«Transparency International» jemqorlyqpen kúres jáne dúnıe júzindegi jemqorlyq deńgeıin zertteý jónindegi úkimettik emes halyqaralyq uıymynyń málimetterine súıensek, Qazaqstan 2018 jylǵy sybaılas jemqorlyqty qabyldaý ındeksi (SJQI) boıynsha múmkin bolǵan 100 baldyń 31-in ǵana jınap, 180 memlekettiń ishinde 124-oryndy enshilegen eken. Osy jónindegi kórsetkish 2019 jyly – 34 baldy (113-oryn), 2020 jyly – 38 baldy (94-oryn), 2021 jyly – 37 baldy (102-oryn), 2022 jyly – 36 baldy (101-oryn) quraǵan. Al byltyr SJQI boıynsha elimiz 39 ball jınap, óz táýelsizdiginiń tarıhynda alǵash ret 93-orynǵa kóterildi. Áıtse de bul – kóńilge úmit uıalatqanymen, maqtanarlyqtaı kórsetkish emes. Sebebi SJQI kórsetkishi 50 baldan tómen elder sybaılas jemqorlyq deńgeıi joǵary memleketter bolyp sanalady.
Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimeti boıynsha byltyr elimizde 1 461 jemqorlyq qylmys tirkelgen. Bul burnaǵy jylǵymen (1 530) salystyrǵanda 4,5 paıyz az. Alaıda, ókinishke qaraı, elorda men 4 óńirde osy qoǵamdyq indet tipti órshı túsken tárizdi. Qalalyq ákimdikke qosa, ortalyq memlekettik organdar jáne birqatar kvazımemlekettik kásiporyn shoǵyrlanǵan Astanada 2022 jyly 152 jemqorlyq quqyq buzýshylyq áshkerelengen bolsa, byltyr onyń sany 196-ǵa jetken. Bul teris úrdis «Balyq basynan shirıdi» degen naqyldy eriksiz eske salǵandaı. Sondaı-aq jemqorlyq qylmys sany Qostanaı oblysynda burnaǵy jylǵy 78-den byltyr 97-ge deıin, Pavlodar oblysynda tıisinshe 43-ten 47-ge deıin, Ulytaý oblysynda 14-ten 41-ge deıin, Abaı oblysynda 8-den 31-ge deıin ulǵaıǵan.
Bıylǵy tórt aıda elimizde tirkelgen jemqorlyq qylmystar sany (618) byltyrǵy sáıkes kezeńmen (709) salystyrǵanda 12,8 paıyzǵa azaıǵan. Soǵan qaramastan elorda men 9 óńirde quqyq qorǵaý organdary áshkerelegen jemqorlar sany kóbeıe túsken. Naqty aıtsaq, jemqorlyq qylmystar sany Astanada 18,1 paıyzǵa (tıisinshe 83-ten 98-ge deıin), Pavlodar oblysynda 230 paıyzǵa (10-nan 33-ke deıin), Abaı oblysynda 210 paıyzǵa (10-nan 31-ge deıin), Qyzylorda oblysynda 60 paıyzǵa (15-ten 24-ke deıin), Jetisý oblysynda 29,2 paıyzǵa ( 24-ten 31-ge deıin), Mańǵystaý oblysynda 23,1 paıyzǵa (13-ten 16-ǵa deıin), Atyraý oblysynda 17,9 paıyzǵa (28-den 33-ke deıin), Aqmola oblysynda 8 paıyzǵa (25-ten 27-ge deıin), Almaty oblysynda 5,9 paıyzǵa (34-ten 36-ǵa deıin), Soltústik Qazaqstan oblysynda 5,3 paıyzǵa (19-dan 20-ǵa deıin) artqan. Al Ulytaý oblysynda ustalǵan jemqorlar sany byltyrǵy sáıkes kezeńmen salystyrǵanda 18,5 paıyzǵa azaıǵanymen (27-den 22-ge deıin), bul óńir «shabaqtyń» emes, «shortannyń» qarmaqqa túskendigimen – Sátbaev qalasy ákiminiń paramen ustalyp, sottalǵandyǵymen jamanatty boldy.
Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi men ózge de quqyq qorǵaý organdary jemqorlyq qylmystardy negizinen jekelegen faktiler boıynsha anyqtap, dánikkender men qunyqqandardy sot úkimi arqyly temir tordyń arǵy jaǵyna bir-birlep nemese toptap attandyryp jatyr. Al Joǵary aýdıtorlyq palata osy keleńsiz qubylysty boldyrmaý maqsatynda keshendi tekseris júrgize bastady.
Jaqynda Joǵary aýdıtorlyq palatanyń tóraǵasy Álıhan Smaıylov 2022-2023 jyldary Abaı oblysynda bıýdjet qarajaty men aktıvteriniń paıdalanylý tıimdiligine júrgizilgen memlekettik aýdıt qorytyndylaryn qaraýǵa arnalǵan otyrys ótkizdi. Ol sóziniń basynda óńirde byltyr negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııa kólemi 568 mlrd teńgeden asyp, burnaǵy jylǵymen salystyrǵanda 37,2 paıyzǵa artqanyn oń nátıje retinde atap ótti. Biraq bul rette Abaı oblysynda ınvestısııa tartýda qol jetkizilgen eleýli ósim jergilikti atqarýshy organdardyń jumsaǵan kúsh-jigeriniń nátıjesi me, álde jergilikti jáne sheteldik kásipkerlerdiń óz bıznesterin damytýǵa salǵan qarjysynyń molaıǵandyǵy ma degen saýal týyndaıdy. Sebebi quqyq qorǵaý organdary jergilikti sheneýnikterdiń iri ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa keltirgen kedergilerin áshkerelep, janaıqaıy shyqqan kásipkerlerge arasha túsip júr.
