinde bolǵandyǵyn tarıhı derekter de rastaıdy. Bir derekte 1470 jyly qysta qazaq hany Kereı qol bastap, Túrkistanǵa shabýyl jasaıdy. Qazaq hany áz Jánibektiń úlken balasy Mahmud sultan Sozaq qalasyn baǵyndyrady, ekinshi balasy Erenji Saýrandy ıemdenedi. Sóıtip, 1470 jyly Syrdarııa jaǵasyndaǵy eki qala – Sozaq qalasy men Saýran qalasy Qazaq handyǵynyń quramyna kiredi.
Mahmud sultan 1470 jyldan bastap uzaq jyldar boıy Sozaq shaharynyń bıleýshisi bolady. Taǵy bir derekte Túrkistan úshin bolǵan bir shaıqasta Jánibek han Sýyndyq asýynda qaza tabady.
Osy aıtylǵandardan Jánibekti sol kezde jaý qolynda bolǵan Túrkistanǵa jerlemeı, qazaq handyǵynyń bas qalasy bolǵan Sozaq shaharyna jerleýi ábden múmkin sııaqty. Al tarıhshylarymyzdyń «Shaıbanınamadan» alyp keltirgen bir dereginde osy Sýyndyq asýynda Shaıbanımen bolǵan bir soǵysta Mahmud sultannyń betine qylysh tıip, murnymen qosa betiniń tegistelip ketkendigi aıtylady.
Belgili tarıhshy Fazlollah ıbn Rýzbıhan Mahmud sultan jaıly mynandaı málimet beredi: «Saýran, Sozaq túbinde, Qarataýdyń Soǵynlyq asýynda jáne basqa jerlerde birneshe iri shaıqastar bolyp ótti. Asyny (Túrkistandy), Syǵanaqty birese qazaq handary, birese Muhammed Shaıbanı basyp alyp, jeńister men jeńilister jaýlasýshy eki jaqtyń da úlesine tıip otyrdy. Sondaı shaıqastyń birinde Jánibek hannyń uly Mahmud sultan qaza tapty. Ol Sozaqtyń qojasy edi, al onyń inisi Irenshi Saýrandy ıelenip turdy».
Osy qısynǵa qaraǵanda, Sozaqty uzaq ýaqyt bılegen Jánibektiń balasy Mahmud sultannyń qabiriniń de ákesiniń qasyna jerlenýi tabıǵı shyndyqqa keletin sııaqty.
Sozaq shaharynyń batysyndaǵy Aqnazar degen jerdiń atyn da halyq Aqnazar hannyń atymen baılanystyryp aıtady.
Aqnazar – jerdiń aty. Qazaq handyǵynyń alǵashqy handary Jánibek, Kereı, Buryndyq, Qasym, Táýekeldiń qasıetti qadam jaıy bolǵan kıeli Sozaq shaharynyń batys jaǵyndaǵy bes shaqyrym shamasyndaǵy, topyraǵy qunarly, taýdan keletin aǵyn sýymen qatar, sýy mol móldir bulaqtary bar, sharýa men eginshilikke qolaıly oryndy jergilikti halyq «Aqnazar» dep atap kelgen.
Jergilikti halyq «Aqnazar» atyn jyly yqylaspen jıi tilge alady. Olaı bolýynyń birinshi sebebi, onyń tabıǵatynyń kórkemdigi men jeriniń sharýaǵa qolaılylyǵy bolsa, ekinshi sebebi, qazaq handyǵynyń el bolyp qalyptasýynda qajyrly kúres júrgizgen aty ańyzǵa aınalǵan ataqty hany Aqnazardyń esimimen baılanysty. Sońǵy kezde osy qazaqtyń ataqty hanynyń atyna baılanysty derekter umyt bolýǵa aınaldy.
Mine, ejelden qazaqqa qut-qonys bolǵan Sozaq qalasy, ondaǵy «Han mazary» jaıly Súleımen Tábrizuly bastaǵan aqsaqaldar aıtqan derekter osy.
