Tól tabıǵatymyzdyń tazalyǵy mańyzdy

«Qoǵamda ekologııalyq máde­nıet qalyptasyp keledi. Biraq ótkir máseleler de az emes. О́kinishke qaraı, ózen-kóldiń jaǵasyn, orman ishin qoqysqa toltyratyndar áli de azaımaı tur. Tazalyqty saqtaý úshin arnaıy ekologııalyq sharalar ótkizýge májbúrmiz. Qazir eli­mizde «Taza Qazaqstan» aksııa­sy júrip jatqanyn bilesizder. Bul jumystyń tıimdi bolýy, eń aldymen, jurttyń sana-sezimine baılanysty. Árıne, azamat­tardyń ekologııalyq saýatyn kóterý de mańyzdy», dedi Memleket basshysy.

Prezıdent aıryqsha nazar aýdaryp otyrǵan ekologııalyq jaǵdaıy qıyn­daǵan taraptyń biri – Kóksheniń kúmis kólderi. Ásirese Shortandy men Aı­nakól. Mamandardyń esepteýine qaraǵanda, byltyrǵydaı qurǵaq­shylyq jyldary kól sýynyń kóp mólsheri býǵa aınalyp, ushyp ketedi eken. Onyń ústine «jyǵylǵanǵa judyryq» degendeı, Sarqyrama men Sarybulaq ózenderi toqyrap, jylap aǵatyn bolǵaly Býrabaı kólderin úste­meleı tolyqtyratyn sý az. Qar men jańbyr sýy kólge jete almaı, saı-salaǵa sińip ketedi. Sebep, tabıǵı sý joldary retsiz salynǵan ǵımarattarmen jabylyp qalǵan. 1960 jyldardaǵy jaǵdaımen salystyrǵanda Shortandy kóliniń deńgeıi 6-7 metr tómen túsken. Alǵashqy jaǵalaýdan 700-800 metr­ge deıin qashyqtaǵan.

Derekterge nazar salsaq, ótken ǵasyrdyń basynda Býrabaıdyń aı júzine kireýke túspeı, mólt-mólt etip bula kúıinde turǵanda osy ólkege at basyn burǵan belgili saıa­hatshy V.Se­menovtiń eńbeginde Shortandy kóliniń uzyndyǵy – 7 verst, eni – 5 verst, tereńdigi 2 arshyn bolǵandyǵy kórsetilgen. Saıa­hatshy kóldegi balyqtyń kóptigine tańǵalǵan. Osy bir kórinisti búgingi jaımen salǵastyra bezbendeseńiz, ókinish ózegińizdi órter edi. Jyl ótken saıyn Býrabaı kólderin tolyqtyratyn sý kózderi azaıyp, kól túbine shókken shirigen qamys pen qoǵanyń saldarynan tabanyndaǵy bulaq kózderi bitelip, aıanyshty kúıge túsken. Oqyrmanǵa túsinikti bolýy úshin 1 verstyń – 1,0668 shaqyrym ekenin aıta ketsek artyqtyǵy bolmas. Kól sýy kemimes úshin aǵyn sý jınalatyn aýqym da atshaptyrym bolýy kerek syńaıly. Osy arada eskere ketetin bir jaıt Býrabaı kólderi negizinen qar jáne jańbyr sýymen qorektenedi. Al ol sýlardyń kólge quıýyna ekologııa máselesin eskermeı salynǵan asfalt joldar bóget bolyp tur.

Áýlıekóldiń jaıy da osy. Bul kóldiń sý quramyna baılanys­ty ósimdikter kóp ósken. Keıin shirip, tabanyna shóge bastady. Imanaı aǵyndysy tartyldy, kólge quıylýy toqtady. Mine, osydan keıin kól sýy jaǵalaýdan qasha bastady. Endigi amal – bir kezde tolyqsyp jatqan kólder men býlyqsyp aqqan bulaqtardy tabıǵı qalpyna keltirý úshin keshendi zertteý jumystaryn júr­gizgen lázim. Eń aldymen, bar­lyq kedergi men kóleńkeli jaılardy anyqtap, kólge qııanat jasap turǵan keıbir ǵımarattardan arylý kerek shyǵar.

– Asylynda adamdar óziniń týǵan úıi ispetti tól tabıǵatty aıalap, qur­met­teýge tıisti, – deıdi Aqmola obly­synyń qurmetti azamaty Bolat Jan­ádilov – Sońǵy jyldary kórkem tabıǵat­tyń keskini júdep bara jatqanyn kórip júrmiz. Eldiń azamaty retinde jany­myzdyń ashıtyny da ras. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev óte durys aıtyp otyr. Tabys tabamyn dep tabıǵatqa taqsi­ret tarttyrýǵa bolmaıdy. Bul baı­lyqtyń ishinde keler urpaqtyń da sybaǵasy bar.

