Kollajdy jasaǵan – Záýresh Smaǵul, «EQ»
Ony qazir álemdegi ártúrli saıası kúsh aqparattyq maıdan quraly retinde paıdalanyp otyrǵany da málim. Sondyqtan da ulttyq qaýipsizdik, ulttyq múdde turǵysynan osy salany zańnamalyq retteý qajettigi týyndaǵan. Bul rette Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2022 jylǵy 16 naýryzdaǵy «Jańa Qazaqstan: jańarý men jańǵyrý joly» Joldaýynda: «Táýelsiz ári jaýapkershiligi joǵary buqaralyq aqparat quraldary bolmasa, qoǵamdy odan ári demokratııalandyrý múmkin emes ekenine senimdimin. Sondyqtan memlekettiń múddesin, qoǵamnyń suranysyn jáne medıasalanyń damý úrdisin eskere otyryp, BAQ týraly zańdy qaıta qaraý kerek», degen bolatyn.
Osyǵan oraı buqaralyq aqparat salasyndaǵy ýákiletti organ – Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi búgingi aqparattyq zaman talabyna ilese almaı qalǵan «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» jáne ««Teleradıo habarlaryn taratý týraly» zańdardyń ornyna ázirlegen «Mass-medıa týraly» zań dástúrli buqaralyq aqparat quraldary men ınternettegi jelilik basylymdarǵa birdeı mindet pen jaýapkershilik júktep otyr. Onyń 1-babynyń 6-tarmaǵynda: «buqaralyq aqparat quraly – merzimdi baspasóz basylymy, tele-, radıoarna, ınternet-basylym» dep kórsetilgen. Budan bylaı buqaralyq aqparat quraldary jáne ınternet-resýrstar Memleket basshysy bıylǵy 19 maýsymda qol qoıǵan «Mass-medıa týraly» zań aıasynda, al áleýmettik jelidegi paraqshalar jáne platformalar byltyrǵy 10 shildede qabyldanǵan «Onlaın platformalar jáne onlaın-jarnama týraly» zań aıasynda retteletin bolady.
«Mass-medıa týraly» zań jýrnalısterdiń quqyqtaryn keńeıtkendigimen de mańyzdy. Máselen, jýrnalıster qaýymy resmı habarlarǵa jatpaıtyn aqparatty berý týraly suraý salýǵa memlekettik organdardyń burynǵy jeti jumys kúniniń ornyna bes jumys kúni ishinde jaýap berýi jónindegi túzetýdi qýana quptap otyr. Bul norma atalǵan zańnyń 36-babynyń 1-tarmaǵynda kórsetilgen. Sondaı-aq «Teriske shyǵarý ne jaýap berý quqyǵy» týraly 38-baptyń 1-tarmaǵynda: «Osy bapta kórsetilgen quqyqtardyń buzylýyna baılanysty buqaralyq aqparat quraldaryna qoıylatyn talaptar boıynsha talap qoıý merzimi osyndaı málimetter buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanǵan kúnnen bastap bir jyldy quraıdy», dep jazylǵan. Burynǵy «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» zańda bolmaǵan bul jańa norma BAQ redaksııalary men jýrnalısterdiń quqyqtyq jaǵdaıyn jaqsartatyny daýsyz. Sebebi olar buǵan deıin tipti jıyrma-otyz jyl buryn jaryq kórgen materıaldarda kórsetilgen málimetter úshin teriske shyǵarý aqparatyn jarııalaýǵa nemese zań aldynda jaýap berýge májbúr boldy. Bir aıta keterligi, atalǵan zańnyń áýelgi jobasynda teriske shyǵarý merzimin úsh jylmen shekteý usynylǵan bolatyn. Biraq Ulybrıtanııanyń 1996 jyly qabyldaǵan jala jabý týraly zańyna súıenip, talap qoıý merzimin bir jylmen shekteýdi usynǵan sarapshylar, jýrnalıster men zańgerlerdiń pikirine Májilis depýtattary qoldaý bildirdi.