Qazaq tarıhynyń asa bilgiri, árbir derekterin aýadan almaı arhıv materıaldarymen túıindeıtin Muhtar Maǵaýın «Alasapyran» romanyn jazýǵa qalam ońtaılaǵanda aq qaǵazǵa mynadaı sóılemder túsken. «Tarıhtyń toǵyz júz toqsan altynshy tyshqan jyly naýryz týyp, qar sógile shyǵys Deshti-Qypshaqtyń padıshahy Táýekeldiń saýyn aıtyp, shuǵyl shaqyrýymen kıiz týyldyryqty qazaq ulyna úkim júrgizýshi qasqa-jaısań ataýly Qarataýdyń teristigindegi Sozaq qalasyna quryltaıǵa jınaldy».
Sol zamanda qazaqta Sozaqtan úlken qala bolsa, uly handar sol qalada jınalmas pa edi? Iаǵnı, tarıhı qısyndar Sozaqtyń qazaq handarynyń ordasy, astanasy bolǵandyǵyn rastaıdy.
«Han mazary» jaǵdaıyna kelsek. «Sozaq qamalynda qazaqtyń eki hany jatyr» dep áýelde Álkeı Marǵulan aıtty. Sosyn Muhtar Áýezov aıtty. О́miriniń sońǵy jyldarynda qatty aýyryp, derti súıekten ótse de Sozaqqa baryp «qazaq tarıhyn túgendeıtin ýaqyt keledi. Menińshe, Kereı men Jánibektiń súıegi osynda jatyr, zertteńder» dep О́zbekáli Jánibekov aǵamyz amanat qaldyrdy.
Úsheýi de qazaq úshin ár sózi asyl azamattar, bilmegen jaıt jaıly aıtpaıdy. Han mazarynda anyq kim jatyr? Kıiz týyldyryqty qazaqty jeke memleket etken Kereı men Jánibek pe, álde soǵysta sheıit bolǵan Jánibek pen onyń uly Mahmud sultan ba?!
Bıyl qazaq derbes memleket retinde irgesin kótergen Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy atap ótiledi. Bul ári tart pen beri tartta júrgen qazaq tarıhynyń birjola túgeldeletindiginiń bastaýy bolmaq. Qudaı jetkizsin.
Al oǵan deıingi atqarylatyn sharýanyń biregeıi, qazaqtyń qos uly hanynyń mazaratyn tabý, eskertkishin ornatý sııaqty jumystar qolǵa alynýy kerek.
Taǵy da keıinge oralaıyq, Sozaqbaı Ábdiqulov Sozaqta ákim bolyp turǵanda qos uly hanǵa shańyraq kótertip, eskertkish qoıdy. Biraq, ol – sımvolıkalyq dúnıe. Sóz basynda, aıtýly tulǵalarymyzdyń tarıhı dáleldikpen demeı-aq qoıalyq, bir izben salynǵan beınesiniń joqtyǵynan esimizge saqtaı almaıtyndyǵymyz, jas urpaqtyń tez umytatyndyǵyn aıtqan edik. Ásilinde, bir ǵylymı-zertteý ınstıtýty negizinde han, batyr, bılerimizdiń beınesin bir izge túsiretin mezgil jetti.
Sonda ala-qulalyq bolmaıdy.
Sozaq qamalyndaǵy Han mazary, Kereı men Jánibek jaıly múmkindiginshe aıttyq. Bizdiki tek oı salý. Oılasýǵa shaqyrý.
Qazaqstan Úkimeti osy máselege muryndyq bolsa, qanekı.
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy,
Sozaq aýdany.
Tarıhqa dáldik kerek. Túp-tuqııanyn jazba jumystarymen emes, shejiremen túgendeıtin, túgendep te kelgen qazaqqa endigi jerde ǵylymı júıege negizdeýine betburys jasaldy. Elbasy naqty tapsyrma berdi, qadaý-qadaý máselelerdiń mánisin tarqatty. Endi árkim kórpeni óz jaǵyna tartqandy qoıyp, shyn tarıh jazylýy kerek.
Qazaqtyń alǵashqy handary Kereı men Jánibektiń qaıda jerlengeni áli kúnge deıin belgisizdeý bolyp kele jatqandyǵy ártúrli aıtylyp júr.
Máselen, Ilııas Esenberlınniń «Almas qylysh» romanynda Ábilqaıyr han men Jánibek hannyń qabiri Sozaqtaǵy Jýantóbe degen jerde dep aıtylady. Oǵan tarıhshy ǵalymdar qate derek dep baǵasyn berdi.
