Álem úmitin aqtaıtyn Odaq

Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý jónindegi shartqa úsh memleket basshylary qol qoıǵannan keıin-aq ol týraly álemdik pikir aǵyny tym kóbeıip ketkendeı edi. Bireýler odan «Keńester Odaǵynyń tirilýin» izdese, endi bireýler jańa Odaqtan úlken úmit kútetinin bildirgen-tin. «Egemen Qazaqstan» gazetinde bul taqyryp tóńireginde talaı oń pikirler jazyldy. Desek te, alýan pikirler aǵyny kúsheıip turǵan sol kezde solardy ǵylymı saraptan ótkizip berýdi jón kórip, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory akademık Saǵyndyq SATYBALDINGE jolyqqanymyzda ol áńgimesin bylaı bastaǵan edi: – Sóz bostandyǵyna erik beril­gen qoǵamda kim ne aıtsa da haqyly ǵoı. Desek te, sońǵy kezderi aıtylǵan tolyp jat­qan pikirlerdiń ishinen Reseı Federa­sııasy RBK telearnasynyń sholýshysy Vıtalıı Vıttaldyń myna bir tujyrymy aqylǵa qonymdy. Ol bylaı dedi: «Bul – Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Ábishulynyń ómirge joldama alǵan danalyǵy». Bilimdi adam osylaı sóıleıdi. Al mundaıǵa qarsy pikir aıtýshylar múlde adasý baǵytynda. Muny bir ǵana mysalmen dáleldeýge bolady. Jańa Odaq qurý týraly shartqa qol qoıylǵannan keıin-aq onymen tyǵyz baılanys ornatýǵa 40-tan astam memleket ynta bildirgen. Dál mundaı qyzyǵýshylyq Eýroodaq qurylǵan kezde de bolmaǵan. Sebep nede? Menińshe, onyń eń basty sebebi, búgingi tańda bar bolǵany 170 mıllıon turǵyndy biriktiretin jańa Odaq memleketteri álemdegi zerttelgen paıdaly qazbalar qorynyń 20 paıy­zyna ıe. Kómirsýtegileriniń 17 paıy­zy bizde. Iаǵnı, jańa Odaq tabıǵı qor moldyǵy jaǵy­nan asa baı halyqaralyq qury­lym bolyp tur. Keıbir sırek kezde­setin paıdaly qazbalar bizdiń aı­maq­tan basqa jerlerde múlde joq. Al ýrandy óndirip álemge ıadro­lyq otyn eksporttaýdan tek Qa­zaqstannyń ózi ǵana dúnıejúzilik kósh bastaýshy memleket. Sondaı-aq, ýran qoryna kelsek, bizdiń el álemdik úshtiktiń tobynda. Jańa Odaq turǵyndary 100 paı­yz orta bilimdi. Demek, mun­daǵy adam kapıtaly álemdegi basqa odaqtarǵa qaraǵanda áldeqaıda sapaly. Qarjylyq múmkindigine kelsek, 2007 jyldyń tamyzynda AQSh qor bırjasynda bastalǵan dúnıejúzilik daǵdarystan «teń­selmeı» shyqqan elder osy jańa Odaqtyń músheleri. Qazirgi qysyl­taıań shaqtan da elderimizdiń eńse tiktep shyǵatynyna kúmán joq. Qysqasy, Odaqqa birikken mem­le­ketter «alaqan jaıýshylar» emes. Taǵy bir artyqshylyq – Odaq memleketteri HHI ǵasyrǵa laıyqtalyp jańǵyrtylǵan Uly Jibek jolynyń ózeginde jatyr. Batys Qytaı – Batys Eýropa halyqaralyq tranzıttik tasymal dálizi osy Odaq jerlerin basyp ótedi. Iаǵnı, Odaq damyǵan Batys pen qarqyndy damýshy Azııany biriktiretin altyn kópir qyzmetin atqarmaq. Onyń ústine Odaqqa birikken memleketterdiń bolashaqtyń kóshbastaýshysy Qytaı Halyq Respýblıkasymen saıası-ekonomıkalyq baılanysy strategııalyq áriptestik deńgeıine jetken. Mundaı ıgilik álemniń basqa odaqtarynda joq. – Iá, álemde basqa da odaq­tar barlyǵy jaıly sóz qoz­ǵadyńyz. Endeshe, osy pikir­di tereńirek taldap berseńiz. Sebe­bi, qandaı da bir halyqaralyq odaq bolsa da ol áıteýir bizdiń báse­kelesimiz bolyp shyǵady emes pe? – Qazir ómir súrip, jumys istep jatqan ejelgi odaq – Japonııa bastaǵan Tynyq muhıty elderiniń ASEAN odaǵy. Munda tabıǵı qor joqtyń qasy. Sondyqtan, ony bizge básekeles bolady dep oılaý múmkin emes. Budan keıin­gi kóne odaq – NAFTA. Ol Kana­da, AQSh, Meksıka úshtiginen tu­rady. Kezinde bul halyqaralyq qurylym Japonııanyń arzan da ótimdi elektrondy turmystyq taýar­larynan jeńiliske ushy­ra­ǵan AQSh ónerkásibin qoldaý maqsatynda qurylǵan-dy. Bul mem­le­ketterdiń múmkindigi qan­daı ekenin taldap jatýdyń qajeti joq. Desek te, bir aqıqat aıtylýy tıis, ol – munyń da bizdiń ja­ńa Odaqqa básekeles bola almaı­tyndyǵy. Iá, jyldyq ishki jalpy ónim kólemi jaǵynan NAFTA qa­zirgi álemdik kóshbastaýshy. Desek te, ol ýaqyt ozǵan