Alaıaqtyqty tyıýdyń tıimdi joly – aqparattyq saýat

– Qanat Aǵzamuly, qazirgi tań­da aýdandaǵy krımınogendik ahýal qa­laı? Qylmyspen kúreste jetis­tik­teri­ńiz bar ma?

– Aýdanymyzda krımınogendik ahýal turaqty. Oǵan bıyl barlyq qylmys túriniń 25 paıyzǵa tó­mendegeni naq­ty dálel. Jergilikti polısııa qyzmeti bóliminiń qyz­metkerleri jergilikti atqarýshy or­gandarmen jáne qoǵammen bir­lesip ákimshilik ýchaskelerde qu­qyqbuzýshylyqtardyń aldyn alý úshin kún­delikti negizde keshendi ju­mys júr­gizip keledi. Ishki ister mı­nıstr­liginiń «2024–2026 jyldarǵa arnalǵan azamat­tardyń múlikterin qorǵaý» josparyn iske asyrý aıasynda aýdan kóleminde 150-den astam beınebaqylaý kamerasy ornatyldy. Sonyń arqasynda qoǵamdyq oryndarda jasalatyn ákimshilik jáne qylmystyq quqyqbuzýshylyqtar edáýir azaıdy.

– Degenmen aýdanda negizinen qan­daı qylmys túri kóbirek tir­ke­ledi?

– Selınograd aýdany aýmaǵyn­da Aqmol, Qaraótkel, Qoıandy, Ta­lap­ker, Qyzylsýat sekildi bes iri eldi me­ken bar. Munda kó­bi­ne urlyq, tonaý jıi tirkeledi. Negizinen salynyp bit­­pe­gen, qaraýsyz qaldyrylǵan, qor­­shal­maǵan, beınebaqylaý kameralary or­natylmaǵan, «Kórshiler baqylaýy» tájirıbesi eskerilmegen úılerge ury-qary túsip jatady. Sondyqtan tár­tip saqshylary kún saıyn urlyqqa jol bermeý, kóshede, qoǵamdyq oryndar­da quqyqtyq tártipti talapqa saı saq­taý, qylmystyń aldyn alý men jolyn kesý, esepte turǵan adamdar tarapynan qylmystyq isterdiń qaıtalanýyn boldyrmaý, azamattarmen tyǵyz senimdi qarym-qatynas ornatý, jolda kólik apattarynyń oryn alýyna jol bermeý, júrgizýshiler tarapynan ereje saqtaý sekildi aldyn alý jumystaryn júr­gizip keledi. Sonymen birge jýyrda, ıaǵnı 21–31 mamyr aralyǵynda aýdan kólemin­de jol qozǵalysy qaýipsizdiginiń onkúndigi ótti. Biz joldyń qarsy jolaǵyna shyǵyp ketý, kólikti mas kúıde basqarý sekildi apatqa sebepshi bolatyn jaǵdaılardyń jolyn kesý maqsatynda sharalar qabyldadyq.

Al adam óltirý, zorlaý, adam óli­mine alyp keletin jol-kólik oqıǵalary sekil­di aýyr jáne asa aýyr qylmystar óte az tirkeledi. Olar da bir­tindep azaıyp keledi.

– Sondaı aýyr qyl­mystar­dyń biri – qazir qoǵamda kóp kóteri­lip júr­gen tur­mystyq zorlyq-zombylyq. Zań­syz­dyqtyń bul túrimen kúres nátı­jesin berip jatyr ma?

– Bıyl zańnamaǵa ózgerister engi­zil­geli beri turmystyq zorlyq-zom­bylyq oqıǵalary azaıdy. Bizdiń po­­lı­sııa qyzmetkerlerimiz jańasha tár­tip­pen jumys júrgizip jatyr. Qazir jábir­le­nýshi tarapynan aryz jazylmasa da, oqıǵa týraly qońy­raý túskennen keıin birden isti qozǵap, tirkep, sot­qa jiberemiz. Soń­­ǵy sheshimdi solar qabyl­daıdy. Budan bylaı eki jaqtyń keli­si­mimen bir ret keshirim beriledi. Qaı­ta­lansa, mindetti túrde 20–25 táýlikke qamalady.