Muhtar Áýezov 1960 jyldary Sozaqqa kelgeninde burynǵy qamal irgesinde turyp: «Bul jerler jatqan tarıh qoı, – depti. – Mynaý Sozaqta qazaqtyń eki hany jatyr. Qart Qarataýdyń ár qoınaýy tolǵan syr ǵoı. Anaý Baba ata, Qumkent, Shashty Ázız áýlıe – bári-bári qupııasyn ishke buǵyp jatqan tylsym dúnıeler. Ashyp qalsań, talaı tarıhqa qanyǵar ediń, shirkin, qoldy bir bosatyp alyp zertter me edi» dep armandaǵan eken.
Qazaqtyń árbir jádigerine yjdaǵattylyqpen qarap, halqymyzdyń joǵyn túgendeýge úlken úles qosqan memleket qaıratkeri О́zbekáli Jánibekov 1993 jyldary Sozaqqa kelgeninde qasyndaǵy ǵalym Muhtar Qojaǵa: «Túbinde qazaq handaryn izdeıtin, zertteıtin ýaqyt týady. Halqymyzdyń tarıhy qalpyna keledi. Tarıhı boljamdarǵa qaraǵanda, qazaqtyń qos hanynyń qabiri osy Sozaqta delinedi. Sony zertteńder», dep amanat aıtqan eken. Sozaqtyń basynan ótken tarıhı kezeńderin shashaýyn shyǵarmaı tyrnaqtap jınap júrgen jergilikti tarıhshy, keýdesi altyn sandyq Súleımen Tábrizulyna da osy baǵytta izdenýdi ótinipti.
Tarıhı derekterge súıensek, Ábilqaıyrdan irgesin aýlaqtatqan Kereı men Jánibek ózine ergen taıpalarymen qoparyla kóship Moǵolstanǵa, Esen-Buǵa hannyń qaramaǵyna kelgende qazaq kóshiniń Shý men oǵan qaptaldas jatqan Moıynqumǵa kelgendigi aıtylady. Sol ǵasyrlarda osy óńirdiń tarıhı-mádenı saýda ortalyǵy Sozaq shahary bolǵandyǵy, onyń VI ǵasyrdan XIX ǵasyrǵa deıin ómir súrgendigi belgili. 1946 jyly Álkeı Marǵulan basqarǵan Ortalyq Qazaqstan arheologııalyq ekspedısııasy men 1947-1948 jyldarda A.N.Bernshtam basqarǵan arheologııalyq ekspedısııada osy derekter rastalady.
Iаǵnı, óz aldyna baıraq kóterip, tarıh sahnasyna qazaq ultyn alyp shyqqan Kereı men Jánibektiń sol tustaǵy tirek qala Sozaqty jaılaǵandyǵy tarıhtan málim.
Jaqynda Asekeń – Asanáli Áshimov «Sozaqtyń shyraqshysy» dep baǵa bergen Sozaqbaı Ábdiqulovtyń bastaýymen Sozaqqa baryp qaıttyq.
Buryn da talaı barǵan jerimiz ǵoı. Bul jolǵysynyń mánisi bólek. Sozaq óńirinde Keńes ókimetine qarsy qylysh kótergen ataqty Sozaq kóterilisinen keıin jergilikti azamattardan aýdanǵa birinshi basshy saılanbaǵan. Keńes ımperııasynyń saýysqannan saq qyzylkózderi «bul óńirden basshy shyqpasyn» dep qyzyl sııamen beldeýden bir tartqan desedi.
Eki myńynshy jyldardyń basynda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi bolyp taǵaıyndalǵan Berdibek Saparbaev sol seńdi buzyp, Sozaqtyń Sozaqbaıyn ákim etip taǵaıyndaǵan. Ábdiqulov mal men jannyń amandyǵyn ǵana oılaıtyn jaı qatardaǵy basshynyń biri emes, tarıhty da qaýzap, halqymyzdyń tórt qubylasyn túgendeı júretin kósheli kisi. Al Sozaq, Ázireti Qarataý – qazaqtyń tól shejiresine tunyp turǵan óńir.
Ábdiqulov ákim Sholaqqorǵanǵa kireberiste «Jastar alleıasyn» ashyp, ortasyna qazaqty jeke memleket deńgeıine jetkizgen Kereı men Jánibekke eskertkish ornatqan. Qazaqstanda birinshi ret. Avtory kórnekti sáýletshi Amanjol Naımanbaev.
