Aktrısa aıtady: – Ártis adam úshin sahna degen – kúlli álem. Onda dúnıeniń bar qyzyǵy jatqandaı seziledi keıde. Sondyqtan da rólsiz júrip qalsaq, azdap aýyryp qalatynymyz ras. Biraq men barlyǵy úshin shúkir deımin. Armanymdaǵy róldiń barlyǵyn derlik sahnada sóıletý múmkindigi buıyrdy. Qazir de rólden kende emespin, buıyrǵanyn oınap kelemiz. О́ziń de kórgen bolarsyń, jaqynda maǵan arnap ózimniń – 70, sahnalyq ǵumyrymnyń 50 jyldyǵyna oraı rejısser, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Bolat Uzaqov ıtalııalyq dramatýrg Edýardo de Fılıpponyń «Áıel qupııasy» lırıkalyq dramasyn qoıdy. Oqyǵan adamdar biledi, jalpy, pesanyń túpnusqasyndaǵy oqıǵa jelisi ultymyzdyń mentalıtetinen alshaqtaý ǵoı. Sondyqtan bolar, rejısser shyǵarmany alǵash usynǵanda «Dál osy qalpynda qoısaq, kórermen túsinip, qabyldaı qoıar ma eken?» degen de ishteı kúmánǵa toly oı boldy. Biraq Bolat Qasymjanuly spektakl sıýjetin búgingi zamanǵa laıyqtap qoıatyndyǵyn, basty planǵa ana men bala arasyndaǵy uly sezim shyǵatyndyǵyn jetkizgende, ishtegi kúmán birden seıildi. Daıyndyqqa kirisip kettik. Tórt aıǵa sozylǵan tyńǵylyqty daıyndyqtan soń «Áıel qupııasyn» kórermenderimizge usynyp ta úlgerdik. Jyly qabyldanǵan sııaqty. Rejısser ýáde etkendeı, bizdiń qoıylym balalarynyń bolashaǵy úshin janyn bergen ana týraly bolyp shyqty. Sebebi ana balasyn qandaı bolsa da jaqsy kóredi. Olardyń óskende jaqsy ómir súrgenin, sapaly bilim alǵanyn qalaıdy. Sol jolda boıyndaǵy baryn sarp etýge ázir ǵoı ázız júrek ıesi. Odan bólek júrek máselesi, mahabbat týraly da tolǵandyq. Sol arqyly búgingi qoǵamdy, er men áıel arasyndaǵy qarym-qatynas qundylyqtaryn kórsetýge umtyldyq. Jalpy, psıhologııalyq róldiń qaı-qaısysy da akterdi ósiredi ǵoı. Osy jasymda saraptaǵan keıipkerim Fılýmena Martýranonyń orny men úshin bir tóbe bolǵany anyq. Sebebi men de jar boldym, búginde úsh birdeı qyzdyń anasymyn, táp-tátti nemerelerimniń ájesimin. Sondyqtan da Fılýmenamen birden «til tabystym». Boıymdaǵy balalaryma degen bar mahabbatty osy qoıylym arqyly kórsetýge kúsh saldym. Ony talǵampaz kórermen de sezgen sııaqty. Jyly qabyldap, tolassyz yqylasyn jaýdyrǵanyn kórip, kóńilim jaılandy.
