Sýretti túsirgen – avtor
Jer betinde 65 mln jyl buryn paıda bolǵan bekire balyǵy joıylýdyń az-aq aldynda. Ertiste ertede bolǵanymen, qazir tuqymymen joıylyp ketýge aınalǵan. Osyny eskergen ǵylymı zertteý ortalyǵynyń mamandary bekire Qara Ertiste tirshilik etip ketýi múmkin dep boljaǵan. Jan-jaqty zertteýlerden soń «OstFish» JShS balyq ósirý kásiporny ókilderi birden 500 balyqty aıdynǵa jiberýdi uıǵarǵan.
– Biz balyq sharýashylyǵymen 2022 jyldan beri maqsatty qarjylandyrý baǵdarlamalar negizindegi ǵylymı zertteý jumystary boıynsha tyǵyz jumys istep kelemiz. Atqarylǵan ǵylymı zertteý jumystarynyń negizgi maqsaty – Sibir bekiresiniń tabıǵı popýlıasııasyn qalpyna keltirý edi. Qazir «OstFish» kásiporny Ertis ózenine jiberiletin Sibir bekiresiniń shabaqtaryn ósirip otyrǵan Shyǵystaǵy tolyq jabdyqtalǵan jalǵyz sharýashylyq. Sibir bekiresiniń analyqtarynda genetıkalyq pasporttyń bolýy mańyzdy bolǵandyqtan, ǵylymı zertteý jumystarynda biz synama alyp, genetıkalyq pasport ázirledik. «OstFish» sharýashylyǵynda analyq úıirlerdi ustap, olardyń ınkýbasııa úderisin qadaǵalap, shabaqtardy kútip, baptap ósirip otyrǵan joǵarǵy dárejeli bas balyqshy mamany da bar, – deıdi «Balyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy» JShS Altaı bólimshesiniń ǵylymı qyzmetkeri Gúlim Qýatqyzy.
Ǵylymı mamandardyń oń pikirine ıe bolǵan «OstFish» kásipornynyń tynys-tirshiligimen bas dırektory Erlan Saǵıdoldın tanystyryp shyqty. Onyń aıtýynsha, Ertiske jiberiletin eki jasar shabaqtar suryptalyp, salmaǵy jaǵynan birkelki shabaqtar tańdalǵan. Negizinen jyrtqysh balyq bolǵandyqtan, tirshilik etip ketýleri tıis dep esepteıdi mamandar. Alaıda olardyń jabaıy ortamen bite qaınasa ósip-ónip jatqany tek on jyldan soń ǵana belgili bolady. Nege deseńiz, bekire tuqymy jynystyq jaǵynan on jasynda ǵana jetile bastaıdy.
– Basseınde ósken bekireni tabıǵı sýǵa qansha beıimdegenimizben, olar úshin ońaıǵa soǵa qoımas. Dese de, Qara Ertisti qaıtadan bekiremen balyqtandyrýymyz kerek, – deıdi kásiporyn basshysy Erlan Serikhanuly.
Osydan eki-úsh apta buryn sharýashylyqtan «Sın-sın» jol salý kompanııasy da bekire shabaqtaryn satyp alyp, Ertiske órgizgen eken. Tabıǵatqa azdy-kópti zııan ákeletin kásiporyndardyń mundaı ekologııalyq qaıyrymdylyqpen aınalysyp júretinin de aıta ketken jón.
«OstFish» kásiporny byltyr Abaı oblysyna 100 grammdyq shabaqtardyń 3 myńdaıyn syıǵa tartyp, Ertis ózenine jibergen. Bıyl Pavlodar oblysynda «Polımetall» kompanııasymen shart jasasyp, 1,5-2 kılolyq balyqtyń eki myń danasyn kók aıdynǵa tógipti. Ekologııalyq aksııalar osylaı jalǵasa berse, bara-bara sý betinde bekire taıdaı týlaýy múmkin. Álbette, balyq qorǵaý organdary brakonerlerdiń jolyn kesip otyrýǵa tıis.
Tap-tuınaqtaı shaǵyn aýladaǵy modýlderdiń birine kirip edik, qaz-qatar qurylǵan basseınderde bekireniń úlken-kishisi shorshyp júr. Sýy – móp-móldir. Taıaýdaǵy Saratov aýylynyń irgesindegi tereń qudyqtan keletin sý basseınge quıylmas buryn úsh satyly súzgiden ótedi. Birinshisi mehanıkalyq tazartý bolsa, ekinshi – bıologııalyq. Úshinshisinde ozon arqyly tazartylady. Ishýge bolatyndaı sýda bekire balyǵy júzedi. Kúnine ol sýdyń 4-5 paıyzy ǵana syrtqa shyǵarylyp, qalǵany aınalyp, qaıta quıylady. Syrtqa shyqqan sýdyń ózi súzgiden ótedi. Al balyqtyń qorekterin sonaý Eýropadan jetkizedi. Olardyń quramynda balyqtyń ósip-ónýine kajetti mıkroelementtiń bári bar. Tipti tabıǵı ortada tabylmaıtyn dárýmen de qorek quramynda bolady eken. Sol sebepti, balyqtyń eti, ýyldyryǵy adam aǵzasyna óte paıdaly. Biraq áleýmettik azyq-túlikteı kez kelgen dúkende satyla bermeıdi.
