Bıýdjettiń júıeli basqarylýy – basty másele

5 myńnan asa ótinish tústi

Birlesken otyrystyń kún tár­­tibinde alǵash talqylanǵan má­se­le – Konstıtýsııalyq sot­­tyń «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy konstıtýsııalyq zańdylyqtyń jaı-kúıi týraly» joldaýy. Osy jaıynda baıandama jasaǵan KS tóraǵasy Elvıra Ázimova eli­mizdegi konstıtýsııalyq zań­dylyqtyń 2023 jyldaǵy jaı-kúıi týraly joldaýyn usyndy.

Onyń aıtýynsha, ótken jyly konstıtýsııalyq baqylaý organyna azamattardan bes myńnan astam ótinish kelip túsken. Olar ne­gizinen zeınetaqy zańna­ma­synyń, Qylmystyq jáne Qyl­mystyq-prosestik kodeksterdiń, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týra­ly kodekstiń jáne Joǵar­ǵy sottyń normatıvtik qaýly­lary­nyń jekelegen normalarynyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin tekserýge qatysty júgingen.

«Azamattardan kelip túsken ótinishterdiń basym bóligi naqty ister boıynsha jalpy ıýrısdıksııa sot sheshimderiniń kúshin joıý nemese olardy qaıta qaraý týraly, sotqa deıingi ter­gep-tek­serýdiń jáne quqyq qor­ǵaý organdarynyń jekelegen qyz­met­kerleriniń ózge de áre­ket­teri­niń zańdylyǵyn tekserý týraly boldy. Negizinen mun­daı ótinishterdiń nysanasy Kons­tıtýsııalyq sottyń quzyreti­­ne kirmeıdi. Olar jalpy ıýrıs­dık­sııa sottarynyń nemese bas­qa mem­­le­kettik organdar­dyń qa­raýy­na jatady», dedi KS tóraǵasy.

Elvıra Ázimovanyń aıtýyn­sha, quqyqtyq qatynastardy retteý­diń jetkiliksizdigi jáne ji­berilgen quqyqtyq olqy­lyq­tar azamattardyń quqyqtary­na nuqsan keltirýge jáne olar­dyń konstıtýsııalyq kepildik­terin buzýǵa ákep soǵady. Kons­tı­tý­sııalyq sotqa júgingen azamat­tardyń qoldanystaǵy quqyq qorǵaý ınstıtýttary týraly qajetti túrde habardar bolmaýynan ne olarǵa senimsiz qaraýynan qoljetimdi quqyq quraldaryn ýaqtyly paıdalana almaýy da sırek emes.

«Konstıtýsııalyq normalar­dyń saqtalmaýyna baılanysty jeti zańnyń jáne Joǵarǵy sottyń bir normatıvtik qaýlysynyń ere­jeleri Konstıtýsııaǵa sáı­kes kelmeıdi dep tanyldy. Qazir­gi ýaqytta anyqtalǵan qu­qyq­tyq qaıshylyqtar eki zańda jáne Joǵarǵy sottyń nor­ma­tıvtik qaýlysynda joıyldy. Memlekettik qyzmetke jáne onyń erekshe túrlerine, sybaılas jemqorlyqqa qarsy, sondaı-aq qorǵaýshynyń kas­sasııalyq is-júrgizýdegi ókilet­tigine qatysty máseleler boıyn­sha tıisti zań jobalary Par­lamentte qaralyp jatyr. So­ny­men qatar qoldanystaǵy zań­dar­dyń Konstıtýsııalyq sot túsin­dirme bergen normalaryna zań shyǵarýshy barynsha tıimdi normatıvtik-quqyqtyq retteýdi ázirleý bóliginde nazar aýdarýy qajet», dedi ol.

Onyń aıtýynsha, máselen, Semeı ıadro­lyq synaq po­lı­­g­o­­nyn­daǵy ıadrolyq synaq­tardan zardap shekken aza­mat­tardy áleýmettik qorǵaý máse­leleri boıynsha Úkimetke zaqym­dal­ǵan aýmaqtardaǵy qazirgi radıoeko­logııalyq ahýaldy, sondaı-aq áleýmettik, ekologııalyq, demo­grafııalyq, medısınalyq jáne ózge de faktorlardy eskere oty­­ryp, jańa qaǵıdattar men tásil­d­erdi zerdeleý qajet.

