Anardyń Qorqyt atasy

Anaý jyly Astanada ótken Azııa jazý­shy­larynyń birinshi forýmyna qa­tys­qan Anar aǵamen emen-jarqyn suhbat quryp, kókeıdegi kóp saýalymyzǵa jaýap alǵan edik. Sonda onyń tym túrikshil ustanymyń túp-tórkinin túsingendeı boldyq. Qazir qanatyn keńge kergen halyqaralyq TÚRKSOI uıymynyń bastaýynda turǵandardyń qatarynan tabylǵanyn bildik.

«Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilesiń» degen emes pe burynǵylar. Ánekeńniń ákesi Rasýl da, anasy Nıgıar da ataq-dańqtary Qap taýynan asyp, keń-baıtaq Keńes odaǵyna tanylǵan aqyndar-tuǵyn. Talanttary tas jarǵan talaı qalamger osylardyń shańyraǵynan tabylatyn. Syrlasý keshterinde keıde ult taǵdyryna baılanysty oqshaý oı-pikirler aıtylyp qalatyn. Solardy sanasyna sińirip ósken óreli óren erte oıandy. Ásirese Ázız Nesın, Nazym Hıkmet sekildi Túrkııa tarlandarynyń tarıhtan tamyr tartqan áńgimelerin qumarta tyńdaıtyn. Oń-solyn tanyp úlgergen on tórt jasynda ataqty «Qorqyt ata» dastanyn oqyp taýysty. Jan dúnıesi tóńkerilip túskenin sezdi. Eseıgen shaǵynda shabyty shalqyp eriksiz qalamǵa qol sozdy.

Oǵyzdardyń eń úlken rýhanı murasy sanalatyn «Kıtabı dedem Korkýd» kúndiz oıy­nan, túnde túsinen shyqpady. Sodan basqa dúnıelerdiń barlyǵyn ysyryp qoıyp aty ańyzǵa aınalǵan ardaqty babasy týraly týyndy jazýǵa kiristi. Onysy «Knıga moego deda Korkýta» degen hıkaıat­qa aınalyp, Máskeýde jaryq kórdi. Osy shy­ǵarmasynyń jelisimen «Sóngen ottyń sáýlesi» atty eki serııaly kórkem fılm túsirildi.

Aıtpaqshy, Astanadaǵy alqaly jıy­nnyń bıik minberinen sóılegen Anardyń myna bir sózderi eleń etkizgeni este. «Tórt­kúl dúnıeniń tórinen oryn alatyn túrik tektiler adamzat órkenıetine qomaq­ty úlesin qosqan nebir dúldúlderdiń tusa­ýyn kesti. Biraq Shekspırmen shen­de­setin dramatýrgterimiz, Servantes, Tolstoı, Dostoevskıı, Balzak sııaqy ro­ma­­nısterimiz joqtyǵyn moıyndaýǵa tıispiz. Esesine eýropalyqtardyń birde-bir jyry óziniń poetıkalyq qýaty men kólemi jaǵynan bizdiń «Qorqyt» pen «Manas­tyń» qolyna sý quıýǵa jaramaıdy!» dep týysqan ázerılerdiń áspetti uly zal­daǵy áriptesterine qasqaıa qaraǵanda, kóziqaraqty kópshiliktiń kóńili bir kónshigeni daýsyz.

Sonymen qoıshy, Anardyń «Qorqyt atasyn» qolǵa aldyq. Bul shyǵarmasynda avtor baǵzydan jetken baba jyrdyń bel­gili sıýjetterin saqtaı otyryp, on eki taraý oqıǵalarynyń basyn birik­ti­rip ózinshe órnektegenin baıqadyq. Árıne, «Qorqyt ata kitaby» – áıdik álem Otandy súıýge úndeıtin oda. Sheberlikten týǵan shedevr. Sondyqtan soqtaly eńbektiń eleýli tustary bolmasa, tegis qamtýǵa povestiń kólemi kótermeıtini túsinikti.

Gomerdiń «Odısseıin» on oraıtyn oǵyz­dardyń bul eposy taqyryptyq tur­ǵy­dan bir-birinen bólek on eki taraýdan tura­tyny ámbege aıan. Báriniń basty keıipkeri dalanyń dana qarty Qorqyt. Jaýhar jyrda oǵyz túrikteriniń erlik pen órlikke toly ómiri, ádet-ǵuryptary, batyrlar básekesi, úılený salty, taǵysyn taǵylar tamasha sýretteledi. Eń bastysy, aǵaıynnyń aradan qyl ótpes tatý-tátti tirligi dáripteledi. Tek, bir taraýynda ǵana bılikke talasqan taqqumar bekterdiń aıar qylyqtary aıyptalady.