Men oıladym: Belgili teatr synshysy, ustazymyz Áshirbek Syǵaı aıtyp ketkendeı, «Onyń sýretkerlik máneri, shyǵarmashylyq stıli H.Bókeevany eske salyp óterdeı. Eýropalyq, shyǵystyq sahnalyq mádenıetti qatar ıegerýge degen talpynys-talaby birden-aq kózge urady. Ishpen seziný, egilip oınaý, akterlik parasat pen bıik mádenıet qaǵıdalaryn boıyna tabıǵı seziný qasıetteri – Janattyń eń-eń qymbat ustanymdary. Iá, Janat Chaıkına jaı esim emes». Onyń aıqyn aıǵaǵy aktrısa sahnadaǵy jartyǵasyrlyq syndarly ǵumyrynda qazaq teatr ónerine M.Áýezovtiń «Qaragóz» – Qaragóz, «Abaı» – Maǵysh, «Han Kene» – Qarashash, «Túngi saryn» – Júztaılaq, «Aıman – Sholpan» – Sholpan, Ǵ.Músirepov «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» – Baıan, «Aqan seri – Aqtoqty» – Aqtoqty, B.Maılın «Shuǵanyń belgisi» – Shuǵa, A.Chehov «Vanıa aǵaı» – Sonıa, «Shaǵala» – Zarechnaıa, Ý.Shekspır «Asaýǵa tusaý» – Katarına, «Lır Patsha» – Kordelııa men Shýt, «Sonetteri» – Aqyn, F.Shıller «Marııa Stıýart» – Marııa Stıýart, Evrıpıd «Medeıa» – Medeıa, Sh.Aıtmatov «Ana – Jer-Ana» – Jer-Ana, A.Sagarelı «Gamardjoba» – Hanýma, J.Shevre «Izgilik formýlasy» – Jann, E.Shmıtt «Hat» – Roza ájeı, E.Fılıppo «Áıel qupııasy» – Fılýmena Martýrano syndy shoqtyǵy bıik keıipkerlerdi syılady. Janat Chaıkına somdaǵan sulý lırıkalyq keıipkerleri arqyly rýhy kúshti áıel zatynyń, ardaqty analar beınesiniń eń aıaýly minez-qasıetterimen qatar, adamnyń dara tulǵalyǵy, azamattyq rýhtyń bıiktigi, mahabbattyń qudirettiligi erekshe jarqyraı kórinedi. Jas shamalary, túsinik-túısikteri ár deńgeıli bolǵanymen, bul keıipkerlerdiń barlyǵy sońynda kelip Ana degen uǵymnyń aıasynan pana tabar edi».
Aktrısa aıtady: – Men úshin Ana sóziniń orny qashanda bıik. Osy jasqa kelsem de myna álem tutastaı ana mahabbatynan jaratylǵandaı sezinetinim de bar keıde. Ol – men úshin bitpeıtin, sarqylmaıtyn saǵynysh. Sondyqtan bolar, maǵan buıyrǵan qandaı róldi de Ana degen parasat bıiginen saraptaýǵa tyrystym. Sebebi men ana mahabbatynan nár alyp, anamnyń aq batasymen kógergen janmyn. Olaı deıtinim, ákem Ańsabaı Shaıqyuly qansha balajan, meıirimdi bolǵanymen, ol kisige ul-qyzdarynyń ósip-óngenin, rahatyn kórýdi jazbaǵan eken. Meniń úsh jasqa tolar-tolmas shaǵymda ákem Ańsabaı nebári 44 jasynda dúnıeden ótti. Aıaqasty aýyryp, sátsiz jasalǵan operasııadan keıin kenetten kóz jumdy. Ákemniń beınesi maǵan tek fotosýretterden ǵana tanys: uzyn boıly, dene bitimi jınaqy, at jaqty, qara tory, qoıý shashyn tógilte artqa qaıyrǵan kelbetti adam eken. Ákemniń kózin kórgender: «Ańsabaıdan aýmaısyń» deıtin únemi. Senesiz be, men úshin bul ómirde odan asqan maqtaý bolmapty. Al anam Maqpýza Ybyraıqyzy 32 jasynda shıetteı alty balasyn qushaqtap, jesir qaldy. Sonda kenje baýyrym Samat eki jasta eken. Anam jas kezinde óte kórikti bolypty. Orta boıly, taldyrmash kelgen kelisti músin, appaq sútteı sulý ajar, tilersekke túsken uzyn qoıý qara shash kórgen jannyń kóńilin toıdyrǵandaı-aq eken. Taǵdyrdyń aldymyzdan tosqan