Sákeń Premer-Mınıstrdiń orynbasary Berdibek Saparbaevqa telefon shalyp, áńgime barysynda Kereı men Jánibektiń qabiri Sozaq qamalynda degen el aýzynda aıtylyp kele jatqan derekti jetkizedi.
Berdibek aǵamyz: «Onda Baqtııar ekeýiń baryp, másele kóterińder, anyq-qanyǵyn «Egemenge» jazyńdar. Ári qaraı tarıhshy, arheolog ǵalymdardy iske qosamyz», degen eken.
Bul jolǵy sapar mánisi osy.
Burynǵy Sozaq qamalynyń ornynda aýyldyń bir top aqsaqaldary tosyp tur eken. Aldy alpys, sońy seksenniń seńgirine aıaq basqan aǵalarymyz «qamal tórt qaqpaly ekenin úlkenderden estigenbiz, kóz aldymyzda soqpa tamdar qulap jatty. Bala kezimizde kók kúmbezdi keseneniń ústine shyqtyq, asyr-salyp oınaǵan edik-ten» ári aspady.
«Nege bilmeıdi?» dep olarǵa kiná arta almaısyń. Qylyshynan qan tamǵan Keńes ımperııasynyń qandy qasabynyń sońǵy qurbandary – Sozaq kóterilisshileri osy qamalda sońǵy sarbazyna deıin oqqa ushqan. VI ǵasyrdan beri ómir súrgen, úlken saýda ortalyǵy, tirek qala bolǵan qamaldyń jermen-jeksen qıratylýynda osyndaı gáp bar. Uly áýlıe Qarabýranyń kesenesin buzyp, kirpishin qurylysqa paıdalanamyz degen qyzyl belsendiler handyq dáýirden belgi qaldyrmaýǵa shyn tyrysqan ǵoı.
Dittep kelgen kisimiz bar edi. Súleımen Tábriz aqsaqal. О́zbekáli Jánibekovtiń amanatyn oryndap, kózi tiri shejireshi qarttardan tyrnaqtap derek jınaǵan, arǵy-beri tarıhty qotaryp, bezbenge salǵan, taldaý jasaǵan, jaqsylardyń sózin tergen azamat rasynda mol qazyna ıesi.
Súkeńe bardyq. Ol kisi aıtty. Biz qaǵazǵa túsirdik.
– Eń áýeli Sozaq shaharynyń kóne «Jibek jolynyń» ústinde paıda bolǵan qamal-qala ekendigin ańǵarýǵa bolady. Dál túbinde qart Qarataýdyń kúngeı betinde ornaǵan Shabǵar-Iаsy-Túrkistan qalasy 1500 jyldyǵyn toılaǵan bolsa, kóne Sozaq shaharynyń sol qaladan bir jasynyń da kem emestigine kúmán keltirýge bolmaıtyn sııaqty, – deıdi Súkeń.
Sozaq shahary Qazaq handyǵynyń qalyptasý kezeńinde tirek qala retinde sheshýshi mańyzǵa ıe boldy.
Osyǵan oraı ataqty ǵulama Álkeı Marǵulan: «Qarataýdyń soltústik bókterinde Sozaq poselkesinde sol attas qamal qala bar, ol qazaq jerlerin biriktirýdiń bastapqy kezeńinde qazaq handyǵynyń tiregi bolǵan.
Sozaq qyrǵa jaqyn turǵan iri saýda-qolóner ortalyǵy edi, onda kóptegen kerýen saraılary, turǵyn úıler men saýda dúkenderi jáne qolóner taýarlary, atap aıtqanda, bylǵary, usta, zergerlik jáne keramıkalyq taýarlar óndirilgen shaǵyn sheberhanalar bolǵan», – dep jazady.
Sozaq pen onyń aınalasyndaǵy qonystar jaıly: «Qarataýdyń soltústik betkeıine ornalasqan Sozaq árdaıym-aq dalalyq aýdandarda bılik júrgizýi úshin de, sonymen birge, Túrkistandaǵy qalalar úshin de Qazaq handyǵy ákimderiniń syrtqy jaýmen kúresindegi basty taıanyshy, strategııalyq tuǵyry boldy. Sozaq tek jaqsy bekinis qana emes, sonymen qatar, dalaǵa qaraı shyǵyńqy ornalasqan saýda, qolóner kásibi ortalyǵy bolatyn. Sozaq tóńireginde materıaldarda atalǵan jáne arheologtar zerttegen ózge otyryqshylyqty qazaq qonystary: Kúltóbe, Ran, Tastóbe, Tasqorǵan, Kóktóbe qalalary da boldy. Olardyń keıbiri bekinister, basqalary eginshilikpen aınalysatyndardyń aýyldary edi» dep jazady.
