Agrosektorda atqarylar jumys kóp

Mınıstr baıandama basynda byltyr­ǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha, tamaq ónimderin óndirý kólemi ótken jyldyń qorytyndysynan 1,5%-ǵa ósip, 3,1 trln teńgeni quraǵanyna toqtaldy.

– Salaǵa kelip jatqan ınvestısııa artyp keledi, ótken jyly tamaq ónimderi óndirisiniń negizgi kapıtalyna salynǵan ınvestısııa kólemi 3,9%-ǵa ósip, 151 mlrd teńgege jetti. AО́K ónimderiniń eksport kólemi 2022 jyldyń deńgeıinde saqtalyp, 2023 jyly 5,4 mlrd dollardy qurady. О́tken jylǵy qolaısyz klımattyq jaǵdaılarǵa qaramastan, sala óndiris kóleminiń artýy esebinen quldyraýǵa jol bermedi. Qaıta óńdelgen ónimderdiń eksporttaǵy úlesi 42,6%-ǵa jetip, 2,3 mlrd dollardy qurady. Eksportqa shyǵarylǵan óńdelgen mal sharýashylyǵy ónimderiniń kólemi 187 mln AQSh dollaryn qurady. Bul – barlyq óńdelgen ónim eksportynyń 8,2%-y. Degenmen bul úlesti arttyrýdyń áleýeti zor. Bul rette zattaı túrde óńdelgen sút óndirisi 2,9%-ǵa, sary maı 18,6%-ǵa, irimshik pen súzbe 10,5%-ǵa, salqyndatylǵan et 9,8%-ǵa, shujyq ónimderi 0,9%-ǵa ósti, – dedi Aýyl sharýashylyǵy mınıstri.

Degenmen mınıstrdiń aıtýynsha, qurǵaq sút óndirisi 25,4%-ǵa (7,4-ten 5,5 myń tonnaǵa), et konservileri óndirisi 3,9%-ǵa (6,4-ten 6 myń tonnaǵa deıin) tómendep ketken. Jalpy, bul ónimder shujyq ónimderimen birge elimizdiń ımport bóliginiń kóshin bastap tur.

Vedomstvo basshysy damý jyl­darynda saladaǵy birqatar pozısııa­nyń eksportyn ulǵaıtýǵa múmkin­dik týyp, naryqtardy ashý boıynsha da biz­diń óndirýshilerdiń básekege qabi­let­tiligin arttyrý bóliginde biraz jumys atqarylyp jatqanyn aıtyp ótip, salanyń qaıta óńdeýdi damytýdy qıyndatatyn problemalaryna da toqtala ketti.

– Birinshiden, shıkizattyń jetispeý­shiligi jáne qymbattyǵy. Statıstıkaǵa sáıkes, mal sharýashylyǵyndaǵy shıkizat jetkilikti bolǵanymen, derekter naqty jaǵdaıǵa sáıkes kelmeıtinin túsinemiz. Mysaly, resmı statıstıkaǵa sáıkes jyl saıyn shamamen 6,5 mıllıon tonna sút óndiriledi, biraq onyń tek 2,1 mıl­lıon tonnasy 180 kásiporynda óńdeledi. Mundaǵy paradoks: súttiń mundaı kólemi bola tura óńdeýge qalaısha shıkizat joq? – degen A.Saparov bul faktini mal sharýashylyǵynda da, ósimdik sharýashylyǵynda da statıstıkalyq derekterdi burmalaýdyń kóp jyldyq «tájirıbesiniń» bolýymen túsindirdi.

Osyǵan baılanysty Premer-mınıstrdiń orynbasary Serik Juman­ǵarınniń tóraǵalyǵymen statıstıkalyq derekterdi ózektendirý boıynsha arnaıy jumys toby qurylǵan eken. Komıs­sııa júrgizgen jumystyń nátıjesinde 2 mln bas mal men 3 mln tonna sút esepten shyǵarylypty. Al ósimdik sharýashylyǵynda jumys áli jalǵasyp jatyr.