Máselen, oblys prokýratýrasy byltyr Úrjar aýdanyndaǵy Jalańashkól stansasynda «Alakol Port» qurǵaq portyn salý boıynsha «Cedrus GmbH» nemis kompanııasymen birlesken ınvestısııalyq jobany iske asyrýshy – «SG Solution» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń (JShS) aıaqqa basylǵan quqyǵyn qorǵady. Bul jobanyń quny 40 mlrd teńgege baǵalanǵan, jańadan salynatyn kásiporynda 1000-nan astam jumys ornyn ashý kózdelgen. Alaıda oblystyq ákimdik osy jobany ınvestısııalyq joba dep tanyǵanyna qaramastan, JShS-nyń qajetti jer ýchaskesin alyp, qurylysty bastaýyna ruqsat beretin qaýlyny bekitý úderisin úsh aıdan astam ýaqytqa sozyp, kásipkerdi sarsańǵa salǵan. Ol amaly taýsylǵan soń prokýratýraǵa júgingennen keıin seń ornynan qozǵalyp, túıtkildi másele oń sheshilgen. Biraq osy zańsyzdyq úshin oblystyń kásipkerlik basqarmasy bóliminiń basshysy ǵana kináli dep tanylyp, tártiptik jazaǵa tartylǵan. Sonda qalaı, quny 40 mlrd teńge turatyn iri ınvestısııalyq jobanyń úsh aı boıy bastalmaı jatqanyn oblystyń kásipkerlik basqarmasynyń basqa basshylary men oblystyq ákimdiktiń jetekshilik etetin sheneýnikteri múldem bilmeı, aı qarap júrgen be?
Buǵan qosa, Semeı qalasynda 6 mlrd teńgeden astam qarajatqa «Pure-Pak» suıyq ónimderine arnalǵan karton qaptamany shyǵaratyn jańa óndiristik jelini salý jónindegi ınvestısııalyq jobany usynǵan «Qazpolıgraf» JShS-nyń basshysy da qajetti 5 gektar jer ýchaskesin ala almaı, áýrege túsken. Bul másele Kásipkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi keńestiń otyrysynda kóterilip, prokýrorlyq qadaǵalaý aktisi engizilgennen keıin ǵana sheshimin tapqan.
Taǵy bir nazar aýdararlyq jaıt – Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi respýblıka boıynsha jasaǵan sybaılas jemqorlyq táýekelderi kartasyna engizip, baqylaýǵa alǵan «saqaldy qurylys» sanatyndaǵy 156 áleýmettik nysannyń 12-si Abaı oblysyna tıesili. Onyń ishinde «Holodnyı klıých» jáne «Aqsaı» kentterin elektrmen jabdyqtaý, «Ǵabbasov» jáne «Ortalyq» qazandyqtaryn qaıta jańartý, Semeı qalasynyń Máńgilik el kóshesin abattandyrý, Shaqaman, Glýhovka, Aı jáne Qopa aýyldarynda sýmen qamtamasyz etý nysandaryn salý bar.
Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasynyń aıtýynsha, Abaı oblysynda júrgizilgen memlekettik aýdıt nátıjesinde birqatar júıeli kemshilik pen buzýshylyq anyqtalǵan. Máselen, oblystyń jergilikti atqarýshy organdary tarapynan pármendi sharalar qoldanylmaýy, jobalaý-smetalyq qujattamalardyń sapasyz ázirlenýi jáne merdigerlermen sottasý saldarynan 218 bıýdjettik ınvestısııalyq jobanyń 60-y paıdalanýǵa berilmegen. О́ńirdegi 28 qurylys nysanynda aıaqtalmaǵan jumys kólemi úshin jáne memlekettik organdardyń ǵımarattaryn jóndeýde merdiger uıymdarǵa 2 mlrd teńgeden astam somaǵa negizsiz aqy tólengen. Semeı qalasynyń jolaýshylar kóligi bólimi byltyr qoǵamdyq kólik baǵyttaryna tarıfterdi durys belgilemegendikten, tasymaldaýshylarǵa jalpy somasy 1,3 mlrd teńge sýbsıdııa negizsiz berilgen. «Semeı» áleýmettik-kásipkerlik korporasııasy» aksıonerlik qoǵamy óńirlik turaqtandyrý qoryn qalyptastyrý úshin bólingen 2 mlrd teńgeniń 646 mln teńgesin maqsatyna saı jumsamaǵan eken. Al 55 mln teńgesi ıgerilmegen. Bul óńirdiń azyq-túlik qaýipsizdigine teris áserin tıgizip otyr.
Tutastaı alǵanda, Joǵary aýdıtorlyq palata Abaı oblysynda júrgizgen memlekettik aýdıt nátıjesinde jalpy somasy 9,9 mlrd teńgeniń qarjylyq buzýshylyqtary áshkerelenip, 238 fakt boıynsha materıaldar ákimshilik ister qozǵaý úshin ýákiletti organdarǵa jiberilgen.
Túıindeı aıtqanda, dana Abaı babamyzdyń esimimen atalatyn kıeli óńirde keıingi jyldary qalyptasqan keleńsiz jaǵdaı alańdatarlyq. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi men ózge de quqyq qorǵaý organdary, sondaı-aq Joǵary aýdıtorlyq palata memlekettik qarjy salasynda zańsyzdyq beleń alyp, sybaılas jemqorlyq órship turǵan ózge óńirlerge de erekshe nazar aýdaryp, baqylaýdy kúsheıtse, quba-qup.