– Astanaǵa kelimdi-ketimdi adam da, kóship kelýshiler da kóp. Olar­­­dyń bir bóligi qalaǵa irgeles eldi mekenderge turaqtaıtyny belgili. Qazirgi kúni aýdanda qansha sheteldik tirkelgen?

– Búgingi tańda Selınograd aýdanynda 578 turaqty turatyn shetel­dik bar, Sonymen birge azamattyǵy joq – 24, maýsymdyq jumysqa ýaqytsha kel­gen 1713 adam tirkelgen. Kóshi-qon qyz­metkerleri olardyń ýaqyt­sha jáne turaqty tirkelgen mekenjaılaryna ba­ryp, baqylaý júrgizip otyrady. Kó­shi-qon zańnamasy talaptaryn saq­taý týraly túsindirme jumystary júr­giziledi. Elde bolý tártibin buzǵan she­tel­dikterdi, sonymen birge sheteldik ju­mys kúshin tartý erejelerin buzǵan ju­mys berýshilerdi anyqtaý sharalary da uıym­dastyrylǵan. Aýdan kóle­minde zańsyz kóshi-qonnyń jolyn kesý maq­satynda «Mıgrant» jáne «Zańsyz kelýshi» jedel aldyn alý is-sharalary ótkizilip turady.

– Qazir qoǵamda kóp kóterilip júr­gen qylmystardyń taǵy biri – ınternettegi alaıaqtyq. Olarǵa aldanyp qa­lyp jatqandar kóp pe?

– Qazir elimizde bank qyzmetkeri bolyp qońyraý shalý jaǵdaılary kóbe­ıip turǵany belgili. Bizdiń aýdan da budan tys emes. Dál qazirgi tańda bizde osyn­daı 13 qylmys ashylmaı tur. ­Má­selen, alaıaqtar adamdarǵa habarlasyp, qashyqtyqtan basqarýǵa arnalǵan AnyDesk, TeamViewer, HopToDesk sekildi qosym­shalardy ornatýdy suraıdy. Sodan keıin aıdalada otyryp olar­dyń onlaın-shottaryna kirip qarjyla­ryn jymqyryp ketedi. Paıdakúnemder kóbinese OLX, «Kolesa», «Krisha.kz» se­kildi tanymal saıttarǵa tómen baǵada habarlandyrýlar ornalastyrý arqyly adamdardy qyzyqtyryp, ózderine tartady.

Shynaıy ómirde jasalǵan qyl­­mys­tarǵa qaraǵanda «onlaın» álem­degi alaıaq­tyq quqyqbuzýshy­lyq­ta­ryn ashýda birqatar qıyndyqqa jo­lyǵatyny­myz ras. Bul – aqparattyq tehnologııa­lardy qoldaný arqyly jasalatyn spe­sıfıkalyq qylmys túri. Onyń ústine kóbin negizinen shetelde otyrǵan adamdar jasaıdy. Sondyqtan biz shetelden qońyraý shalǵan alaıaqty anyqtaǵan­nan keıin sol elge suraý salamyz. Alaı­da zań­darymyzdyń erekshelikterine baılanysty olardan jaýap alý merzimi uzaqqa sozylyp ketedi. Sal­darynan qozǵalǵan qylmystyq ister orta joldan toqtap qalady.

Qazirgi tańda ınternettegi alaıaq­tyqqa qarsy eń jaqsy shara – halyq­tyń aqpa­rattyq jáne quqyqtyq saýa­tyn kóterý. Internetti, adamdar­dyń onda ne istep jatqanyn tolyq baqy­lap otyrý múmkin emes. Sol sebepti biz de polısııa tarapynan halyq­ty ınternette jasalatyn qylmystar ­týraly qulaqtandyrý úshin keń kó­lem­de jumys júrgizemiz. Oqý oryn­darynda, túrli ujymda kezdesý­der ót­kizip, poshtaǵa, telefonǵa kel­gen kúmándi siltemelerge ótpeý, bank qyz­metkeriniń telefon arqyly habarlasyp, eshqandaı jeke basqa tıe­sili qupııa má­li­metterdi suramaıty­ny jaıynda túsin­diremiz. Dese de, áli de alaıaqtardyń arbaýyna ońaı erip, aldanyp qalyp jatqan ańqaý otan­dastarymyz az emes.