Ekinshiden, ımporttyń joǵary úlesi de saladaǵy damýdy kesheýildetip otyr. Importtyń negizgi úlesin kilegeı, maı, qurǵaq sút, irimshik jáne súzbe alady. Tek keıingi bir jyldyń ózinde sút ónimderiniń ımporty shıki sútke qaıta eseptegende 2022 jylǵy 580 myń tonnadan 2023 jyly 800 myń tonnaǵa deıin ósken.

Mınıstr osy tusta arzan ımport­tyń «tyqsyrýynan» bólek, otandyq ónimderdiń ózindik qunynyń sharyqtap turǵany da másele týdyryp turǵanyn jetkizdi. Aıtalyq, otandyq sary maıdyń ózindik quny – kılosyna 3 100 teńge. Al ózge eldiń ımportynyń ortasha baǵasy – kılosyna 1 800-2 300 teńge arasynda. Degenmen bizdiń otandyq ónimderdiń sapasy anaǵurlym jaqsyraq ekenin de esten shyǵarmaıyq. Biraq naryqtaǵy jaǵdaı dál qazir sapadan góri baǵanyń arzanyn izdetkizip tur.

– Árıne, bul jerde tehnıkalyq reg­lamentterge jáne tutynýshylardyń ónimniń quramy men sapasy týraly habar­syzdyǵyna da baılanysty, biraq mun­daı básekelestik ishki óndiriske keri áserin tıgizedi. Sapasy tómen ónim­der máselesin sheshý úshin jaýapty mem­lekettik organdardyń qoldaýy qajet. Sondaı-aq halyqqa spred pen sary maı, irimshik pen irimshik ónimi arasyn­daǵy jáne barlyq basqa pozısııalar arasyn­daǵy aıyrmashylyq jaıly aýqymdy túsindirý jumystary qajet. Bul máselede Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi men Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń qoldaýy qajet, – dedi A.Saparov.

Sonymen qatar mınıstrdiń aıtýynsha, otandyq óńdeý kásiporyndarynda moraldyq jáne fızıkalyq turǵydan tozyǵy jetken jabdyqtardyń ilinip-salynyp áli júrýi jáne úlesiniń joǵary bolýy, joǵary tehnologııalyq óndiristerdiń joqtyǵy da qoldy baılap otyr. Eldegi et ónimderin óndirýshiler sheteldik áriptesterimen básekege túse almaı, kenje qalyp jatyr. О́ıt­keni olar soıylǵan maldyń qan, ishek jáne ózge de tómengi bólikteri sııaqty komponentterin kádege jarata almaı keledi. Baǵalaý málimetterine súıensek, bizdiń óndirýshilerdiń soıylǵan maldyń etten basqa da komponentterinen tabatyn paıdasy bir bastan shamamen 70 dollar bolsa, al kórshi elderde olardyń quny 200-den 500 dollarǵa deıin barady. Import etiniń elimizge kóp jaǵdaıda arzan baǵaǵa keletini osy jaǵdaıǵa da baılanysty. Biz maldyń laqtyryp tastaıtyn ishek-qaryn, teri, qan syndy komponentterdi keıbir syrt elder qaldyqsyz tehnologııamen kádege jaratyp otyr. Sondyqtan olar utylmaıdy.

Sonymen qatar mınıstr qaıta óńdelgen premıým ónimder sııaqty joǵary marjalyq baǵyttardy damytý úshin ǵylym men óndiristiń tyǵyz ózara is-qımyly boıynsha jumys qajet ekenin atap ótti. Ári salqyndatylǵan ettiń uzaq saqtalýyn qamtamasyz etýge arnalǵan ázirlemeler qajet. Bul eksport geografııasy men kiristiligin keńeıtýge múmkindik bermek. A.Saparov bul tapsyrmalardan habardar ekenin jáne osy baǵytta jumys isteıtinderi jóninde ýáde berdi.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstri baıandamasynda bıznes qoǵamdastyqpen jáne barlyq múddeli memlekettik organdarmen túıtkildi máselelerdi taldaý jáne talqylaý nátıjesinde mınıstrlik qaıta óńdeý ónerkásibin damytýdyń aldaǵy 5 jylǵa arnalǵan keshendi josparyn ázirlegenin jetkizdi.

– Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óńdeýdi damytýdyń 2028 jylǵa deıingi keshendi jospary ázirlenip, Úki­metke bekitýge usynyldy. Qujat qaıta óńdeýdi qoldaýdyń jańa sharalaryn, jańa naryqtardy ashýdy, sondaı-aq qazaq­standyq óńdeýshilerdi qoldaý úshin qor­ǵaý sharalaryn qoldanýdy kózdeıdi, – dedi mınıstr.

Úkimet saǵatynda aıryqsha nazar aýdarǵan aqparat – bıyl alǵash egis ju­mys­taryna jeńildikti kredıt berý kóle­mi 580 mlrd teńgeni quraǵaly otyr (bu­ryn 180 mlrd teńge bolatyn). Bul 9 mln ga nemese 38% aýyl sharýashylyǵy daqyl­d­aryn (buryn egistikpen qamtý 15%-dan aspaıtyn) qamtýǵa múmkindik berdi.

Bıyl azyqtyq daqyldar kólemi 3,4 mln gektarǵa jetkizilgen, bul 2023 jylǵ­y deńgeıden 314 myń gektarǵa kóp. Mı­nıstrlik 2026 jylǵa qaraı azyqtyq daqyl­dardyń egis alańdaryn 3,6 mln gek­tarǵa deıin jetkizýdi josparlap otyr.

Jalpy mınıstrlik aýyl sharýashy­lyǵy ónimderin qaıta óńdeýdi damytýdyń keshendi jospary aıasynda 5 jyl ishinde 372 mlrd teńgeden astam qarjy, onyń ishinde ınvestısııalyq maqsattarǵa 150 mlrd teńge jáne aınalym maqsattaryna – 222 mlrd teńge baǵyttaýdy josparlap otyr. Jospardy iske asyrý tamaq jáne óńdeý ónerkásibiniń damýyna jaqsy serpin berýge tıis.

Úkimet saǵatynda qosymsha baıandama jasaǵan Májilis depýtaty, agrarlyq máseleler komıtetiniń tóraǵasy Serik Egiz­baev mal sharýashylyǵy ónimderin ón­dirý serpini turaqty damýdy kórsetip, ósý úrdisi baıqalǵanymen tereń óńdeýdiń úle­si áli de tómen bolyp otyrǵanyn atap ótti. Qaıta óńdeý jáne tamaq óner­ká­sibi­niń úlesi elimizdiń barlyq ónerkásibi ónimderin óndirýdiń jalpy kóleminiń nebári 6 paıyzyn ǵana quraıdy eken.

Aıtylǵan problemalyq máseleler­di sheshý tek aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligine emes, basqa da memleket­tik organdarǵa da baılanysty ekenin atap ótti. Sondyqtan barlyq salalyq mınıstrlik aıtylǵan usynystardy eskere otyryp, is-sharalar josparlaryn biriktirý kerek dep esepteıtinin jetkizdi.

Jıyn barysynda ózge de depýtattar salaǵa qatysty ózekti máseleler jaıynda mınıstrge suraqtaryn joldady.

Jıyndy qorytyndylaǵan Májilis tóraǵasynyń orynbasary Albert Raý saladaǵy máseleler negizinen ekonomıkalyq máselelerge tirelip turǵanyn aıtyp ótti. «Jospar, jumys aýqymy kóp. Sondyqtan munyń bári jalǵyz mınıstrliktiń ǵana moınyna artylǵan júk emes, barlyq memlekettik organdardyń, tipti tutas Úkimettiń mindeti», dedi A.Raý.