Iá, Býrabaı baýraıyna bir maýsymda mıllıondaǵan týrıst keledi. Adam aıaǵy kóp bolǵan soń tabıǵattyń aı jú­zine kireýke túsetini de aqıqat. Shyn­týaıtynda, Býrabaıdyń júktemesin azaıtý úshin týrızmge qolaıly ózge óńirlerdiń de múmkindigin paıdalaný kerek shyǵar. Máselen, ajarly, sulý Sandyqtaý óńiri. Býrabaı men Zerendideı emes, bul jerde adam aıaǵy sırek. Tumsa tabıǵattyń tunyǵy baǵzy zamandaǵy ýyz qalpynda dep aıtýǵa bolady. Kózin tapqanǵa týrızmdi damytýdyń múmkindigi de mol. Qoldyń salasyndaı aq qaıyńdar men máńgi jasyl qaraǵaılar kómkergen, aq bulaǵy shólirkegen, kenezesi kepken kórkem dalanyń tańdaıyn jibitip, kúni-túni aǵyp jatqan Sandyqtaý aýdanynyń kólemi 6,4 myń sharshy sha­qyrym, avtomobıl joldarynyń uzyndyǵy 777 shaqyrymǵa teń. Onyń 68 shaqyrymy – respýblıkalyq mańyzdaǵy, 135 shaqyrymy – oblystyq mańyzdaǵy joldar. Taý etegine, tabıǵat qoınaýyna baratyn taspadaı tegis jol tartylsa, jol boıynda qoǵamdyq tamaqtandyrý oryndary uıymdastyrylsa, kirpııaz týrıstiń kóńilinen shyǵatyn demalys oryndary salynsa, dál osy jerde tabysty týrızmdi táp-táýir uıymdastyrýǵa bolar edi. Tabıǵaty sylań qaqqan Sandyqtaý tósindegi Jabaı, Sar­qyrama, Jylandy, Ashyly, Aty­joq, Qońyr ózenderiniń shalǵyny belden keletin jaǵalaýy qandaı. Novonıkolsk, Jaq­sy-Jalǵyztaý, Qumdykól tárizdi tushy sýy mólt-mólt etip jatqan, aq balyǵy taıdaı týlaǵan aıdyndary da bar. Balyqshylardyń aıtýyna qara­ǵanda, balyqtyń jıyrmadan astam túri óristeıdi. Jyl saıyn kóktemgi sý tasqyny kezinde jergilikti jurtty ábigerge salatyn Jabaı ózenine taıdaı tolqyndary qos jaǵalaýdy kezek túsirip, Sarqyrama men Ashyly ózenderi qosylady. Úsh ózenniń túıisken jeri qaly kilemdeı qulpyrǵan, myń túske boıalyp, kóz arbaıtyn kórkem bir sýret.

Sandyqtaýdyń orman kólemi – shamamen alǵanda 70,8 myń gektar alqap. Negizinen aýdannyń soltústik jaǵynda ornalasqan. Kelimdi-ketimdi kisiniń azdyǵynan jaz aılarynda jemis-jıdegi kóz arbap, kıizdeı tustasyp jatady. Qustyń da júzden astam túri bar. It tumsyǵy ótpeıtin qalyń ormannyń ishinde maral, qasqyr, túlki, tıyn, qoıan, sýyr, borsyq, qarsaq jortyp júr. Keıbir derekke qaraǵanda, osy ormannyń ishinde aıý da meken etken desedi. Eń sońǵysyn 1897 jyly Rıabýhın degen ańshy atyp alypty.

Aýdanda 4 qonaqúı, 8 qonaqjaı bar. On beske jýyq qoǵamdyq ta­maqtandyrý oryny jumys isteıdi. Balqashın selosynda jeke kásip­kerler dámhanalar salyp jatyr.

Al kóne tarıh qazynasy tunyp tur. Bir ǵana mysal keltire ketelik, Kenesary hannyń sońynan erip bar ǵumyryn at jalynda ótkizgen esil er Shamaı batyrdyń kindik qany osy topyraqta tamǵan. Jer besigi de Maraldy ormanynyń bir múıisinde. Batyrdyń beıitine baryp quran oqımyn deýshilerdiń qarasy kóp. Byltyr Shamaı ba­tyrdyń beıitine jetkizer jol ishinara jóndeldi. Taǵy bir ta­ǵylymdy tulǵa – Kenjebaı batyr. Esil erdiń erligi ataqty Másh­húr Júsiptiń «Mes» jına­ǵynda baıandalady. Beıiti Menshıkovka selosynan alty shaqyrym jerde. Mine, osyndaı múmkindikti paıdalanyp, Býrabaı baýraıyndaǵy júktemeni sál azaıtsaq, tól tabıǵatymyzdyń tumsa qalpyn saqtap qalar ma edik?

Aqmola oblysy