Qaıratker Narıman Qypshaqbaıuly áńgimesin jeke muraǵatynda saqtalǵan Syrdarııa men Ámýdarııa jaǵalaýyn tirshilik etken ata-babalarymyzdyń sýdy tutynýdyń quqyqtyq negizderine qatysty «Sý sharıǵaty» zańyn tanystyrýdan bastady. Túrkistan óńirindegi sýdy paıdalaný tártibin qarastyratyn bul zań 205 baptan turady. Kásibı zańgerler arab qarpinde jazyp qaldyrǵan zań orys tiline («Vodnyı sharıat») tárjimalanyp, 1924 jyly qyrkúıekte Tashkentte shyǵatyn Túrkistan Sý sharýashylyǵy basqarmasy habarshysynda basylypty.
– Sýǵa qatysty osy zańǵa Keńes odaǵy tusynda musylman ıdeologııasy retinde qatań tyıym salynǵan edi. Munda Syrdarııa men Ámýdarııa, Tıgr, Efrat ózenderin paıdalaný tártibi taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Sý zańy sýdyń qaı ǵasyrda da adamzat úshin mańyzdy resýrs bolǵanyn kórsetedi. Al ony tıimdi paıdalaný jyl ótken saıyn kúrdelenip barady. Elimizdegi sý basqarý júıesiniń tarıhy Túrkistan Respýblıkasy kezinen bastaý alatynyn eskersek, 1918 jyly Túrkistan sý sharýashylyǵy, 1924 jyly Túrkistan Respýblıkasy taraǵannan keıin 1925 jyly Qazaqstannyń sý sharýashylyǵy mekemesi qurylǵany belgili. 1992 jyly elimiz Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstan, Túrikmenstan jáne Reseımen halyqaralyq sý kelisimine qol qoıyp, qujat osy elderdiń ıgiligine qyzmet etip keledi. Ortalyq Azııa elderi ishinde Sý kodeksin alǵashqylardyń biri bolyp Qazaqstan qabyldady. Transshekaralyq ózenderdi paıdalaný, Araldy qutqarý, kásibı mamandar daıarlaý, gıdrotehnıkalyq nysandar jumysyn qadaǵalaý, sý sharýashylyǵynda ǵylymdy damytý, jańa tehnologııalardy engizý barysy zerttelip, jolǵa qoıyldy. Alaıda sońǵy otyz jyldan astam ýaqytta bul júıe ydyrap, sý júıesi tozýǵa aınaldy.
– Prezıdent sheshimimen byltyr Sý resýrstary jáne ırrıgasııa mınıstrligi quryldy. Birqatar mamandar elimizdegi tasqynnyń saldaryn sý júıesin basqaratyn tıisti salanyń bolmaǵandyǵymen baılanystyrady. Bıylǵy sý tasqynyna qalaısha jol berildi?
– Sýdyń arnasynan tasýy, qar erýi jylda qaıtalanatyn tabıǵattaǵy qalypty qubylys. Desek te, klımattyq ári geosaıası ahýal sýdyń strategııalyq resýrs ekenin ár kez esimizge salyp keledi. Bıyl birqatar oblystyń sý astynda qalyp, sý tasqynynyń aldyn ala almaýymyzdyń birqatar sebebi bar. Egemendik alǵan alǵashqy jyldarda ekonomıkalyq daǵdarys, aqsha jetispeýshiliginen kóptegen sala quldyrady. Sý sharýashylyǵy da osy daǵdarystyń qamytyn kıdi. Elimizdiń qan tamyry ispetti myńdaǵan shaqyrymǵa sozylyp jatqan sý qubyrlary, óndirister, sý beretin, qabyldaıtyn nysandardyń jumysy nasharlady. Kanaldarǵa qum toldy, shóp, qamys ósti, qurylǵylar tozdy. Jaǵasy jumaq, aýasy taza ań men qustyń mekenine aınalǵan toǵaıly sý qoımalary jekemenshikke satylyp ketti. Olardyń jumysyna kásibı mamandar aralasa almaı qaldy. Saldary áli tolyq zerttele qoımaǵan qazirgi Jetisý oblysyndaǵy Qyzylaǵashta bolǵan sý tasqyny soǵan dálel. Burynǵy jyldarda sý tasqynynyń aldyn alýmen oblystyq, aýdandyq deńgeıdegi memleket tarapynan qarjylaı qoldaýǵa ıe sý sharýashylyqtary aınalysatyn. Keıinnen olardyń jaǵdaıy sý tutynýshylardan jınaǵan qarjyǵa táýeldi bolyp qaldy. Biraq odan jınalǵan mıllıardtaǵan qarjy sý nysandaryn jańartý, jóndeýge emes, Astana mańyndaǵy iri korporasııalardy damytýǵa jumsalyp, sý ǵımarattary, nysandary ıesiz qaldy. Kásibı mamandardyń kúnkóristiń qamymen basqa salaǵa ketip qalǵanyna oblystardy sý basqanda naqty kózimiz jetti.