Qazaq handary osynda jerlengenin aıtqanda, jergilikti halyq aýzynda aıtylyp kelgen pikirdi eskerýsiz qaldyrýǵa bolmaıtyn sııaqty. Jasy egde tartqan kez kelgen Sozaqtyń uqpa qulaq baıyrǵy turǵyndarynan surasańyz barlyǵy bir aýyzdan qamal-qalanyń tústik jaq shetindegi qazir tegis jerge aınalyp, belgi qalmaǵan oryndy «Han mazary» dep kórsetedi.
Bizdiń suraýlarymyzǵa kóp jyldar boıy ustazdyq etken Abdýjalılov Maııýsip: «О́rqaqpanyń taý jaq shetinde, qamaldyń dýalynyń túbinde «qos mazar» bolatyn. Qamal qulaǵanda mazarlar da tegistelip ketti. Qabirdiń basyndaǵy zýmrýd tárizdi jasyl tústi shoshaq belgini balalar uryp syndyrǵanyn nemese bireý alyp ketkenin bilmeımin. Osyndaı adam tyǵyz turatyn jerge tegin adamdy jerlemeıdi», – deıdi.
Ǵulama molda Batyr Qojamqululy: «О́rqaqpanyń ústinde eki meshit bolatyn, bireýi «Mámet Halpe» meshiti, ımamy Abdalı damýlla, ekinshisi onyń shyǵys jaǵyndaǵy Jaqypbaı saldyrǵan meshit, ımamy Qaramaǵzumnyń balasy Jalalıddın edi. Osy eki meshittiń arasynda jólek-jol bolatyn. Sol joldyń boıynda dýal túbinde «Han mazary» bolatyn», dep ol tegis jerden qabirdiń ornyn qalaı anyqtaıtynyn bylaısha túsindirdi:
«Mynaý aryq sııaqty bolyp jatqan joldyń orny. Dýaldar qulaǵanda jolǵa topyraq az túsip aryq sııaqty bolyp qalǵan. Al qabir osy joldyń boıynda edi», – deıdi. Sozaqtyń zııaly adamy Májıt Madııaruly: «Men «Han mazaryn» zertteımin degenderge járdem berer edim. Sebebi, qabirdiń ornalasqan jerin jaqsy bilemin», – deıdi.
Osy sııaqty pikirdi kóptegen qarııalar aıtqan edi. Aıta ketetin bir jaıt, árqaısysymen ár mezgilde sóılessek te, olardyń barlyǵy bir oryndy anyq kórsetken edi.
Olardyń aıtýynsha, 1950 jyldarǵa deıin Qamal-qalanyń syrtqy jaǵynda dýalǵa japsarlasa turǵan qos qabirdi halyq «Han mazary» dep kelgen eken. Qabirlerdiń ústinde kók tústi, kúıdirilgen qumyra tárizdi belgi bolǵan. Qamaldyń qulaǵan dýaldarynyń astynda qalyp, qabir tegistelip ketken.
Aıtýshylar «Han mazarynda» Kereı men Jánibek han jerlengen eken» dese, endi bireýleri Jánibek han men onyń balasy Mahmud sultannyń, keıbiri Jánibektiń nemeresi Aqnazardyń qabiri eken degendi kóldeneń tartady.
Búgingi kúnderi uqpa qulaq zerdeli qarııalar qatarynyń azaıyp bara jatqandyǵyn esepke alsaq, «Han mazary» dep halyq ardaqtap kelgen oryndy ǵalymdarymyz qashan tekserip, anyq-qanyǵyna jeter eken dep tolǵanasyń.