nebir taýqymetine qaramastan, anam er adamǵa bergisiz qaısarlyq kórsetip, barlyǵymyzdy ósirip, aıaqtandyrdy. Árqaısymyz búginde ómirden óz jolymyzdy taýyp, adam qataryna qosylsaq, ol da sol aıaýly anamnyń bar jastyq ómirin bizdiń baqytty balalyǵymyzdyń jolyna qıǵan qaısarlyǵy dep bilemin. Osy kúnge deıin menen «Famılııańyz nege Chaıkına?!» dep suraýshylar kóp. Sizdiń de kókeıińizde osy suraq turǵanyn kózińizden oqyp turmyn (kúldi). Árıne, qazaqtyń qara tory qyzynyń orys famılııasynda bolǵany ári ersi, ári qyzyq shyǵar. Tipti jas kezimde orys kórshilerimiz Janat emes, Lıza Chaıkına dep ataıtyn. Sebebi Keńes odaǵynda sondaı batyr qyz ótken eken. Jastaý kezimde asyǵyp turǵan ýaqytta «Kúıeýim orys» dep qujattarymdy alyp, júgirip ketetinmin. Shyn máninde, olaı emes, árıne. Ákem orystardyń arasynda ósti, qyzmet babynda da únemi orystarmen aralasqan soń Shaıqy degen esimdi Chaıkın dep aýystyryp, sol qujat boıynsha týǵan biz osylaı atalyp ketippiz. Mine, Chaıkına atanýymnyń bar qupııasy osy ǵana. Árıne, búgingi tańda ákemniń sol kezdegi sheshimin maquldaý ońaı emes, biraq biz de eseıgen shaǵymyzda qujatymyzdy ózgertpedik. Turmysqa shyqqanda da barlyǵymyz anamnyń tilegi boıynsha óz famılııamyzda qala berdik. О́ıtkeni bul tek óte qysqa da ádemi, áýendi de sırek kezdesetin, adamnyń esinde birden jattalatyn jáne eń bastysy – ákemizden qalǵan eń aıaýly qundylyq.
Men oıladym: «1954 jyldyń 14 maýsymynda Pavlodar oblysynyń Ertis aýdanynda ómirge kelgen bolashaq óner ıesi es bilgeli ómirin ónermen toǵystyrǵan. Án saldy, ádemi bop álemge kózin ashty. Áıgili ánshi bolýdy armandady. Sondyqtan da Janatty bala kezden bári tez tanydy. Sabaqty jaqsy oqıtyn, ústi-basy muntazdaı, tap-tuınaqtaı taqyldaǵan qara qyz bolyp ósti. Birde anasy oınap júrgen qyzyn shaqyryp alyp: «Pavlodar degen úlken qalada ádemi, keń mektep salynypty. Onda pıanıno men án-bı úıretedi. Biraq ol mektepte jatyp oqý kerek, barasyń ba?» degende, jeti jastaǵy Janat: «Baramyn!» dep jaýap beredi qyzyǵýshylyǵy men qorqynyshy aralas. Internatta oqyǵan jyldary mekteptegi úıirmelerge belsene qatysyp, kóptiń súıispenshiligine bólengen boıjetkenniń ómirin birde Almatydan arnaıy kelgen qonaqtar bir-aq sátte ózgertip jiberdi. Janary ottaı janǵan sulý qyzdyń aldaǵy taǵdyryn sahnadan kórgen kóregen ustaz Rabıǵa Qanybaeva jalyndaǵan Janatty Almatyǵa ózimen birge ertip áketedi. Mine, osy sátten bastap Ertistiń erkesi Alataýdyń arýyna aınalyp shyǵa keledi. Osylaısha, ánshi bolam dep Almatyǵa attanǵan boıjetken konservatorııadan bir-aq shyqty. Akter degen ne mamandyq? Ol kim bolyp shyǵady? Qaıda isteıdi? Onda kimder sabaq beredi? Bilmegen... Tek bar uqqany – keıin oqýyn bitirgende kınoǵa túsýi múmkin. Boıjetkenge unaǵany osy ǵana. Kınoǵa túsý. О́ıtkeni ol kıno kórgendi, ásirese úndi fılmderin tamashalaǵandy jaqsy kóretin. Taǵdyrdyń tartýy shyǵar, osylaısha armanyn arqalap Almatyǵa jetken jas qyz sáti túsip, Qazaqstannyń Halyq ártisi Sholpan Jandarbekovanyń kýrsyna qabyldanady».