«Mass-medıa týraly» zań ana tilimizdi, ulttyq qundylyqtarymyzdy nasıhattaýda da eleýli ilgerileýge múmkindik berip otyr. Mysaly, memlekettik tildegi tele-, radıo baǵdarlamalardyń apta saıynǵy kólemin burynǵy 50 paıyzdan 60 paıyzǵa deıin kezeń-kezeńmen ulǵaıtý belgilengen. Buǵan qosa otandyq tele-, radıo baǵdarlamalardyń jáne otandyq avtorlardyń mýzykalyq shyǵarmalarynyń otandyq tele-, radıo arnalardaǵy kólemin burynǵy 50 paıyzdan 60 paıyzǵa deıin kezeń-kezeńmen ulǵaıtý kózdelip otyr. Al otandyq tele-, radıo arnalardaǵy sheteldik baǵdarlamalardyń retranslıasııasyn burynǵy 20 paıyzdan 10 paıyzǵa deıin azaıtý zańdastyryldy.
Qazirgi almaǵaıyp zamanda memlekettik aqparattyq saıasatty júzege asyrýda memlekettik emes buqaralyq aqparat quraldarynyń áleýetin de tıimdi paıdalaný qajettigi sózsiz. Osyǵan oraı olarǵa arnaıy granttar berý qarastyrylyp otyr. «Mass-medıa týraly» zańnyń 33-babynyń 1-tarmaǵynda: «Granttar memlekettik emes buqaralyq aqparat quraldaryna otandyq kontentti damytýǵa, Qazaqstan Respýblıkasynyń aqparattyq egemendigin nyǵaıtýǵa jəne qorǵaýǵa beriledi. Granttar memlekettik emes buqaralyq aqparat quraldaryna, onyń ishinde: balalarǵa arnalǵan kontentti jasaýǵa; óńirlik merzimdi baspasóz basylymdaryn damytýǵa beriledi» dep aıqyndaldy. Al osy baptyń 2-tarmaǵynda: «Memlekettik tildegi granttardyń kólemi granttardyń jalpy jyldyq kóleminiń úshten ekisinen kem bolmaýǵa tıis» dep kórsetilgendigi de – ulttyq múddemizge saı sheshim. Zańǵa sáıkes Memlekettik aqparattyq saıasat məseleleri jónindegi respýblıkalyq komıssııa memlekettik aqparattyq saıasattyń basym baǵyttaryna səıkes granttardyń taqyryptyq baǵyttary men kólemderin bekitetin bolady.
«Mass-medıa týraly» zań jobasyn talqylaý barysynda jýrnalıstik qoǵamdastyq Qylmystyq kodekstiń «Jýrnalıstiń zańdy kásibı qyzmetine kedergi jasaý» dep atalatyn 158-babyn sırek qoldanylýyna baılanysty qylmyssyzdandyrý týraly usynysqa baılanysty alańdaýshylyq bildirgen. Shyntýaıtynda, jýrnalısterdiń kásibı qyzmetindegi quqyqtyq mártebesin memlekettik qyzmetshilermen jáne quqyq qorǵaýshylarmen teńestirip turǵan bapty zańnan alyp tastaý BAQ ókilderine qatysty quqyq buzýshylyqtardyń jıileýine ákelip soǵýy múmkin edi. Ádil synǵa qulaq asqan Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi atalǵan normany zań jobasynan alyp tastady. Sondaı-aq jýrnalıster synyna ilikken baspasóz kartasyn engizý týraly normany Májilis depýtattary da qoldaǵan joq.
«Kelisip pishken ton kelte bolmas» degendeı, uzaq ta jan-jaqty talqylaýdan keıin qabyldanǵan «Mass-medıa týraly» zań zaman talabyna saı qujat dep bilemiz.