Kereı men Jánibek hannyń jáne onyń balalarynyń Sozaq jerinde bolǵandyǵyn tarıhı derekter de rastaıdy. Bir derekte 1470 jyly qysta qazaq hany Kereı qol bastap, Túrkistanǵa shabýyl jasaıdy. Qazaq hany áz Jánibektiń úlken balasy Mahmud sultan Sozaq qalasyn baǵyndyrady, ekinshi balasy Erenji Saýrandy ıemdenedi. Sóıtip, 1470 jyly Syrdarııa jaǵasyndaǵy eki qala – Sozaq qalasy men Saýran qalasy Qazaq handyǵynyń quramyna kiredi.
Mahmud sultan 1470 jyldan bastap uzaq jyldar boıy Sozaq shaharynyń bıleýshisi bolady. Taǵy bir derekte Túrkistan úshin bolǵan bir shaıqasta Jánibek han Sýyndyq asýynda qaza tabady.
Osy aıtylǵandardan Jánibekti sol kezde jaý qolynda bolǵan Túrkistanǵa jerlemeı, qazaq handyǵynyń bas qalasy bolǵan Sozaq shaharyna jerleýi ábden múmkin sııaqty. Al tarıhshylarymyzdyń «Shaıbanınamadan» alyp keltirgen bir dereginde osy Sýyndyq asýynda Shaıbanımen bolǵan bir soǵysta Mahmud sultannyń betine qylysh tıip, murnymen qosa betiniń tegistelip ketkendigi aıtylady.
Belgili tarıhshy Fazlollah ıbn Rýzbıhan Mahmud sultan jaıly mynandaı málimet beredi: «Saýran, Sozaq túbinde, Qarataýdyń Soǵynlyq asýynda jáne basqa jerlerde birneshe iri shaıqastar bolyp ótti. Asyny (Túrkistandy), Syǵanaqty birese qazaq handary, birese Muhammed Shaıbanı basyp alyp, jeńister men jeńilister jaýlasýshy eki jaqtyń da úlesine tıip otyrdy. Sondaı shaıqastyń birinde Jánibek hannyń uly Mahmud sultan qaza tapty. Ol Sozaqtyń qojasy edi, al onyń inisi Irenshi Saýrandy ıelenip turdy».
Osy qısynǵa qaraǵanda, Sozaqty uzaq ýaqyt bılegen Jánibektiń balasy Mahmud sultannyń qabiriniń de ákesiniń qasyna jerlenýi tabıǵı shyndyqqa keletin sııaqty.
Sozaq shaharynyń batysyndaǵy Aqnazar degen jerdiń atyn da halyq Aqnazar hannyń atymen baılanystyryp aıtady.
Aqnazar – jerdiń aty. Qazaq handyǵynyń alǵashqy handary Jánibek, Kereı, Buryndyq, Qasym, Táýekeldiń qasıetti qadam jaıy bolǵan kıeli Sozaq shaharynyń batys jaǵyndaǵy bes shaqyrym shamasyndaǵy, topyraǵy qunarly, taýdan keletin aǵyn sýymen qatar, sýy mol móldir bulaqtary bar, sharýa men eginshilikke qolaıly oryndy jergilikti halyq «Aqnazar» dep atap kelgen.
Jergilikti halyq «Aqnazar» atyn jyly yqylaspen jıi tilge alady. Olaı bolýynyń birinshi sebebi, onyń tabıǵatynyń kórkemdigi men jeriniń sharýaǵa qolaılylyǵy bolsa, ekinshi sebebi, qazaq handyǵynyń el bolyp qalyptasýynda qajyrly kúres júrgizgen aty ańyzǵa aınalǵan ataqty hany Aqnazardyń esimimen baılanysty. Sońǵy kezde osy qazaqtyń ataqty hanynyń atyna baılanysty derekter umyt bolýǵa aınaldy.
Mine, ejelden qazaqqa qut-qonys bolǵan Sozaq qalasy, ondaǵy «Han mazary» jaıly Súleımen Tábrizuly bastaǵan aqsaqaldar aıtqan derekter osy.
Qazaq tarıhynyń asa bilgiri, árbir derekterin aýadan almaı arhıv materıaldarymen túıindeıtin Muhtar Maǵaýın «Alasapyran» romanyn jazýǵa qalam ońtaılaǵanda aq qaǵazǵa mynadaı sóılemder túsken. «Tarıhtyń toǵyz júz toqsan altynshy tyshqan jyly naýryz týyp, qar sógile shyǵys Deshti-Qypshaqtyń padıshahy Táýekeldiń saýyn aıtyp, shuǵyl shaqyrýymen kıiz týyldyryqty qazaq ulyna úkim júrgizýshi qasqa-jaısań ataýly Qarataýdyń teristigindegi Sozaq qalasyna quryltaıǵa jınaldy».