Memleket basshysy aldaǵy bes aıda zardap shekken óńirlerdi qalpyna keltirý jumysyn aıaqtaýdy tapsyrdy. Endi Prezıdent tapsyrmasyna oraı oblystyq, aýdandyq deńgeıdegi sý sharýashylyqtarynyń jumysyn qolǵa alyp, sý júıesine bólingen qarjy sonyń ıgiligine jumsalýǵa tıis.
– Bıyl sáýir aıynda Shymkentte Syrdarııa sý júıesin paıdalanýǵa qatysty bes memlekettiń sý mınıstrleri qatysqan jıyn ótti. Úlken ózender boıynda tirshilik etip otyrǵan turǵyndar úshin bul jıynda qandaı jaǵymdy jańalyq aıtyldy?
– Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Túrikmenstan, Tájikstan, Qazaqstan arasyndaǵy sýdy paıdalaný boıynsha yntymaqtastyq kelisiminiń otyz jyldan astam tarıhy bar. Kezinde osy komıssııanyń jumysyna Qazaqstan muryndyq bolyp, memleketaralyq ózenderdiń sý resýrsyn paıdalaný, qorǵaý kelisimderine qol qoıylǵan edi. Búginde Qazaqstandy Qyrǵyzstanmen – Shý, Talas, О́zbekstan, Tájikstan, Qyrǵyzstanmen Syrdarııa, Reseımen – Edilden Ertiske deıin 7-8, Qytaımen 24 ózen baılanystyrady. Byltyrǵa deıin tıisti mınıstrliktiń bolmaǵandyǵynan elimizdiń osy ózenderden alatyn úlesin talap etetin respýblıkada mekeme qalmady. Bıylǵy tasqynǵa sebep bolǵan jaıttyń biri – salanyń suraýsyz, baqylaýsyz qalǵandyǵy. Búginde Syrdarııa boıynda qyrǵyzdardyń – Toqtaǵul, tájik aǵaıyndardyń – Qaıraqqum, О́zbekstannyń – Ándijan, Sharbaq, beri qaraı Qazaqstanda Shardara sý qoımasy ornalasqan. Osy elder qys kezinde qoımalaryna sý jınap, sý jiberetin mezgilde bir-birine oń qabaq tanytatyn. Energııa jetispeýshiligine baılanysty Qyrǵyzstanǵa qys aılarynda Qazaqstan kómir, О́zbekstan gaz jetkizetin edi. Al aıyrmashylyǵy ortalyqtan óteletin. Egemendik alǵan soń mundaı nysandar jekemenshikke ótip ketti de, qyrǵyz aǵaıyndar energııa alý úshin qys aıynda Syrdarııa sýyn erkin jibere beretin boldy. Osylaı Aral, Qazaly, Qyzylorda, Jańaqorǵanda muz qatyp jatqan ózen ústinen sý júrip ótýi qalypqa aınaldy. Kezinde sýdy Aral, Syrdarııa boıyndaǵy kólderge jiberý týraly kelisim bolǵan. Endi olar О́zbekstan jaǵynda salynǵan Arnasaı sý qoımasyn ashyp jiberdi de, elimizdi jazda da, qysta da sý basyp jatyr. Qazaqstan taraby sýdy Shymkentte Kóksaraıǵa jınap, ony kóktemde egistikke, Aralǵa jiberip otyr. Kezinde ǵylymı saraptamasy jasalyp, bári ekshelip jazylǵan mańyzdy qujattyń talaptary, kelisimderi buzyldy. Sol jıynǵa men de qatysyp, olqylyqtardan Ortalyq Azııa halqy zardap shekpeýi kerektigin aıtyp, osy elderdiń sý qoımasyn sınhrondy rejimge kóshirýi qajettigi men sý mamandaryn daıarlaý máselesin kóterdim.
– Memleketter arasynda jasalǵan kelisimde sý paıdalanýdyń barlyq erejesi jazylǵanyn aıttyńyz. Qujatqa qol qoıǵan bes memlekette sýdyń paıdasymen qatar qaýpiniń joǵary ekenin bilip otyr. Talaptardy kúsheıtý úshin endi ne isteý kerek?