– Aýdanda mal urlyǵy kóp pe?

– Mal urlyǵy da qazir azaıdy. Dál búgingi tańda jyl basynan beri tirkelgen eki mal urlyǵy ǵana ashyl­ǵan joq. Biraq kúdiktiler anyq­taldy, olardy izdeý jumystary jal­ǵasyp jatyr.

Osyǵan qatysty taǵy bir jaıdy aıta ketý kerek. Aýdan Astanany aınala qorshap turǵandyqtan elor­da­ǵa baratyn 5 iri kúre jol bizdiń aýmaǵymyzdan ótedi. Keıde qaraýsyz qalǵan mal jolǵa shyǵyp ke­tip, jol-kólik oqıǵasyna sebep bolýy múmkin. Sondyqtan polısııa qatarynan ár joldy qadaǵalaıtyn arnaıy toptar jasaqtalǵan. Olar qaraý­syz júrgen maldy anyqtap, ıelerine qatysty ákimshilik hattama toltyrady. Eger ıesi anyqtalmasa, maldy arnaıy oryndarǵa qamaıdy. Aıta keteıin, qyzmetkerlerimiz kú­nine 5-ten 10-ǵa deıin osyndaı hattama toltyrady.

– Aýdan ústinen respýblıka­lyq mańyzy bar kúre joldar óteti­nin aıt­tyńyz. Kólik apattary jıi bola­ ma?

– О́kinishke qaraı, aýdan kóle­min­de adam ólimine aparyp soqty­ra­tyn iri jol apattary bolyp tura­dy. Qazir ádet­tegi kólik túrlerimen qa­tar skýterler, elektrli samokat­tar da jol qozǵalysyna qosylyp ja­tyr. Balalar kóbine mektepke, bas­qa da jerge osy kólik túrlerimen ba­ryp jatady. Sondyqtan biz bala­larǵa, olardyń ata-analaryna tú­sin­dirý jáne eskertý jumystaryn jıi júr­gizemiz. Sonyń ishinde aýyl­dar­dyń chattary arqyly da jumys isteımiz.

Atap aıtsaq, jergilikti polısııa qyzmeti bóliminiń qyzmetkerleri «Jol júrisi týraly» zań norma­la­ryn jáne jol erejesin tú­sin­dirý maqsatynda birqatar is-shara ótkizip turady. Mysaly, jazǵy demalys bas­talǵandyqtan jýyrda «Abaı­lańyz – balalar!» keń kólemdi aksııasyn bastadyq.

Sózimniń sońynda aıtarym, aýdanymyz óte úlken. О́zińiz aıtqandaı, Astanany aınala qorshap jatyrmyz. Odan bólek ózi jeke ákimshilik birlik bolsa da, 100 myńdaı halqy bar Qosshy qalasy da bizdiń aýdanǵa qaraıdy. Sondyqtan aýdanymyz óte kúrdeli. Kelip-ketip jat­qan halyq ta kóp, kólik te kóp. Resmı emes málimetterge sáıkes aýdanda qazir 200 myńdaı halyq turady. Qoıandy aýlynyń ózinde 60 myń adam bar. Olardyń kópshiligi Astanada jumys isteıdi. Tańerteń bári qalaǵa asyǵady, keshke keri shubyrady. Sondyqtan jol-kólik apattary, basqa da quqyq­buzýshylyq jıi bolyp jatady. Qyzmetkerlerimizge artylar júk aýyr, kúni-túni uıyqtamaı qoǵamdyq tártipti qadaǵalaý úshin eńbek etip jatyrmyz.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Eskendir ZULQARNAI,

«Egemen Qazaqstan»