Búgingi tańda Parlament bes zańnyń erejelerin Konstı­tý­sııaǵa sáıkes keltirgen. Qal­ǵan zańnamalyq usynystar Pala­talardyń qaraýynda nemese Úkimet deńgeıinde kelisý satysynda. Elvıra Ázimova zańnamalyq túzetýlerdi ázirleý jónindegi ju­mysty Konstıtýsııalyq sot­tyń usynymdaryn eskere otyryp, jalǵastyrý qajet ekenin aıtty. «Negizgi zańnyń ústemdigi maq­satyna jeke adam, qoǵam jáne memleket múddeleriniń ba­lansy men parıtetin saqtaý, teje­melik ári tepe-teńdik júıe­sin qoldaný arqyly qol jet­kizýge bolady. Demek konstı­týsııa­lyq zańdylyqty qamtamasyz etý – memlekettik bıliktiń ár­bir sýbek­tisi men laýazymdy adam­nyń norma shyǵarý úderisine jáne quqyq qoldaný praktıkasyna qatysý mindeti», dedi ol.

Kóleńkeli ekonomıka 18,8 paıyzǵa tómendedi

Birlesken otyrystyń kún tárti­binde qaralǵan ekinshi máse­le – Úkimet pen jáne Joǵary aýdı­torlyq palatanyń 2023 jylǵy respýblıkalyq bıýdjettiń at­qarylýy týraly esepteri. Bul másele boıynsha Qarjy mı­nıstri Mádı Tákıev pen Joǵary aýdı­torlyq palata tóraǵasy Álı­han Smaıylov baıandama jasady.

О́tken jyldyń negizgi kórset­kishterine qysqasha toqtalǵan Mádı Tákıev ishki jalpy ónim 5,1%-ǵa óskenin, jyldyq ınflıasııa deńgeıi 2 ese tómendep, 9,8% kóleminde turaqtalǵanyn, jalpy bıýdjet tapshylyǵy 3,1 trln teńge nemese ishki jalpy ónimniń 2,6%-yn quraǵanyn, sondaı-aq memlekettik borysh 27,2 trln teńge nemese ishki jalpy ónimge 22,8 %-ǵa jetkenin atap ótti.

«Respýblıkalyq bıýdjettiń kiristeri boıynsha jyldyq jos­par 99,9%-ǵa oryndalyp, bıýd­jet­ke 19 trln teńge tústi. Al bıýd­­jettiń shyǵystary 99,6%-ǵa at­qa­rylyp, 22,4 trln teńgeni qura­dy. Igerilmegen qarajat – 73 mlrd teńgeni, al únemdeý, Úkimet rezer­vin qosa alǵanda – 27 mlrd teńgeni qurady. Ulttyq qordyń aktıvteri 13,4%-ǵa ulǵaıyp, 60 mlrd dollarǵa jetti», dedi ol.

Onyń aıtýynsha, qolma-qol aqshasyz tólemderdiń kóle­min ulǵaıtýǵa qatysty júrgizi­lip jatqan jumystar kóleńkeli aına­lymnyń qysqarýyna úlken áser etip, 2023 jyldyń qory­tyndysy boıynsha bul kórsetkish 88,7%-dy quraǵan. Oǵan ótken jyly Kóleńkeli ekonomıkaǵa qarsy is-qımyl jónindegi is-sharalar, 2023-2025 jyldarǵa ar­nalǵan keshendi jospardy qabyldaý sebepshi bolǵan. Ná­tı­jesinde, kóleńkeli ekonomıka deńgeıi josparlanǵan 19,9 %-dan 18,8 %-ǵa deıin tómendedi.

Sonymen qatar Qarjy mı­nıstri 2023 jyly qosylǵan qun salyǵyn qaıtarý týraly, avans berý esebinen túsimder jos­pary­nyń oryndalýyna, kvazı­mem­lekettik sektorǵa qatysty máselelerdi aıtty.

«Jańa Bıýdjet kodeksi aıasynda tıimdi jáne ashyq kvazı­mem­lekettik sektordy qalyptas­tyrý úshin tıisti jaǵdaılar kóz­de­lip otyr. Kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń qarajat­ty ıge­rýine monıtorıngti jáne olar­dyń eseptiligin qamtama­syz etý jónindegi normalar qa­byl­­danatyn bolady. Kvazı­mem­lekettik sektordyń barlyq sýbektisi úshin qolma-qol aqsha­ny baqylaý shottaryn ashý boıynsha, Joǵary aýdıtorlyq palatanyń usynymy men halyq­aralyq tájirıbe eskerile otyryp qaralady», dedi ol.