Aktrısa aıtady: – Iá, bul bir qyzyq jaǵdaı bolǵan. Sol kezdegi koreı-uıǵyr teatrynyń ǵımaratynda beıtanys bir pıanıspen ánderimizdi bir ret qaıtalap alyp, obylystan kelgen jastar óz ónerlerin komıssııa múshelerine kezekpen kórsete bastady. Kezek maǵan da keldi. Baıanǵa ǵana úırenip alǵan men pıanıstiń súıemeldeýine durys ilese almaı, bir ánimdi ǵana aıtyp shyqtym. «Bárin qurttym-aý» dep óz-ózime yza bolyp, qatty qynjyldym. Emtıhan nátjesi oqyla bastady. Bir kezde: «Chaıkına Janat, sen Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memlekettik konservatorııasynyń akterlik fakýltetine oqýǵa jiberilesiń» dedi. Esim kiresili-shyǵasyly. Aktrısa bolam ba? Eshýaqytta basyma kelmegen oı. Ne qýanarymdy, ne renjirimdi bilmeı ań-tańmyn. Bizdiń kýrstyń jetekshisi Qazaqstannyń Halyq ártisi Sholpan Jandarbekova eken. Men alǵashynda kınoǵa túsetin ártistiń oqýy desem, kelgenim – teatr fakýlteti bolyp shyqty. «Nesi bar, teatrda án-bı, qımyl-qozǵalys, ról oınaý – bári bar ǵoı» dep, bir-birimizdi jubatqandaı keńes berip, aldaǵy bolatyn emtıhandarǵa daıyndyqty bastap kettik. Jetpiske jýyq talapkerdiń ishinen 12 jigit, 5-aq qyz oqýǵa qabyldandyq. Sońǵy emtıhanda ǵana Sholpan apaımen alǵash ret júzdestik. Akterlik sheberlik synaǵyna apaı ózi qatysyp, bizdi tańdap aldy. Ol kezde Sholpan apaıdyń sahnadaǵy sheberliginen habarymyz joq, tek kıgen kıimi, júris-turysy, ádemi saýsaqtary men hosh ısi, aıtqan sózi bizdi erekshe eliktirdi. Keıin teatrǵa baryp, ustazymyzdyń oıynyn kórgende kópke deıin alǵan áserimizden shyǵa almadyq. Osylaısha, sahna sıqyryna arbalyp, «estrada ánshisi bolamyn» degen armanym birte-birte umytyla bastady. Bul óner satysy ánshi bolýdan áldeqaıda bıik, áldeqaıda tereń sııaqty kórindi sonda. О́ner men mádenıettiń, estetıka men etıkanyń, psıhologııa men fılosofııanyń qyr-syryna, qatparlaryna úńilemiz dep tórt jyldyń qalaı zý ete qalǵanyn da ańǵarmaı qalyppyz. Bul tórt jyl – meniń ómirimdi ózgertken, óner týraly jaıdaq túsinigime úlken tóńkeris ákelgen tabysty kezeń boldy. Osy úshin de boıymdaǵy talantty tanyp, teatrǵa baǵyttaǵan kóregen jan Qazaqstannyń Halyq ártisi, professor Rabıǵa Qanybaevaǵa, ańyz aktrısa Sholpan Jandarbekova bastaǵan ulaǵatty ustazdaryma alǵysym sheksiz.
Men oıladym: «Jolynda jaqsy jandar jolyǵyp, ónerdegi baǵytyn adaspaı tapqan Ańsabaıdyń alǵyr qyzy kýrstastarymen birge dıplomdaryn qolyna ala salyp, birden Taldyqorǵandaǵy jańadan ashylǵan teatrdyń kósegesin kógertýge attanady. Bul teatr Janat úshin jemisti boldy. Men degen aktrısalar armandaıtyn nebir rólder Chaıkınanyń mańdaıyna buıyrdy. Nebir talantty rejısserler kelip, Taldyqorǵan teatryna spektakl qoıdy. Solardyń qatarynda Ázirbaıjan Mámbetov te bar. Sýretker jańa teatrdyń jas akterlerin iriktep alyp, «Asaýǵa tusaýǵa» daıyndady. Kóp ishinen kózge túsken Janatty rejısser Katarına róline bekitti. Mundaı kesek beıneler, joǵaryda tizbelep ótkenimizdeı, aktrısanyń shyǵarmashylyq qorjynynda mol. Olardyń qatarynda – Eńlik, Nına Zarechnaıa, Medeıa, Kordelııa, Torǵyn syndy oıly da tereń obrazdar mol. Jalpy, Janat Chaıkınanyń shyǵarmashylyq jolyn úsh úlken kezeńge bólýge bolady. Alǵashqysy – Taldyqorǵan teatryndaǵy 15 jylǵa sozylǵan tabysty kezeń bolsa, kelesisi – aktrısanyń týǵan jeri Kereký teatryndaǵy jemisti jyldar. Al úshinshi kezeń – bas qalamyzdyń tórindegi bas teatr Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq mýzykalyq drama teatrynda tabysty jalǵasyp jatyr. Qaı teatrda qyzmet etpesin, kıeli sahnaǵa degen adaldyǵyn ózge baılyq pen ataqqa aıyrbastamaǵan aktrısa ónerdegi óristi jolyn óskeleń urpaqqa ónegeli etsem degen armanyn da aıtyp qaldy sóz arasynda».