saıyn sheginý ústinde. Onyń tolyp jatqan obektıvti sebepteri bar. Birinshiden, odaq negizinen AQSh-tyń tegin dollaryna arqa súıegen. Al bul uzaqqa barmaıtyn ıgilik ekeni barshaǵa aıan. Álemdik qarjy arenasynan dollar ketse, bul odaqtyń kúni taýsyldy deı berińiz. Al dollardyń óz qyzmetinen ketýi kóp kúttirmeıdi. Úshinshi myqty – Eýroodaq. Bul búgingi tańda álemdegi eń myqty odaq sanalyp tur. Desek te, onyń da kúni taýsylǵandaı. О́ıtkeni, bul odaqtyń qurylýy durys bol­ǵanymen, mundaǵy joǵary bılik­tiń keıingi qyzmeti ǵylymı negizdi deýge syıýdan qaldy. Any­ǵyn aıtsaq, odaqta Germanııa, Fran­sııa, Anglııa álsizderdi asyraý­shylarǵa aınalyp ketkendeı. Budan Anglııa men Fransııa endigi jerde bas tartatyn syńaı­ly. Tipti, Eýroparlamentke sońǵy saılaýdyń nátıjesi odaqtyń ydyraý múmkindigin kúsheıte tús­ken­deı. Odaq ishinde saıası teke­tires báseńsýdiń ornyna, órshı túsýde. О́ıtkeni, odaq daǵda­rystan áli shyǵa qoıǵan joq. Ju­myssyzdyq deńgeıi 12 paıyzǵa jeteqabyl. Aqıqatqa týra qa­rasaq, Eýroodaq mundaı keleń­siz kórsetkishten endi aryla almaıdy. Sebebi, odaq ishinde­gi halyqaralyq zor bedeli bar brendter atamekenin tas­tap, jumys kúshi arzan Qytaıǵa jáne Azııanyń basqa da damýshy memleketterine qonys aýdarýyn qarqyndy júrgizip jatyr. Sol batystan qonys aýdaryp kelgen brendter bizde de óndirilýde. Qysqasy, odaq ýaqyt ozǵan saıyn álsireýde. Bertinde ómirge eki odaq keldi. Onyń biri – Latyn Amerı­kasy elderiniń bir tobyn birik­tirgen MERKASÝR halyqara­lyq birlestigi. Bul bizge azyq-túlik jaǵynan tegeýrindi báse­ke­les. О́ıtkeni, mundaǵy aýylsha­rýa­shylyq ónimderi shyǵynsyz óndiris. Anyǵyn aıtsaq, et-sút beretin mal úshin qora salyp, qysyna shóp daıyndap qarbalasyp jatpaısyń. Mal Amazonkanyń óne boıyn qaptap ósken jasyl jelekte óz erkimen 365 kún boıy erkin jaıyla alady. Ol-ol ma, bizge kelip jatqan sıtrýs tobyna jatatyn jemister mundaǵylarǵa tabıǵattyń bergeni. Eńbekpen kelgen baılyq emes. Qysqasy, bul jaǵynan alǵanda, bizdiń elderdiń aýyl sharýashylyǵyna osyndaı myqtylarmen básekege túsýge týra keledi. Árıne, Odaqqa birikken memleketter odan qorǵanýdyń jolyn aldyn ala qarastyrǵan bolýy kerek. Sondaı-aq, bul aımaqta kómirsýtekteriniń biraz qory bar. Energııamen ózin ózi tolyq qam­tamasyz ete alatyn odaq bizden keıin osy MERKASÝR. Demek, ol bul jaǵynan da bizge «ıile» qoımaıdy. Bul odaqtyń eki osal tusy bar. Onyń eń bastysy – adam kapıtalynyń sapasy jaǵynan bizden kósh tómendigi. Ekinshisi – óndiristik metall qorynyń azdyǵy. Osy osal tustar úshinshi osaldyqty «jasap tur». Ol osaldyq – ındýstrııanyń álsizdigi. Latyn Amerıkasynyń elderi kúni búginge deıin Keńester Odaǵynda shyǵarylǵan avtokólikter men aýylsharýashylyq tehnıkalaryn paıdalanady. Soqpaı ketpeıtin bir sýbekt – BRIKS odaǵy. Munda Qytaı, Úndistan, Reseı Federasııasy, Bra­zılııa jáne Ońtústik Afrı­ka Respýblıkasy bar. Bul aı­maq­tyq birlestik emes, saıası usta­nymǵa baılanysty qurylǵan halyqaralyq birlikke kóbirek uqsaıdy. Álemdik damýdyń qazirgi kórsetkishin kóterip turǵan da osy BRIKS. Qazaqstan BRIKS tobyna múshe bolady degen boljam bar. Árıne, bizdiń Qazaqstan sekildi múmkindigi mol eldiń óz sapynda bolýyn qaı jaq bolsa da qalary sózsiz. Tańdaý bizdiki. BRIKS tobyna múshe memleketterdiń atyn atap, túsin tústep bergennen keıin onyń bizdiń jańa Odaqqa básekeles ne áriptes bolatyny jaıly oı aıtý qajetsiz sekildi. Aıtpaǵan oıymyzdy oqyrman ózi túsinsin. Sonymen, álemde búgin ju­mys istep turǵan halyqaralyq odaqtardyń qaısysynyń bola­shaǵy zor ekenin oqyrman tolyq boljaı alatyndaı málimet berdik qoı dep oılaımyn. Jańadan iske kirisken Eýrazııalyq ekono­mıkalyq odaqtyń bolashaǵynyń jarqyndyǵy – dáleldeýdi qa­jet etpeıtin aksıoma. Demek, áńgi­mem­niń basynda «ómirge joldama alǵan danalyq» degen pikir ǵana aqıqat. Aıtarym osy. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.