Shyǵystyń kóbeıýi alańdatyp tur

Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasy Álıhan Smaıylov res­pýb­lıkalyq bıýdjettiń at­qarylýy týraly esebinde salyq-bıýdjet qaǵıdalaryn múltiksiz saqtaý, memlekettik resýrstardy basqarýdyń tıimdi tetikterin qurý qajettiligine basa nazar aýdardy.

Onyń aıtýynsha, basty problema – bıýdjettiń turaqty tap­shy­lyǵy. «Keıingi jyldary shy­ǵys­tar edáýir ósip keledi. Bul rette munaıǵa qatysty emes kiris­ter shyǵystardyń 50%-ǵa jýy­ǵyn qamtamasyz etip otyr. Qalǵan bóligi negizinen Ulttyq qor­dyń transfertteri jáne qaryz­dardy tartý esebinen óteledi. Sondyqtan tapshylyqty ustap turý jetkiliksiz. Ol úshin tap­shy­lyǵy joq bıýdjetti qa­lyp­tas­tyratyn uzaqmerzimdi jos­­­par qajet. Ulttyq qordy bas­qarý jónindegi normatıvtik-qu­qyq­tyq baza turaqtylyqty qajet ete­di. Olaı bolmaǵan jaǵ­daıda Mem­leket basshysynyń Ult­tyq qor­dyń valıýtalyq aktıv­terin 2030 jylǵa qaraı 100 mlrd dol­lar­ǵa deıin ulǵaıtý jónindegi maq­saty­na qol jetkizbeý táýekeli joǵary ekenin kórip otyrmyz», dedi ol.

Kóleńkeli ekonomıkany qys­qartý – bıýdjettiń kiris bóligin ulǵaıtý úshin mańyzdy faktor. 2022 jyly onyń úlesi ishki jalpy ónimge shaqqanda 18,8%-ǵa deıin tómendegen. Sonymen birge salyqtarǵa qatysty jospar­dyń 1,4 trln teńgesi oryndal­maǵan. Osy máseleniń anyǵyn bilý úshin palata bıyl kóleń­keli ekonomıkaǵa qarsy is-qımyl jasaý memlekettik saıasaty tıim­diligine aýdıt júrgizýdi josparlap otyr.

Álıhan Smaıylovtyń aıtýynsha, bıýdjettik baǵdarlamalardyń ákimshilerine bıýdjet qarajatyn paıdalaný úshin derbestik beril­gen, biraq qabyldanatyn she­shimder árdaıym tıimdi bolyp otyrǵan joq. «Keıbir memle­ket­tik organdar quzyretine kir­meıtin jobalardy iske asyrýyn jalǵastyryp keledi. Mysaly, salalyq mınıstrlikter bola tura, Ulttyq ekonomıka mınıstr­ligi mádenıet, densaýlyq saqtaý, sýmen jabdyqtaý, sý burý jáne avtojol salalaryndaǵy jobalardy júzege asyryp jatyr. Saldary – túpkilikti nátıjege jetý jaýapkershiliginiń bolmaýy jáne eki jaqtan qarjylan­dyrý táýekelderi. Anyqtalǵan qarjylyq buzýshylyqtar men memlekettik resýrstardy tıimsiz basqarý kólemi aıtarlyqtaı. Úkimettiń derekteri men barlyq memlekettik aýdıt organdary júrgizgen aýdıt nátıjelerine sáıkes bıýdjet qarajatyn tıimsiz paıdalaný somasy 489 mlrd teńgeni qurady», dedi ol.

9 mln adamda nesıe bar

Qos palata depýtattary ótken jylǵy bıýdjettiń ıgeri­lýi­ne qatysty oılary men usy­nys­taryn ortaǵa saldy. Senator Sáken Arýbaev mıkronesıeler men sýbsıdııalar berýdegi keıbir kemshin tustarǵa toqtaldy.