– Búginde jer júzindegi 200-den astam el úshin memleketaralyq ózender túıtkildi máselege aınaldy. Tushy sý kózi turaqty ólshem desek, ol azaıyp ketýi yqtımal. Joǵarydaǵy memleketaralyq kelisim boıynsha sýda árkimniń úlesi anyq kórsetilgen. Anyǵyna kelgende, Syrdarııanyń sý qory belgili, retti paıdalaný tártibi de sheshilgen. Osy oraıda Kaspıı, Aral, Balqash jaǵasynda gıdrologııalyq qyzmetter jumysyn jandandyryp, osy ózenderdiń sýyn aýyzsý, óndiris, egistikke paıdalaný arqyly sý resýrsyna paıdalanýdyń tıimdiligine mán beretin kez keldi. Sońǵy jyldary kelisimge qol qoıǵan bes memlekettiń halqy 60 mln-nan asyp ketti. Mysaly, Ámýdarııanyń jyldyq sý mólsheri orta eseppen 100 mlrd tekshe metrdi quraıdy. Tájikstan, О́zbekstan, Túrikmenstannyń jerleri sýarmaly ekenin eskersek, qazir óndiris, qala men egistiktiń sýǵa qajettiligi 200 mlrd tekshe metrge jetti. Kezinde osy bes eldiń halqyna sý jetkizý úshin 200 myń shaqyrym kanal qazyldy. Endigi kezekte sý shyǵynyn boldyrmas úshin ǵylymı zertteýler negizinde jańbyrlatý, tamshylatyp sýǵaratyn zamanaýı ádisterdi paıdalaný arqyly 1 mln ga alqaptan 3 mlrd tekshe metr sý únemdeýge bolady. Transshekaralyq ózender boıynda Qazaqstannyń 2 mln ga sýarmaly jeri bar. Ony júıelep, rettep otyrý oblys, aýdan basshylarynyń jaýapkershiliginde desek, respýblıkalyq kanaldardy memleket óz qamqorlyǵyna alýy kerek.
– Respýblıkada jobalaý ınstıtýttarynyń, sý mamandaryn daıarlaıtyn oqý oryndarynyń joqtyǵy sý tasqyny kezinde aıqyn kórindi. Aldaǵy ýaqytta sý júıesiniń ǵylymı negizi, zertteýleri qalaı júzege asady?
– Elimizde sý jobasyn daıyndaıtyn birde-bir jobalaý ınstıtýty qalmady. «Qazgıdrovodhoz» degen jalǵyz mekemeniń ózi jekemenshikke ótip ketti. Munda sanaýly ǵana kásibı mamandar bar. Gıdrotehnıkalyq nysandardy salatyn qurylys mekemeleriniń jumysy toqyrady. Búginde respýblıka halqynyń sany 20 mln-nan asty. Kórsetkish jyldan-jylǵa ulǵaıǵan saıyn sýmen qamtamasyz etý de qıyndaı beredi. Joǵaryda atap ótkenimdeı, oblystyq, aýdandyq sý sharýashylyǵy mekemelerin qalpyna keltirip, mamandardy daıarlaýdy shuǵyl qolǵa alý qajet. Osy oraıda, tıisti mınıstrlikke óz tarapymyzdan jas mamandardyń aty-jónin kórsetip, tizimin de joldaǵan edik. Sý sharýashylyqtarynyń irgetasy aýyl, aýdan, oblystarda qalanýǵa tıis. Jobalaý ınstıtýty mamandary ár aýylǵa baryp, sýdyń qaıdan, qalaı keletinin, qansha tereńdikke jetip, arnasynan qansha asatyny jaıynda zertteý málimetterin jınaýǵa tıis. Al oǵan negiz bolatyn qujattardyń barlyǵy derlik kezinde jasalyp qoıǵan. Elimizdiń tutas jeri zerttelgen, kartasy syzylǵan 100 jyldyq tarıhy bar sý júıesiniń arhıvi qazirgi kezde Almatynyń kóne aýdanynda jertólede jatyr.
– Respýblıkada qansha sý qoımasy bar? Aldaǵy ýaqytta qandaı jańa sý qoımalaryn salý qajet?