Aktrısa aıtady: – Qaı teatrda qyzmet etpeıin, men úshin aktrısadan buryn, adam retindegi arymnyń tazalyǵy mańyzdy boldy. Jaqsy ártisten buryn eń áýeli jaqsy adam bolsam dedim. Sol nıetime saı Alla Taǵala jolyma da jaqsy adamdardy jolyqtyrǵan bolar. О́ner týdyrǵan úsh teatrmnyń da meniń ómirimnen, shyǵarmashylyq jolymnan alar orny úlken. Árqaısysy bir-bir mektep boldy desem, qatelespeımin. Ásirese Taldyqorǵan teatrynyń taǵdyrymyzǵa bergen tartýy mol. Áli esimde, ekinshi kýrstyń aıaǵynda bizdiń kýrstyń stýdentteri shetinen turmysqa shyǵa bastady. Aldymen Ajar qurbymyz KSRO Halyq ártisi Hadısha Bókeevanyń kýrsynda oqıtyn Tuńǵyshbaıǵa, odan keıin men sol kýrstyń stýdenti Sekerbekke, Almahan Kenjebekova óz kýrstasymyz Kendebaıǵa, al Jibek Lebaeva Saǵat Jylgeldıevke turmysqa shyqty. Barlyǵymyz stýdenttik jyldarda otbasyn qura júrip, ónerimizdi turalatqan joqpyz. Oqýymyzdy da oıdaǵydaı támamdap, teatrdaǵy rólderimizdi oınadyq. Bárine úlgerdik. Osy teatrda júrip «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi» ataǵyn aldym. Sondyqtan da Taldyqorǵan teatrynyń taǵdyrymnan alar orny úlken. Ásirese 1975 jyldyń 4 qarashasynda teatrdyń shymyldyǵyn Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh– Baıan sulý» qoılymymen ashqanymyzda, 21 jastaǵy men Baıannyń anasy Kúnikeıdi, al ustazym Sholpan Jandarbekova Qozynyń sheshesi Maqpaldy oınaǵandaǵy tolqynysty hám ózim úshin ónerdegi eń bir ónegeli tájirıbeni esh umyta almaspyn. Sońǵy sahnada qos ana Maqpal men Kúnekeı qos qarashyǵyn joqtap, Qodarǵa qarǵys aıtyp zaryn tógedi. Men ózimdi qansha ustaıyn desem de, tájirıbesiz jas emespin be, shynymen jylap qoıa beremin. Al Sholpan apaıǵa qarasam, daýysy sondaı zarly, al kózinen jas kórinbeıtin sııaqty. «Tehnıka degen osy eken ǵoı» deımin ishimnen. Ár spektaklde taýsylyp jylasa aktrısanyń nesi qalady? «Sen óziń jylama, kórermendi jylat» degen sóz osydan shyqqan bolar... Sol kezdegi bas rejısserimiz Muhtar Qambarovtyń spektaklden keıin Sholpan apaıǵa: «Shákirtińiz sizden basymyraq oınaǵan sııaqty» degen áziline: «Durys, solaı bolýy kerek. Ustazdan shákirt ozsa, mine, eńbektiń aqtalǵany sol» degen edi maqtanyshpen. Men úshin budan asqan baǵa joq.