Erek epopeıanyń túpnusqasynan eptep aýyt­qyǵan jazbager shyǵarmasyna biraz beıneni syrt­tan engizipti. Povestiń basty muraty – oıdy, qyr­dy jaılaǵan oǵyz balasynyń beıbit aspan astynda besik terbetkisi keletinin, kórshi taıpalarmen aty­syp-shabyspaı, tynysh turýdy qalaıtynyn kórsetý.

Jazýshy shyǵarmasyn áıgili jyrdaǵydan bas­qasha bastaıdy. Kóneniń kózindeı kógildir taýlar baýraıyndaǵy soıqan soǵysta aǵasy inisin, ákesi balasyn óltirgen zulmat bolyp jatyr. Bul qaıǵy bulty oǵyzdardyń basyna qalaı úıirildi. Munyń muńǵa toly sebebin Qorqyt qana biledi. Endeshe, aqıqatyn sol aıtýǵa tıis. Biraq Qorqyt qobyzyna qol sozbaıdy. Jumǵan aýzyn ashpaıdy. Onyń ornyna qaıqy qylyshtar qarjasty, jebeler jeldeı ysqyrdy, ıesiz jylqylar kisinedi. Danagóı Dáde jaýlasýshy jaqtardan qyzyl qyrǵyndy toqtatýdy suraıdy. Keýde­leri kekke, kózderi qanǵa tolǵan eserler eshnárseni estýden qalǵandaı esti sózdi qulaq­taryna qystyrmaıdy. Aqyry aıqas alańynda tiri jan qalmaıdy.

Buryn-sońdy bolmaǵan mundaı sum­dyqtan júregi sýyǵan Qorqyt beıbaq basy aýǵan jaqqa beze jóneledi. Qaıda barsa da jolaı óziniń kórin qazyp jatqan bireýlerdi kezdestirip, odan saıyn úreıi ushady. Mine, osy ańyzdy Anar qazaqtardan alǵanǵa uqsaıdy. О́ıtkeni ejelden jetken eski jyrda bul oqıǵa baıandalmaıdy. Qazekeń tuıyq­qa tirel­gende jıi qoldanatyn «Qaıda barsań – Qorqyttyń kóri» deıtin qorqynyshtylaý sóz tir­kesi sodan qalsa kerek.

Kitaptyń sońyna qaraı ónegeli ósıetteı aıtylatyn Qorqyt sózi búgingi urpaqtaryna arnal­ǵandaı estiledi.

– Azer ulym, esińde usta: týǵan jer tuǵy­ryńa, otanyń qutty ordańa aınalýy úshin eki-aq nárse isteý kerek. Birinshisi, kin­dik qanyń tamǵan topyraqqa egin sal, astyq or. Ekinshisi, otanyńdy syrtqy jaýdan qor­ǵaı bil. Qorǵaı almasań atamekenińe dán sebý­diń qajeti joq, óıtkeni ósirgen jemisińdi dushpandaryń jeıdi.

Áne, másele qaıda jatyr. Qorqyt ata­­­nyń aýzy­men aıtylǵan Anar sózi oqyr­mandy tereń oıǵa batyrady. Otan úshin otqa túsýden taıynbaýdy uqtyrady ult­jan­dy ul-qyzdarymyzǵa. Shynynda da, qaı ha­lyqtyń bolsyn basty maqsaty – alańsyz ómir súrer aqarly-shaqarly el ataný.

Iá, Qorqyt ata asqar shyń basyn­da turyp bergen batasyndaǵydaı, qoınaýy qut jeri­miz jemiske tolsyn! Kóleńkeli kók daraq­tary­myzdyń tamyry solmasyn! Býyrqanǵan bulaqtarymyzdyń kózi bitelmesin! Úkilegen úmitimiz úzilmesin! Qyrandarymyzdyń qanaty qaıyrylmasyn! Qazanymyz ottan túspesin!

Anardyń Qorqyt atasynyń aq tilegi qabyl bolǵaı.

Áýmın!