– Aıtyp ótkendeı, baǵytymyz – qara ýyldyryq. Ýyldyryqty júıeli tutyný adam densaýlyǵyna óte paıdaly. Tipti onkologııalyq aýrýlarǵa da em desedi. Qaterli isikke shaldyǵyp, qara ýyldyryq alyp júrgen zeınettegi tórt-bes klıentimiz bar. Olarǵa jeńildikpen berip otyrmyz, – deıdi Erlan Serikhanuly.
Basseınde júzip júrgen bórenedeı bekirelerge qarap turyp, bir qoıdyń eti túsetin shyǵar deımiz ǵoı. Túsýin túsedi eken. Biraq elimiz boıynsha ǵana satylady. Sebebi Qazaqstan men Eýropa arasynda «akvakýltýra» boıynsha kelisim jasalmaǵan. Zańǵa salsa, basseınderde, jeke kólderde ósirilgen balyqtar Eýropa shekarasynan kirmeıdi. Tek ózen-kólde aýlanǵan balyq qana eksporttalady.
– Etin de, ýyldyryǵyn da Qazaqstan ishinde saýdalaımyz. Negizgi suranys Almaty, Astana, Atyraý, Aqtaý qalalarynan túsedi. Batys bekire otany bolǵanymen, bizdiń tehnologııa kósh ilgeri. О́ıtkeni ýyldyryq alýdyń tásili Astrahanda damyǵan. Al bizde ýyldyryq alatyn mamanymyz sonaý Astrahannan kelgen Azamat Sıtahmetov esimdi qazaq baýyrymyz. Ol ýyldyryq daıyndaýdyń tehnıkasyn jaqsy meńgergen. Eti delıkates bolǵandyqtan, jappaı suranys bola bermeıdi, – deıdi kásiporyn jetekshisi.
Ýyldyryq daıyndaý úderisi de ońaı emes-ti. Qarap turyp, qymbat bolsa, bolatyndaı dersiz. Iá, balyqty sýdan sýyryp alyp, kúndelikti ýyldyryq saýa bermeıdi. Ár balyqtyń ýaqyty bar. Aldymen ÝDZ (ýltra dybystyq zertteý) jasap, ýyldyryqtyń jetilýin tekseredi. Jetilý tórt deńgeıden turady. Tórtinshi deńgeıge jete bere basseın sýyn birtindep sýytyp, jasandy qys mezgilin uıymdastyrady. Sol ýaqytta balyqtyń aǵzasyndaǵy metobolızmder báseńdep, qysqy uıqyǵa ketedi. Keıin eki aıdan soń sýdy qaıta jylytqanda balyqtyń shartty refleksi kóktem keldi dep, ýyldyryq shashýǵa daıyndalady. Mamandardyń aıtýynsha, ýyldyryq eki ádispen alynady. Saýyp alady jáne soıyp alady. Aıta keteıik, saýyp alǵannyń ózinde balyqtyń 80 paıyzy aman qalady. Alynǵan ýyldyryqty taza aımaqqa ótkizip, bizge qupııa tásilmen tazartady, tuzdaıdy, sodan soń qutyǵa salady. Sóıtip, satylymǵa ketedi.
Zaýyt qýaty jylyna 4 tonna ýyldyryq óndire alǵanymen, munda 1 tonna ǵana daıyndalady. Odan artyqqa suranys joq. Keıingi jyldary bekire shabaǵyn ósirip satýǵa da den qoıdy. Esep-qısaptaryna qarasaq, ýyldyryqqa qaraǵanda shabaq ósirýdiń paıdasy kóp kórinedi. Keıingi kezde shabaqty túrli mekeme satyp alyp, ózen-kólge jibere bastaǵan. Onyń ishinde «Qazsınk», «Qazaqstan Sý joldary» kompanııalary bar. Buryn olar balyqtyń basqa túrin jiberip, ekologııalyq aksııaǵa qatyssa, sońǵy ýaqytta bekirege bet burǵan.
– Tabıǵatqa septigimiz tıse dep oılaımyz. Áıtpese, mundaı zaýytty ustap turý ońaı emes. Salyqty ýaqytyly tóleımiz. Aýyldyqtardy jumyspen qamtyp otyrmyz. Úlken zaýytta 15 adam ǵana isteıdi. Onyń birazy – ákimshilik qyzmetkerler. Balyqqa qaraıtyn mamandar bes-altaý ǵana. Onyń sebebi, munda bári avtomattandyrylǵan, – deıdi Erlan Serikhanuly.
Áńgime sońynda memleket tarapynan qandaı qoldaý bar dep, ádetki suraǵymyzǵa bastyq. Sóıtsek, alyp-ushyp bara jatqan qoldaý joq sekildi. Máselen, 40 mln teńge balyqtyń qoregine 275 myń teńge sýbsıdııa shaq keledi eken. Kózi tabylǵan kásiptiń tasy qoldaýsyz da órge domalaı bermek.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Ulan aýdany