«Jyl qorytyndysymen aýyl halqyna 12,1 myń mıkronesıe berilip, 13,1 myń jańa jumys orny qurylǵan (jospar boıynsha 18,2 myń bolýy kerek edi). Alaıda, berilgen mıkronesıeler arqyly kem degende eki adamnan jumys­qa alǵan jaǵdaıda 24,2 myń adam qamtylýy kerek, álde ashyl­ǵan shaǵyn kásipkerler jal­ǵyz ózi jumys istep júr me? Nemese qarajattar basqa maqsattarǵa paı­dalanylýda ma? Bul bir ǵana baǵdarlamadaǵy eseli kem­shi­likter, al bizde qabyldanyp, qısyny kelmeı turǵan baǵdar­lamalar jeterlik. Sondaı-aq esepti kezeńde agroónerkásip salasyn sýbsıdııalaýǵa 492,8 mlrd teńge bólinip, 105,4 mlrd teńgege artqan. Degenmen bul qarajat­tar sharýalardyń tolyq qajetti­ligin ótegen joq. Qazirgi ýaqyt­ta sýbsıdııaǵa ótinim berip kútý paraǵynda turǵandardyń sany 2 500-ge jýyq, al memlekettiń bereshegi 10,0 mlrd teńgeden asqan. Bulaı jalǵasatyn bolsa, sharýalardyń jaǵdaıy nasharlaı túsetini anyq» dedi ol.

Al «Amanat» fraksııasynyń aty­nan respýblıkalyq bıýd­jettiń 2023 jylǵy oryndalýy­na baılanysty birqatar máselege toqtalǵan depýtat Elnur Beı­sen­baev Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2029 jylǵa qaraı ulttyq ekonomıkany 2 ese ósirý mejesin tapsyrǵanyn, osyǵan oraı Úkimet pen bılik úshin aldaǵy 6 jyldyq – tynymsyz jumys pen qajetti sheshimder qabyldaıtyn kezeń bolatynyn atap ótti. Degen­men ekonomıkanyń ahýalyn beı­neleıtin birqatar kórsetkish áli de kóńil kónshitpeıdi.

«Mysaly, elimizde ju­mys is­­­teı­tin 10 mıllıon adamnyń 9 mıl­­­lıonynda nesıe bar bol­sa, bo­­ryshkerler reestrinde, ıaǵnı qa­ryzyn qaıtarmaı, jaltaryp júrgen jeke tulǵalardyń sa­ny – 3,4 mıllıon. Sondaı-aq, tu­tyný­shylyq nesıe kólemi 2022 jyly 13,2 trln teńge bolsa, 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha 18,2 trln teńgeni qurap otyr. Bir jylda nesıe alýshylardyń somasy 5 trıllıonǵa ósken. Bul sıfrlar – halyqtyń qaryzǵa ómir súrip jatqanynyń aıqyn kórinisi», dedi depýtat.

Sonymen qatar ol 2023 jyl­ǵy bıýdjet qarajatynyń 489 mlrd teńgesi tıimsiz jumsal­ǵanyn, onyń ishinde 70 mlrd teńge ıgerilmeı, 87 mlrd teńge qazy­nalyq shotta qalyp qoıǵanyn atap ótti.

Májilistegi «Aqjol» partııa­synyń fraksııasy Úkimettiń 2023 jylǵy bıýdjettiń atqarylýy týraly esebine qarsy daýys berdi. Onyń birinshi sebebi – bıýdjet kirisindegi kemshilikter. Olar­dyń aıtýynsha, byltyrǵy bıýd­jet jańa qaryzdar alý arqyly ja­bylǵan. Ekinshi sebep – shyǵy­ny kóp baǵdarlamalardy qar­jylandyrý artyp, naqty sek­torǵa bólinetin qarajat azaıǵan. Fraksııa músheleriniń sózinshe, kvazımemlekettik sektordaǵy satyp alýlardyń sybaılas jem­qor­lyqqa beıimdiligi de qarsy daýys berýge sebepterdiń biri.

Birlesken otyrys kún tár­tibinde budan bólek, depýtattar «Qazaqstan Respýblı­kasy­nyń sot júıesi men sýdıalary­nyń mártebesi týraly» Konstı­týsııa­lyq zańǵa ózgerister men tolyq­tyrý­lar engizý týraly» Konstı­týsııa­lyq zań jobasyn ekinshi oqy­lymda maquldady. Ol boıyn­sha baıandama jasaǵan depýtat Sne­jan­na Imasheva birlesken komıs­sııanyń qaraýyna júzden asa túzetý kelip túskenin, onyń ishinen 60 túzetý qabyldanǵanyn atap ótti.

Sonymen birge otyrys bary­syn­da Qazaqstan Respýblı­kasy­nyń ornyqty damýy salasyn­da­ǵy ulttyq maqsattar men min­det­ter­diń iske asyrylýyn monı­torıngi­leý jónindegi parla­menttik ko­mıs­sııanyń quramy ózgertildi.