Sol zamanda qazaqta Sozaqtan úlken qala bolsa, uly handar sol qalada jınalmas pa edi? Iаǵnı, tarıhı qısyndar Sozaqtyń qazaq handarynyń ordasy, astanasy bolǵandyǵyn rastaıdy.
«Han mazary» jaǵdaıyna kelsek. «Sozaq qamalynda qazaqtyń eki hany jatyr» dep áýelde Álkeı Marǵulan aıtty. Sosyn Muhtar Áýezov aıtty. О́miriniń sońǵy jyldarynda qatty aýyryp, derti súıekten ótse de Sozaqqa baryp «qazaq tarıhyn túgendeıtin ýaqyt keledi. Menińshe, Kereı men Jánibektiń súıegi osynda jatyr, zertteńder» dep О́zbekáli Jánibekov aǵamyz amanat qaldyrdy.
Úsheýi de qazaq úshin ár sózi asyl azamattar, bilmegen jaıt jaıly aıtpaıdy. Han mazarynda anyq kim jatyr? Kıiz týyldyryqty qazaqty jeke memleket etken Kereı men Jánibek pe, álde soǵysta sheıit bolǵan Jánibek pen onyń uly Mahmud sultan ba?!
Bıyl qazaq derbes memleket retinde irgesin kótergen Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy atap ótiledi. Bul ári tart pen beri tartta júrgen qazaq tarıhynyń birjola túgeldeletindiginiń bastaýy bolmaq. Qudaı jetkizsin.
Al oǵan deıingi atqarylatyn sharýanyń biregeıi, qazaqtyń qos uly hanynyń mazaratyn tabý, eskertkishin ornatý sııaqty jumystar qolǵa alynýy kerek.
Taǵy da keıinge oralaıyq, Sozaqbaı Ábdiqulov Sozaqta ákim bolyp turǵanda qos uly hanǵa shańyraq kótertip, eskertkish qoıdy. Biraq, ol – sımvolıkalyq dúnıe. Sóz basynda, aıtýly tulǵalarymyzdyń tarıhı dáleldikpen demeı-aq qoıalyq, bir izben salynǵan beınesiniń joqtyǵynan esimizge saqtaı almaıtyndyǵymyz, jas urpaqtyń tez umytatyndyǵyn aıtqan edik. Ásilinde, bir ǵylymı-zertteý ınstıtýty negizinde han, batyr, bılerimizdiń beınesin bir izge túsiretin mezgil jetti.
Sonda ala-qulalyq bolmaıdy.
Sozaq qamalyndaǵy Han mazary, Kereı men Jánibek jaıly múmkindiginshe aıttyq. Bizdiki tek oı salý. Oılasýǵa shaqyrý.
Qazaqstan Úkimeti osy máselege muryndyq bolsa, qanekı.
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan».
Ońtústik Qazaqstan oblysy,
Sozaq aýdany.
Sońǵy jańalyqtar
Jańbyr,naızaǵaı,qatty jel: erteń aýa raıy kúrt ózgeredi
Aýa raıy • Keshe
Emdeý men dári-dármek tólemderine jańa talap engiziledi
Medısına • Keshe
Mýzyka muǵalimderi memlekettik nagradalarmen marapattaldy
Mádenıet • Keshe
Shymkentte Mádenıet jáne óner ýnıversıteti qurylady
Aımaqtar • Keshe
Elimizde 103 sýarý kanaly avtomattandyrylady
Sharýashylyq • Keshe
Shymkentte kortej jasaǵan júrgizýshiler jazaǵa tartyldy
Aımaqtar • Keshe
«AMANAT» partııasy jańa jobany iske qosty
Partııa • Keshe
Jas ǵalymdar Prezıdent tabystaǵan páterlerge qonystandy
Prezıdent • Keshe
Almaty zoobaǵynda qonjyqtarǵa at qoıý naýqany bastaldy
Tabıǵat • Keshe
Astana áýejaıynda reıster kestesi ýaqytsha ózgeredi
Elorda • Keshe
Astanada qurylys kranynyń kabınasy órtendi
Oqıǵa • Keshe