Men oıladym: «Aktrısa tek teatr salasynda ǵana emes, kıno áleminde de kelisti keıipkerlerdi kemeline keltire keıiptedi. Sonyń biri – Serik Jarmuhamedov túsirgen áıgili «О́telmegen paryz» fılmi bolsa, ekinshisi – Jeltoqsan oqıǵasyna baılanysty taspalanǵan rejısser, Qazaqstannyń Halyq ártisi Talǵat Temenovtiń «Qyzǵysh qus» kartınasy. Sonda aktrısanyń sheberligine tánti bolǵan keńes kınosynyń ańyzy Nonna Mordıýkova rejısserge: «Janna kakaıa prelest! Talantlıvaıa, krasıvaıa. Eı nado po-bolshe snımatsıa... Ona... ona krasavısa» dep tamsanypty. Shynymen de Janat Ańsabaıqyzynyń boıynda naǵyz ártiske tán ádemilik pen náziktik, zııalylyq bar. Tek sol sulýlyqty Nona Mordıýkova aıtpaqshy, rejısserlerdiń qyraǵy kózi qalt jiberip alǵany ókintedi. Áıtpese, «nebir oıly beıneler Janat Chaıkınanyń keıipteýinde ózgeshe óre bıigine kóteriler me edi...» degen oı turady únemi kókeıde».
Aktrısa aıtady: Meniń ónerge esh ókpem joq. Shúkir, baqytty aktrısamyn. Boıymdaǵy baryma, talantyma saı óner týdyrdym, sahnada ómir súrdim. Kıno álemindegi tájirıbelerim de taǵylymymen qundy. Ásirese «О́telmegen paryz» fılmindegi qubylys akter Ánýar Moldabekovpen birge oınaýym – shyǵarmashylyǵymdaǵy eń bir jarqyn sátterdiń biri dep esepteımin. 1984 jyly «О́telmegen paryz» túsiriletin bolyp, irikteýden óttim. Kınosynaqty belgili kınoakter, rejısser Báıten Omarovpen ótip, rólge taǵaıyndaldym da, birazdan keıin túsirilimge shaqyryldym. Almatyǵa qaıta kelsem, basty rólde Báıten aǵa emes, Ánýar Moldabekov eken. Qatty tolqydym ári bir jaǵynan qýandym da. Fılmde meniń eki-aq kórinisim bar. Biri – Doshan Joljaqsynovpen, ekinshisi – Ánýar aǵamen. Ekeýi de biraz fılmge túsip, sahnada da, ekranda da maıtalman atanǵan kóremenniń súıikti akterleri. Tolqý da, qorqý da boldy árıne. Olarmen sóılespeı, alystaý aǵashtardyń arasynda júrip daıyndalatyn boldym. Baǵymyzǵa oraı, fılm sátti shyqty. Jastarǵa berer tárbıelik máni óte zor. Ánýar aǵanyń iri plandaǵy kózin kórgende shynymen tańǵalasyń! Sheberlik degen osyndaı bolsa kerek! Keıin de Taldyqorǵan teatryna kelip, spektaklderimdi kórip, jyly lebizin, qamqorlyǵyn bildirip júrdi. Sondaı qarapaıym jan bolatyn, jaryqtyq. «О́telmegen paryzdyń» túsirilgenine bıyl mine týra 40 jyl bolypty. Arada sonsha jyl ótse de, fılm áli teledıdardan túsken emes. Kórermenniń qaıtalap kórýden jalyqpaıtyn súıikti kınolarynyń biri. Fılm rejısseri Serik Jarmuhanbetov kınonyń túsirilim jumystary týraly kezinde «Jas Alash» gazetine suhbat berdi. Sonda jýrnalıstiń «Akterler qalaı irikteldi? Nege Chaıkına?» degen suraǵyna: «Chaıkınanyń kózinde únemi muń turatyn. Jábirlenýshilik bar. Bet jyrtysý sııaqty úlken qylyqtarǵa bara qoımaıdy» dep jaýap qaıtarypty. «Janaryńda muń bar seniń» degen sózdi basqalardan da jıi estidim... Al onyń jumbaǵyn ózim de áli sheshken joqpyn...
Áńgimelesken –
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»