– Esilden 60 shaqyrym joǵaryda Astana sý qoımasy ornalasqan. Ol Sergeev sý qoımasyna deıin barady. Búginde Astana halqy 1 mln-nan asty. Sý qaladan artylmaıdy. Al bir jaǵynan kóktemgi tasqyn sý Reseıge tekke ketip jatyr. Astana sý qoımasy Petropavl mańyndaǵy turǵyndardy sýmen qamtamasyz ete almaıdy. Sol sebepti Esildiń tusynda taǵy bir sý qoımasyn salý qajet. Sý tasqyny kezinde Jem ózeniniń boıyndaǵy Qulsarynyń quty qashty. О́tken ǵasyrdyń 60-jyldary Jem ózeni boıyndaǵy Araltóbede sý qoımasyn salý maqsatynda qurylys jumystaryn bastaý týraly sheshim qabyldanǵan bolatyn. Mamandar úshin turǵyn úılerdiń de irgesi qalanǵan edi. Qazir onyń qırandysy qaldy. Ýaqytynda sol sý qoımasy salynǵanda elge jetken alapat sý tasqynyna tosqaýyl bolar edi. Onyń mańy sýarmaly egistik, malǵa daıyn jem men shóptiń mekeni. Endi Araltóbe sý qoımasyn salý týraly másele qaıta kóterilip jatqan sııaqty. Mamandar sýdyń mólsheri sekýndpen ólshenetinin biledi. Sý elimizdiń shyǵysynda, ońtústiginde mol bolǵanymen, ortalyq óńirde sý tapshy, sýmen qamtamasyz etý máselesi áli kúnge sheshilgen joq.
– Sýdy ár el hal-qaderinshe tıimdi paıdalanýǵa tyrysyp otyr. Osy rette Eýropa, Qytaı, Azııa elderiniń jańa tehnologııalardy egistik alqaptarynda tıimdi paıdalanýy nátıjesin berip otyr. Respýblıkada sý júıesi ǵylymı turǵydan zerttelgen bolsa, sý qoryn aýyl sharýashylyǵynda nege tıimdi qoldana almaı otyrmyz?
– Kezinde ózen tasyǵan mezgilde tasqyn sýdy tıimdi paıdalaný úshin shabyndyq jerlerde sý shyǵaratyn júıeler salynǵan bolatyn. Erigen qar sýyn paıdalaný tártibi de jasalǵan. Mysaly, Qorǵaljyn kóline quıatyn Nura ózeni mańynda Keńbıdaıyq shabyndyǵy jasalyp, 16 myń gektar sýǵarylatyn. Sol sııaqty Aqtóbe men Atyraýdyń arasynda Oıyl ózeni mańynda 20 myń gektardy alyp jatqan Tamdykól shabyndyǵyna Oıyldan kele jatqan sýdy buryp jiberetin. Ol mańda plotına da, damba da bar. Attyń boıy kórinbeıtin shabyndyq jaıqalyp ósetin. Qazir respýblıkada osyndaı sýarmaly alqaptar 1 mln gektardy quraıdy. Ertistiń boıynda – 260 myń, sondaı-aq ár oblysta mundaı shabyndyq jerler jetkilikti. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ózi shabyndyq jerlerdi durys ıgere almaı qaldy. Kezinde mamandar 1 gektardan qansha ónim alý, qansha sý berý qajettigin ǵylymı turǵydan dáleldep, ınjenerlik negizin jasaǵan. Endi, mine, jerdi tıimdi paıdalanýdyń ǵylymı negizin qurdymǵa jiberdik. Jer de tozyp barady, zardabyn turǵyndar kórip jatyr. Jer ıgerý, sýǵarýdyń tetikteri jelge ushqanmen birdeı. Kezinde 30 mln tonna astyq óndirip, temirjoldyń boıynda elevatorlar salyndy. Qazaqstan astyǵyn jyl boıy eshbir elge bermesten, ózi baptap, saqtaı alatyn deńgeıde edi. Endi ne boldy? Qoımalar jekemenshikke ótti. Jańbyr jaýsa, sharýalar alǵan ónimin shiritip alady. Árıne, quldyraǵan salany jónge keltirý ońaıǵa soǵa qoımaıdy. Biraq sharýa qojalyqtaryn kooperatıvterge biriktirý arqyly ár gektardan mol ónim alýdy oılastyratyn kez keldi. Zertteý nátıjesine súıensek, sýarmaly ár gektardan 200 dollar tabys tabýǵa bolady. Qojalyqtar birikse, olarǵa kanaldar arqyly sý jetkizý, mol ónim alatyn ádisterdi úıretý qajet. Topyraqty qunarlandyratyn jońyshqa sııaqty daqyldardy egý de ýaqyt talaby. Sý Kodeksin qabyldaýdy jyldamdatý qajet. Kaspıı, Balqash, Aral sııaqty iri basseınderdi saqtap, ózenderdiń arnasyn qurǵatyp alýdan qorǵaý, qus qonatyn, ań júretin, balyq ósetin jerlerge retimen sý beretin saýatty ǵylymı qadamdar qajet. Osy oraıda aldaǵy ýaqytta tıisti vedomstvodan ónimdi jumys kútemiz. Sýdy qunttaý eldik, jalpyhalyqtyq saıasatqa aınalýy kerek.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
